Fatmir Terziu: Kur letërsia bashkon

(Sot, pas tetëmbëdhjetë vitesh)

(Rikthim tek arkiva e "Fjala e Lirë")

Në kujtesën e diasporës shqiptare dhe të miqësive të ndërtuara përmes letërsisë, ka takime që marrin vlerën e ngjarjeve kulturore. Një i tillë ishte edhe ai i pranverës së vitit 2008, kur shkrimtari, studiuesi dhe kritiku i njohur i teatrit, Mjeshtri i Madh Miho Gjini, mori udhën drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Ftesa kishte ardhur nga miku i tij i kahershëm, shkrimtari dhe avokati Petraq J. Pali, biri i denjë i Janko Palit të madh, një emër i respektuar në traditën patriotike, intelektuale dhe qytetare shqiptare. Ishte një ftesë që buronte jo vetëm nga miqësia, por edhe nga vlerësimi për një jetë të tërë të përkushtuar ndaj artit, kulturës dhe identitetit kombëtar.

Për Mihon, ky udhëtim ishte më shumë se një kalim oqeani. Ishte përmbushja e një ëndrre të hershme për t’u takuar me bashkëkombësit në Amerikë, për të ndarë me ta kujtime, përvoja dhe ideale të përbashkëta. Ndërsa për Petraq Palin, mikpritja e këtij personaliteti të shquar përfaqësonte vazhdimin e një tradite fisnike që familja e tij kishte kultivuar ndër breza: respektin për dijen, për njerëzit e letrave dhe për ata që, përmes veprës së tyre, kanë lartësuar emrin e Shqipërisë kudo ku kanë jetuar e krijuar.

Një datë e tillë ishte pra, edhe 25 marsi i vitit 2008, kur shkrimtari, Mjeshtri i Madh Miho Gjini, mori udhën e largët drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Në atë kohë, askush nuk mund ta dinte se sa domethënës do të bëhej ai udhëtim në kujtesën tonë kolektive. Sot, pas tetëmbëdhjetë vitesh, kur rikthehemi tek ajo ditë, kuptojmë se nuk ishte thjesht një vizitë dyjavore e një shkrimtari dhe studiuesi të njohur. Ishte një urë që lidhte brigjet e shpërndara të shqiptarëve, një dëshmi se letërsia dhe arti arrijnë të bashkojnë njerëz që gjeografia i ka ndarë, por që gjuha, kujtesa dhe kultura i mbajnë pranë njëri-tjetrit.

Miho Gjini mbërriti në Amerikë si një krijues i njohur, por mbi të gjitha si një njeri që kishte kaluar përmes shumë stuhive. Ai vinte me plagët dhe përvojat e një jete të jashtëzakonshme: nga skenat e teatrove shqiptare te galerite e errëta të minierave, nga auditorët e Institutit të Arteve te qelitë e Spaçit, nga librat dhe kritika teatrore te emigracioni i vështirë në Athinë. Historia e tij ishte historia e një brezi intelektualësh që nuk pranuan të heshtnin para padrejtësisë.

Kur u përcoll nga miqtë e tij atëherë drejt aeroportit, u mendua se po nisej një mik për të takuar miqtë e tij. Sot e kuptojmë se po nisej një ambasador i kulturës shqiptare. Në takimet që zhvilloi në komunitetet shqiptaro-amerikane, ai nuk përfaqësonte vetëm veten. Ai mbante me vete kujtesën e teatrit shqiptar, sakrificat e artistëve të përndjekur, zërin e letërsisë sonë dhe dinjitetin e krijuesve që nuk u dorëzuan kurrë.

Vitet kanë kaluar me shpejtësi. Disa nga ata që e pritën atëherë nuk jetojnë më. Disa prej institucioneve kulturore kanë ndryshuar. Disa prej ëndrrave janë realizuar, ndërsa të tjera vazhdojnë të mbeten aspirata. Por një gjë nuk ka ndryshuar: respekti për njerëzit që i kanë shërbyer kulturës shqiptare me përkushtim dhe sakrificë.

Kur lexon sot biografinë e Mihos, ajo të ngjan si një roman i shkruar nga vetë jeta. Një djalosh nga Piqerasi që kalon nëpër shkolla, teatro, redaksi, institucione kulturore, burgje politike dhe emigracion, për të mbetur gjithmonë besnik ndaj artit. Jo rastësisht, veprat e tij mbajnë tituj që flasin për kujtesën, dëbimin, jetët e ndërprera dhe bisedat me muzat. Në secilën prej tyre gjendet një copëz e historisë sonë kombëtare.

Ajo që të bën më shumë përshtypje sot është fakti se, pavarësisht vështirësive të panumërta, ai nuk humbi kurrë aftësinë për të bashkuar njerëzit. Në Greqi, përmes Shoqatës “Liter-Art” dhe revistës “Pegasi”, krijoi një hapësirë ku shkrimtarët dhe artistët shqiptarë mund të ndiheshin si në shtëpi. Në Shqipëri, Kosovë dhe diasporë, emri i tij u bë sinonim i komunikimit kulturor dhe i bashkëpunimit krijues.

Kjo është ndoshta fuqia më e madhe e letërsisë. Ajo nuk ndërton mure, por ura. Nuk pyet për kufij, pasaporta apo largësi. Ajo bashkon njerëz që mund të mos jenë takuar kurrë fizikisht, por që ndajnë të njëjtën dashuri për gjuhën dhe kulturën. Pikërisht këtë bëri edhe Miho Gjini gjatë gjithë jetës së tij.

Sot, kur kujtojmë atë pranverë të vitit 2008, nuk kujtojmë vetëm nisjen e një udhëtimi. Kujtojmë një simbolikë më të madhe: udhëtimin e pandërprerë të kulturës shqiptare përtej kufijve. Kujtojmë besimin se fjala e shkruar mund të kapërcejë oqeane dhe se arti mund të afrojë njerëz që nuk i lidh asgjë tjetër përveç shpirtit.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse ajo ditë vazhdon të jetojë në kujtesën tonë. Sepse ishte një ditë kur letërsia nuk ishte thjesht letërsi. Ishte një forcë bashkuese. Ishte një takim zemrash. Ishte një dëshmi se, kudo ku ndodhen shqiptarët, fjala e bukur vazhdon t’i mbledhë rreth së njëjtës vatër shpirtërore.

Tetëmbëdhjetë vjet më pas, kjo mbetet po aq e vërtetë sa atë mëngjes pranvere kur Miho Gjini mori rrugën drejt Amerikës, duke na kujtuar se udhëtimet më të rëndësishme nuk maten me kilometra, por me gjurmët që lënë në kujtesën e njerëzve. Dhe gjurmët e tij vazhdojnë të jenë të pranishme, aty ku letërsia bashkon.