Fatmir Terziu: Kur historia na rikujton 20 qershorin 1789

Kjo është arsyeja pse historia nuk duhet lexuar vetëm si e kaluar. Ajo është pasqyra ku një komb sheh veten sot dhe pyet: a po dëgjohet zëri i shumicës, apo po përsëriten, në forma të reja, gabimet që dikur sollën revolucione? Më 20 qershor 1789, në një fushë tenisi pranë Pallatit të Versajës, përfaqësuesit e Shtresës së Tretë të Francës bënë një betim që do të ndryshonte historinë. Ata nuk ishin fisnikë, nuk ishin klerikë, nuk ishin pjesë e elitës së privilegjuar. Ishin njerëzit e zakonshëm, ata që mbanin mbi supe barrën e shtetit, por që nuk kishin zë në drejtimin e tij. Kur u përjashtuan nga salla e mbledhjeve, nuk u tërhoqën. Përkundrazi, u bashkuan edhe më fort. U betuan se nuk do të shpërndaheshin derisa Franca të kishte një kushtetutë të re dhe një rend politik që do të përfaqësonte shumicën e popullit.

Ky ishte momenti kur historia filloi të ndryshonte drejtim.

Më shumë se dy shekuj më vonë, mesazhi i atij betimi vazhdon të jehojë. Jo sepse Franca e vitit 1789 është e njëjtë me Shqipërinë e sotme, por sepse ekzistojnë ngjashmëri të përhershme mes shoqërive kur krijohet ndjesia se pushteti largohet nga qytetari dhe afrohet gjithnjë e më shumë me privilegjin. Në Shqipëri, protestat e viteve të fundit, pavarësisht ngjyrimeve politike apo qytetare, kanë pasur në thelb të njëjtin shqetësim: kërkesën për t’u dëgjuar. Qoftë kur qytetarët protestojnë kundër korrupsionit, kundër padrejtësive sociale, kundër varfërisë, kundër largimit masiv të të rinjve, apo kundër projekteve që perceptohen si të imponuara pa konsultim publik, në thelb shfaqet e njëjta pyetje që shtrohej edhe në Francën para revolucionit:

Kush vendos në emër të popullit dhe sa dëgjohet zëri i tij?

Protestat e fundit në Shqipëri kanë sjellë në rrugë qytetarë që kundërshtojnë mënyrën e qeverisjes, akuzojnë për korrupsion, kërkojnë më shumë transparencë dhe ndihen të përjashtuar nga vendimmarrja politike. Në disa raste, protestat kanë kaluar kufijtë e përkatësive tradicionale politike dhe janë shndërruar në shprehje të një pakënaqësie më të gjerë ndaj establishmentit politik.

Po ashtu, protestat e javëve të fundit për çështjet mjedisore dhe zhvillimet në zonat e mbrojtura kanë nxjerrë në pah shqetësimin e qytetarëve se interesat ekonomike dhe politike po mbizotërojnë mbi interesin publik dhe mbi të drejtën e komuniteteve për t’u dëgjuar.  Natyrisht, Shqipëria e sotme nuk është Franca e vitit 1789. Ne jetojmë në një sistem pluralist, me zgjedhje, institucione dhe liri që nuk ekzistonin në monarkinë absolute të Luigjit XVI. Por demokracia nuk matet vetëm me ekzistencën e institucioneve. Ajo matet edhe me besimin që qytetarët kanë tek ato.

Kur ky besim dobësohet, rrugët mbushen me protestues.

Historia na mëson se çdo pushtet që ndalon së dëgjuari qytetarët fillon të humbasë legjitimitetin moral. Dhe çdo shoqëri që harron të dëgjojë shumicën e saj krijon kushtet për përplasje të reja. Prandaj 20 qershori 1789 nuk është thjesht një datë franceze. Është një kujtesë universale se asnjë qeveri nuk mund të jetë më e fortë se vullneti i qytetarëve dhe se asnjë elitë nuk mund të qëndrojë pafundësisht e shkëputur nga realiteti i shumicës.

Betimi i Fushës së Tenisit nuk ishte thirrje për kaos. Ishte thirrje për përfaqësim. Nuk ishte revoltë kundër shtetit. Ishte kërkesë që shteti t’i përkiste kombit. Dhe sa herë që qytetarët dalin në shesh për të kërkuar llogari, transparencë dhe dinjitet, historia na kujton se fryma e atij 20 qershori të largët vazhdon ende të jetojë.