Fatmir Terziu: Kombinimi rigoroz i fjalës dhe mendimit përditësues tek Vaso Papaj

Kombinimi rigoroz i fjalës dhe mendimit përditësues tek Vaso Papaj

Vaso Papaj si krijues rreket midis autorëve që krijojnë për të dëshmuar kohën dhe autorëve që shkruajnë për ta interpretuar atë. Duke e lexuar në përditësi, kupton se ai nuk është thjesht një rrëfimtar i ngjarjeve, apo një poet i emocioneve, por një autor që e konsideron letërsinë si një akt të ndërgjegjes qytetare dhe të përgjegjësisë morale. Fjala artistike, në krijimtarinë e tij, nuk është kurrë dekorative. Ajo është instrument mendimi, analizë dhe rezistence ndaj harresës. Kjo është arsyeja pse në çdo zhanër ku ai shkruan, roman, poezi, apo publicistikë, lexuesi përballet me një mendim të strukturuar, me një gjuhë të disiplinuar dhe me një shqetësim të vazhdueshëm për fatin e njeriut dhe të shoqërisë.

Titulli i romanit të tij më të fundit, "Dy Mariet", krijon që në fillim një pritshmëri simbolike. Dy figura femërore nuk janë vetëm personazhe të rrëfimit. Dy figurat e cituara shndërrohen në pika referimi për të lexuar dramën e kujtesës, të identitetit dhe të përgjegjësisë njerëzore. Që në fragmentet e para, autori e zhvendos vëmendjen nga ngjarja drejt kuptimit filozofik të saj. Nuk është rastësi që rrëfimi ndërtohet mbi një letër, një nga format më intime të komunikimit. Letra tek Papaj nuk ka vetëm funksion narrativ; ajo është një dëshmi morale, një dokument që sfidon kohën. Shprehja "deri tani", e përsëritur në mënyrë këmbëngulëse, është një nga nyjat më domethënëse të fragmentit. Në dukje është një togfjalësh i zakonshëm, por në kontekst fiton peshën e një simboli. Ai nënkupton përkohësinë e së vërtetës kur ajo mbetet në duart e pushtetit ose të harresës. Autori pyet: "Po kur të mos jesh më, do të thuhet përsëri, deri tani?" Kjo pyetje nuk kërkon përgjigje. Ajo është një sfidë që i drejtohet kujtesës historike dhe ndërgjegjes kolektive. Vaso Papaj e shndërron pyetjen në metodë artistike. Ai nuk deklaron, nuk akuzon drejtpërdrejt; ai nxit lexuesin të mendojë, ta vazhdojë vetë dialogun dhe të marrë përgjegjësinë e interpretimit.

Kulmi i fragmentit arrihet kur autori kujton deformimet që i janë bërë historisë shqiptare, duke përmendur zhdukjen e firmëtarëve të Pavarësisë nga fotografitë zyrtare. Kjo nuk paraqitet si episod historik, por si metaforë e një mekanizmi që vazhdon të veprojë në çdo kohë: manipulimi i kujtesës. Për Papajn, historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur, por edhe mënyra se si ajo rrëfehet. Pikërisht këtu romani fiton një dimension universal. Një tipar që përshkon gjithë krijimtarinë e tij është ekonomia e fjalës. Ai nuk e mbingarkon tekstin me figura të tepërta dhe as me fraza retorike. Përkundrazi, zgjedh fjalën e domosdoshme, atë që mbart njëherësh ngarkesë emocionale dhe logjike. Kjo ekonomi stilistike është shprehje e një disipline të brendshme krijuese. Në këtë drejtim nuk mund të mos vërehet ndikimi i formimit të tij matematikor. Mendimi organizohet me saktësi, argumenti zhvillohet në mënyrë graduale dhe çdo figurë artistike është në funksion të idesë qendrore.

Ky racionalitet nuk e ftoh poezinë e tij. Përkundrazi, ai i jep asaj një ekuilibër të rrallë ndërmjet emocionit dhe reflektimit. Në poezinë "Kisha brenda vetes", autori ndërton një metaforë të gjerë mbi muzikën. Kjo muzikë nuk është tingull, por vetë jeta shpirtërore e njeriut. Ajo kalon nga "e mekur" në "e dremitur", më pas në "e vdekur" dhe, në fund, në "e përndjekur". Këto nuk janë vetëm gjendje poetike; ato përfaqësojnë etapat e mbijetesës së shpirtit krijues përballë kohëve të vështira. Në qendër të poezisë qëndron zemra si burim ringjalljeje: "Zemra i dha ritmin, i dha ngrohtësinë." Ky varg sintetizon filozofinë poetike të Papajt. Shpresa nuk vjen nga rrethanat, por nga forca e brendshme e njeriut. Edhe kur gjithçka duket e ngrirë, zemra mbetet burimi i ritmit dhe i vazhdimësisë.

Po aq domethënëse është poezia: "Tradhtare ndoshta heshtja, po dhe besnikja ime." Vetëm një varg i tillë mjafton për të kuptuar mënyrën se si autori ndërton paradoksin artistik. Heshtja nuk është vetëm mungesë fjale. Ajo bëhet personazh, bëhet bashkudhëtare, bëhet mbrojtëse dhe njëkohësisht akuzuese. Kjo shumëkuptimësi është një nga veçoritë më të spikatura të poezisë së tij. Papaj nuk kërkon efekt emocional përmes sentimentalizmit. Ai preferon ta ndërtojë emocionin mbi mendimin. Prandaj edhe poezitë e tij nuk konsumohen në leximin e parë. Ato rikthehen vazhdimisht në kujtesën e lexuesit, sepse kuptimi i tyre vazhdon të zgjerohet. Një tjetër dimension i rëndësishëm i krijimtarisë së tij është satira qytetare.

Poezia "Uuuuuu!..." është ndërtuar mbi një përsëritje tingullore që krijon efektin e një alarmi kolektiv. Pasthirrma nuk është vetëm element ritmik; ajo shndërrohet në zërin e një shoqërie që sheh sesi lakmia nuk njeh më kufij. Vargu: "Edhe qiellin po e hanë." është ndër metaforat më të fuqishme të kësaj poezie. Qielli simbolizon hapësirën e përbashkët, lirinë dhe shpresën. Kur edhe ai bëhet objekt përvetësimi, autori nënkupton se babëzia ka kaluar çdo kufi moral. Në fund, gjethet mbeten "shpërndarë në botë". Figura është e thjeshtë, por mbart dramën e shpërnguljes, të vetmisë dhe të humbjes së rrënjëve. Pa përdorur slogane, Papaj arrin të sintetizojë një nga plagët më të mëdha të shoqërisë shqiptare.

Po aq e mprehtë është satira në poezinë "Karavidhe". Dialogu i vazhdueshëm ndërton një ritëm dramatik, ndërsa simboli i karavidhes fiton kuptime të shumta. Ai përfaqëson individin që ecën prapa, që mbijeton përmes oportunizmit dhe që pengon ecjen përpara të shoqërisë. Veçanërisht i goditur është fundi: "Atë shportë me karavidhe, në det të tërbuar hidhe!" Ky nuk është vetëm një përfundim poetik. Ai përfaqëson një kërkesë morale për t'u shkëputur nga modelet që ushqejnë mediokritetin dhe deformimin etik. Ironia nuk synon të poshtërojë individin, por të denoncojë mekanizmat që e prodhojnë atë.

Në të gjithë krijimtarinë e Vaso Papajt vihet re një tipar i rrallë: ai nuk e ndan estetikën nga etika. Bukuria e vargut nuk ka vlerë nëse nuk mbart edhe një të vërtetë njerëzore. Për këtë arsye figuracioni i tij nuk është asnjëherë i stërngarkuar. Simbolet lindin natyrshëm nga përvoja jetësore dhe jo nga dëshira për të impresionuar. Një veçori tjetër është besimi i tij tek inteligjenca e lexuesit. Ai nuk e shpjegon gjithçka. Lë hapësira për interpretim, ndërton nëntekste, krijon heshtje domethënëse. Pikërisht këto boshllëqe të menduara e bëjnë tekstin të jetojë edhe pas mbarimit të leximit.

Në planin gjuhësor, Papaj përdor një shqipe të pastër, të natyrshme dhe të kursyer. Ai shmang artificin dhe zgjedh saktësinë. Kjo nuk do të thotë varfëri stilistike; përkundrazi, është dëshmi e një mjeshtërie që e njeh fuqinë e fjalës së matur. Çdo metaforë, çdo ritëm dhe çdo përsëritje kanë një funksion të qartë në arkitekturën e tekstit. Nëse do të duhej të përcaktonim tipologjinë krijuese të Vaso Papajt me një formulim të vetëm, do të mund të thuhej se ai është shkrimtar i kujtesës morale. Ai nuk shkruan për të zbukuruar realitetin, por për ta ndriçuar atë. Nuk kërkon të krijojë iluzione estetike, por ndërgjegje qytetare. Letërsia e tij mbetet besnike ndaj njeriut, ndaj historisë dhe ndaj lirisë së mendimit. Prandaj edhe krijimtaria e tij ruan aktualitet të vazhdueshëm. Çështjet që trajton, deformimi i historisë, përgjegjësia individuale, liria, heshtja, kujtesa, pushteti, emigrimi, dinjiteti, nuk i përkasin vetëm një periudhe të caktuar. Ato janë tema që shoqërojnë vazhdimisht jetën e një shoqërie dhe që kërkojnë rikthim të përhershëm në debat.

Në përfundim, rigoroziteti i fjalës tek Vaso Papaj nuk është një zgjedhje stilistike e rastësishme. Ai buron nga një filozofi krijuese që e sheh letërsinë si përgjegjësi. Fjala, për të, duhet të jetë e vërtetë para se të jetë e bukur; mendimi duhet të jetë i lirë para se të jetë bindës. Pikërisht ky bashkim i disiplinës gjuhësore me mendimin përditësues e vendos krijimtarinë e tij në një hapësirë të veçantë të letërsisë sonë bashkëkohore. Lexuesi nuk largohet nga veprat e tij vetëm me kënaqësinë estetike të një teksti të mirë shkruar, por edhe me ndjesinë se ka dialoguar me një ndërgjegje të kthjellët, e cila vazhdon ta sfidojë kohën dhe ta mbrojë të vërtetën përmes fuqisë së fjalës.