Fatmir Terziu: Kur bota poetike flet shqip nga mjeshtri Lame Fandi

Ka libra që lexohen si përmbledhje, ka libra që shërbejnë si burime referimi, por ka edhe libra që ndërtojnë ura. Vëllimi "Me ju", i përzgjedhur dhe shqipëruar nga mjeshtri vlonjat Harallamb (Lame) Fandi, i përket kësaj kategorie të tretë. Ai nuk është thjesht një antologji me emra të njohur të letërsisë botërore; është një akt kulturor, një dialog i gjerë mes qytetërimeve, një dëshmi se poezia nuk njeh kufij dhe se gjuha shqipe ka fuqinë të mbajë mbi supe universin poetik të njerëzimit. Në historinë e letërsisë botërore, antologjitë më të rëndësishme nuk janë vlerësuar vetëm për numrin e autorëve që përfshijnë, por për filozofinë që mbartin. Një antologji e madhe nuk është një grumbullim tekstesh; ajo është një hartë shpirtërore e kohëve, kulturave dhe ndjenjave. Pikërisht këtë ndjesi krijon edhe "Me ju". Duke e lexuar, të duket sikur ke në dorë një Antologji Botërore të Poezisë, ku shqipja nuk është më një gjuhë pritëse, por një gjuhë mikpritëse, që u jep strehë zërave të mëdhenj të njerëzimit.

Nga Ada Negri te Fernando Pessoa, nga Gabriel García Márquez te Jorge Luis Borges, nga Nazim Hikmeti te Wisława Szymborska, nga Rumi te Charles Bukowski, nga Derek Walcott te Adam Zagajewski, shpaloset një univers poetik me përmasa kontinentale. Në këtë mozaik nuk bashkohen vetëm poetë të mëdhenj; bashkohen filozofi jetese, sisteme mendimi, kultura, besime dhe përvoja historike. Çdo poezi bëhet një dritare drejt një bote tjetër, ndërsa shqipërimi i Harallamb Fandit i bën këto botë të komunikojnë natyrshëm me lexuesin shqiptar.

Kjo është arsyeja pse ky vëllim mund të krahasohet pa hezitim me antologjitë më prestigjioze ndërkombëtare. Ashtu si antologjitë klasike franceze, angleze apo italiane, edhe "Me ju" nuk synon të imponojë një kanon, por të krijojë një panoramë të pasur të shpirtit njerëzor. Brenda tij bashkëjetojnë lirizmi i Cvetajevës me urtësinë mistike të Rumiut, revolta humane e Hikmetit me reflektimin metafizik të Octavio Pazit, eleganca e Prévertit me ironinë ekzistenciale të Thomas Bernhard-it. Kjo shumësi zërash nuk krijon kakofoni, përkundrazi, ndërton një simfoni poetike ku çdo autor ruan individualitetin e vet.

Merita më e madhe e Harallamb Fandit nuk qëndron vetëm te zgjedhja e autorëve. Përkthimi i poezisë është një nga disiplinat më të vështira të artit letrar. Nuk mjafton të përkthehen fjalët; duhet të përkthehet ritmi, frymëmarrja, muzikaliteti, metafora, heshtja ndërmjet vargjeve. Pikërisht këtu shihet mjeshtëria e shqipëruesit. Ai nuk i sjell poetët botërorë si të huaj që trokasin në derën e shqipes; ai i bën ata të flasin shqip me dinjitet, pa humbur identitetin e tyre artistik.

Është domethënës fakti që në këtë përzgjedhje nuk dominojnë vetëm emrat e kanonizuar. Krahas nobelistëve dhe figurave të pavdekshme të letërsisë botërore, gjejnë vend edhe autorë më pak të njohur për publikun shqiptar. Pikërisht ky ekuilibër e bën librin të çmuar. Ai nuk riprodhon thjesht famën; ai zgjeron horizontin e lexuesit. Në këtë mënyrë, antologjia nuk bëhet muze, por udhëtim. Edhe përzgjedhja tematike dëshmon një vizion të gjerë kulturor. Dashuria, vetmia, kujtesa, lufta, paqja, koha, vdekja, shpresa, atdheu, natyra, njeriu dhe përjetësia ndërthuren në mënyrë organike. Është sikur lexuesi kalon nga një kontinent në tjetrin pa e ndjerë kufirin, sepse poezia mbetet gjithmonë e njëjta gjuhë universale. Pikërisht këtu qëndron madhështia e këtij libri: ai dëshmon se, pavarësisht gjuhëve të ndryshme, zemra njerëzore rreh me të njëjtin ritëm.

Një veçanti tjetër e rëndësishme është përfshirja e teksteve poetike të këngëve që kanë bërë histori në kulturën botërore. Louis Armstrong, Joe Dassin, Domenico Modugno, Percy Sledge dhe autorë të tjerë nuk paraqiten thjesht si interpretues, por si bartës të një poezie që jeton përmes muzikës. Ky zgjerim i konceptit të antologjisë e bën librin më gjithëpërfshirës dhe i kujton lexuesit se poezia nuk kufizohet vetëm në faqet e librave; ajo jeton edhe në melodinë që shoqëron kujtesën kolektive të njerëzimit.

Në një kohë kur globalizimi shpesh prodhon uniformitet kulturor, "Me ju" ofron të kundërtën. Ai na mëson të respektojmë dallimet, të admirojmë shumëllojshmërinë dhe të kuptojmë se letërsia është ura më e fortë mes popujve. Përmes këtij libri, shqipja bëhet pjesë aktive e dialogut botëror dhe lexuesi shqiptar fiton privilegjin të dëgjojë në gjuhën e vet zërat më të rëndësishëm të poezisë universale.

Në fund të fundit, rëndësia e këtij vëllimi nuk matet me numrin e poetëve që përmban, por me ndikimin që ushtron mbi ndërgjegjen kulturore të lexuesit. Ai i kujton çdo dashamirësi të letërsisë se përkthyesi nuk është vetëm ndërmjetës gjuhësh; ai është ndërmjetës qytetërimesh. Harallamb (Lame) Fandi e ka përmbushur këtë mision me përkushtim, kulturë dhe ndjeshmëri artistike.

Prandaj, "Me ju" mund të lexohet si shumë më tepër se një përmbledhje poetike. Ai është një antologji me frymë botërore, një bibliotekë e vogël universale, ku shqipja bëhet shtëpia e përkohshme e poetëve të mëdhenj të njerëzimit. Ky është kontributi më i vyer i mjeshtrit Lame Fandi: ai na dëshmon se kur poezia e botës flet shqip, nuk pasurohet vetëm gjuha jonë, por edhe vetë vetëdija jonë kulturore.