Fatmir Terziu: Dy vjet nga botimi në Itali i poetit Sadik Bejko

Kanë kaluar dy vjet që nga botimi në Itali i përmbledhjes "Poesie di Sadik Bejko", përkthyer nga poetja dhe përkthyesja Mimoza Pulaj, një ngjarje që shënoi një hap të rëndësishëm në ndërkombëtarizimin e poezisë bashkëkohore shqiptare. Ky botim nuk ishte thjesht një kalim gjuhësor nga shqipja në italisht, ai ishte një akt kulturor, një urë komunikimi mes dy traditave letrare dhe një dëshmi se poezia e vërtetë arrin të kapërcejë kufijtë, kohën dhe ndryshimet gjuhësore. Profesor Sadik Bejko është një nga zërat më të veçantë të brezit poetik të viteve shtatëdhjetë. Ai nuk i përkiste avangardës së bujshme dhe nuk u bë pjesë e famës së menjëhershme që shoqëroi disa nga pararendësit e tij. Përkundrazi, krijimtaria e tij u formësua në heshtje, në përballje me kufizimet e një sistemi që kërkonte ta nënshtronte artin ndaj dogmës së realizmit socialist. Në vend të retorikës ideologjike, Bejko ndërtoi një univers poetik ku njeriu, kujtesa, natyra dhe drama ekzistenciale u bënë qendra e fjalës artistike.

Poezia e tij pasqyron jo vetëm fatin individual, por edhe dramën kolektive të shqiptarit, i cili kaloi nga një diktaturë e pamëshirshme në një periudhë tranzicioni të mbushur me pasiguri, individualizëm dhe shpesh me humbjen e lidhjeve tradicionale me natyrën dhe komunitetin. Pikërisht kjo e bën poezinë e Bejkos universale, ajo nuk flet vetëm për Shqipërinë, por për njeriun modern që përpiqet të ruajë identitetin dhe dinjitetin në një botë gjithnjë e më të fragmentuar.

Në këtë kontekst, puna e Mimoza Pulajt merr një rëndësi të veçantë. Siç vëren me të drejtë studiuesja Prof. Dr. Klara Kodra, përkthyesi i mirë nuk është kopjues, por rikrijues. Përkthimi i Pulajt është një shembull i këtij parimi. Ajo nuk kufizohet në bartjen mekanike të fjalëve nga një gjuhë në tjetrën, por përpiqet të rindërtojë frymën, ritmin dhe ngarkesën emocionale të poezisë së Bejkos në italisht. Ky proces nuk është aspak i lehtë. Shqipja dhe italishtja ndryshojnë dukshëm në strukturën fonetike dhe morfologjike. Shqipja zotëron një pasuri tingujsh, lakimesh dhe formash foljore që nuk kanë gjithmonë një ekuivalent të drejtpërdrejtë në italisht, ndërsa italishtja mbështetet në një muzikalitet tjetër, të ndërtuar mbi harmoninë vokalike. Për këtë arsye, përkthimi poetik kërkon intuitë krijuese dhe ndjeshmëri artistike, cilësi që Mimoza Pulaj i ka dëshmuar në këtë botim.

Në variantin italian, ajo lëviz lirshëm rendin e fjalëve, bashkon ose ndan vargje kur është e nevojshme, por pa cenuar kurrë ritmin e brendshëm dhe thelbin poetik të origjinalit. Metaforat, epitetet dhe figuracioni i pasur i Bejkos ruhen me kujdes, duke i ofruar lexuesit italian jo vetëm kuptimin, por edhe emocionin që mbart teksti shqip. Ky është një përkthim që mbetet njëkohësisht i lirë dhe besnik, i lirë në teknikën e rikrijimit artistik dhe besnik ndaj shpirtit të poezisë.

Botimi i këtij vëllimi në Itali është gjithashtu një dëshmi e rolit që përkthimi luan në diplomacinë kulturore. Letërsia shqiptare nuk mund të mbetet e mbyllur brenda kufijve të gjuhës së saj. Ajo fiton jetë të re kur dialogon me kultura të tjera dhe kur autorët e saj lexohen në gjuhë të ndryshme. Në këtë aspekt, "Poesie di Sadik Bejko" është më shumë se një libër: është një ftesë për lexuesin italian të zbulojë një zë autentik të poezisë shqiptare.

Dy vjet pas daljes së këtij botimi, mund të thuhet se ai mbetet një pikë referimi në promovimin e poezisë shqiptare jashtë vendit. Ai dëshmon se vlerat e letërsisë sonë mund të komunikojnë natyrshëm me lexuesin evropian, kur përkthimi realizohet me profesionalizëm dhe ndjeshmëri krijuese. Në fund, ky përvjetor nuk është vetëm një rast për të kujtuar botimin e një libri, por edhe për të vlerësuar një bashkëpunim të frytshëm midis poetit Sadik Bejko dhe përkthyeses Mimoza Pulaj. Falë këtij dialogu krijues, poezia shqiptare fitoi një hapësirë të re në kulturën italiane, duke dëshmuar se arti i vërtetë nuk njeh kufij dhe se fjala poetike, kur është autentike, gjen gjithmonë rrugën drejt shpirtit të lexuesit, pavarësisht gjuhës në të cilën tingëllon.