Fatmir Terziu: Kara Koço…

Kara Koço…

(Fragment)

Qëndrova gjatë para varrit që në Koçarrenin e vjetër e quajnë Varri i Pashait, mes gështenjave të mëdha dhe gjurmëve të ish-stallave të Trebisht-Balasë. Aty dukej sikur koha kishte ndaluar. Era lëvizte lehtë nëpër degët e gështenjave dhe gjethet e rëna mbulonin gurët, ndërsa heshtja të jepte përshtypjen se nën atë tokë nuk flinte vetëm një njeri, por një pjesë e tërë e historisë së Trebishtit. Shikova gjatë varrin dhe mendova për ata që kishin ardhur para nesh, për ata që ishin ndarë, për ata që kishin ikur dhe për ata që kishin mbetur. Dhe atëherë mendova: koha e ndarjes ka ardhur.

Koha e lindjes ka ardhur, e lotëve dhe gjakut, e britmave dhe e konvulsioneve. Koha e vdekjes gjithashtu, sepse ku ka lindje, aty afër është vdekja. Jo vetëm që po rilindnin këta pesëqind njerëz, të mbyllur në kasaphanë. Me ta, po lindnin edhe dhjetëra breza, të cilët do të niseshin në rrugën e zgjedhur nga paraardhësi. Ose dhjetëra breza po vdisnin. Secili duhej të shkonte majtas, ose djathtas. Askush nuk qëndronte në mes. Në mes, si një shkëmb, qëndronte Kara Koço, dhe ata vinin drejt tij si një lumë, duke u ndarë në dy përrenj, i majti shkonte te druvari i Qafës së Trebishtit, (Gragori) dhe i djathti, te çallmat dhe veli (Presllop). Gjatë gjithë kohës që po shkruaja kronikën, vazhdoja të mendoja se do të duhej ta përshkruaja edhe këtë ditë. E largova nga mendja, nuk doja që të më vinte përpara. Ndoshta duhet ta kisha shkruar historinë e tij herën e parë që ai u kthye në kujtimet e mia, rrëfimet e Ali Kapllanit, plakut, dhe jo ta dëboja nga kujtimet e mia. Dhe kur shkrova për tmerret në kasaphanë, duhej t'i kisha lënë pak forcë edhe atij.

Tani marr stilolapsin dhe shoh se kjo ditë qëndron para meje e zbehur dhe e lodhur. Zemra ime refuzon të kthehet në shesh, midis dy rrymave të përroit, midis britmave të lindjes së fëmijëve. Dita e ndarjes qëndron para meje si një pyll në një ditë të kthjellët me diell, dielli shkëlqen aq fort sa pylli është sikur i mbuluar me një vello mjegulle. Dhe pse duhet të afrohem, për të hyrë në pyllin e errët të Koços?

Dita e ndarjes ishte me diell dhe e bukur. Një nga ato ditë me diell kur qielli është aq i kthjellët sa do të doje të kishte të paktën një re. Dhe natën përpara ishte e kthjellët, me një hënë të re e të hollë. Në mëngjes pylli dhe livadhet ishin të argjendta nga ngrica. Dhe sapo lindte dielli, gurët e ujit këndonin nga streha e kasaphanës, sikur të kishte ardhur pranvera. Ngrica po shkrinte. Kapa dhe shkëputa një gjethe jeshile nga lulet që Sulbija dikur kishte vendosur në dritaren time. Ngrica e argjendtë mbuloi të gjithë gjethen. Nuk po vinte pranvera, po vinte dimri dhe së shpejti do të binte borë.

Në mes të Ravenit, u ngrit një skelë me trarë dhe sipër u vendos barela e Kara Koços. Dy hoxhallarët e Trebishtit, ai nga Çelebia me emrin Ismail, dhe tjetri nga Balaja me emrin Allaman, qëndronin në ballë, dhe në të dyja anët e skelës qëndronin rreshta burrash me shpata të zhveshura në duar. Dhe sheshi ishte i rrethuar nga shpata. Perdet në dritaret e konakut lëkundeshin prej andej, të fshehura, dukeshin pushkë. Nga Koçareni, gra dhe fëmijë po mblidheshin në heshtje. Shikova malin. Asnjë person nuk dukej në livadhe. Shpati në hije shkëlqente me argjend të hollë, shpati në diell digjej me ngjyra vjeshte.

Pastaj dera e shtëpisë së mysafirëve u hap dhe njerëzit dolën, të shqyer, të ndyrë, të zbehtë në qartësinë vezulluese të mëngjesit. Dy priftërinjtë e ardhur nga Klenja dhe Vërnica kaluan të parët në të djathtë. Nuk mbaj mend se si u konvertuan në besimin e vërtetë. Ndoshta e hodha shikimin diku tjetër. Pastaj Serafin Stojku qëndroi përpara shkëmbit. E shikova. Ai ishte i vogël dhe i brishtë, madje edhe më i dobët në shtëpinë e mysafirëve. Dy hoxhallarët, qëndruan përballë tij dhe e shikuan.

Serafini filloi të tkurrej. Ai po tkurrej para syve të mi, sikur të ishte bërë nga ngrica, dhe pa dashur, shikova copëzat e tij, për t'u siguruar që nuk kishte pellg poshtë tij. Kam parë një njeri që shkrihet para meje më parë, ky ishte një njeri i dënuar me vdekje kur dëgjoi dënimin e tij.

Ismail Hoxha tha: - Përsëriteni pas meje - Allahu është i madh dhe Muhamedi është profeti i tij.

Serafini përsëriti: - Allahu është i madh dhe Muhamedi është profeti i tij.

Allaman Hoxha tha: - Që nga sot e tutje, emri juaj është Abdullah, ose shërbëtor i Zotit. Shkoni djathtas. Serafin Stojku shikoi majtas, ku qëndronin xhelatët të mbështetur në shpatat e tyre, të zhveshur deri në bel. Përpara tyre, trungu i pemës, i cili ishte prerë për atë rast, ishte zbardhur fllad. Por meqenëse u masakruan në këmbë, trungu i pemës nuk ishte prerë ende. Dhe Serafin Stojku shkoi djathtas, ku po ngrihej një grumbull i kuq me kësula, një grumbull i bardhë me çallma dhe një grumbull i zi me vello, të gjitha të sjella mbi mushka nga Ismail Hoxha. Dhe pas Serafins shkoi familja e tij, bij, bija, nuset, nipërit dhe mbesat. Duart e grave ishin të lira dhe ato tërhiqnin zvarrë foshnjat dhe fëmijët e vegjël. Duart e burrave ishin të lidhura. Dhe kravatat e tyre ranë vetëm pasi thanë fjalët magjike: - Allahu është një.

Pastaj disa burra që qeshnin i kapën burrat e hutuar me gërshërë delesh dhe ua prenë flokët dhe mjekrat. Ata vunë kësula dhe mbështollën çallma. Por askush nuk qeshi, duke parë mjekrat e tyre të rruara dhe fytyrat e tyre, të cilat dukeshin si shpina e një gomari të dredhur në pranverë. Sepse kishte sy në fytyrat e tyre të qeshura. Dhe gratë i lanë fëmijët e tyre mënjanë, ose ia dhanë njëra-tjetrës, dhe vunë vellot e tyre të zeza. Dhe një hije katran ra mbi pëlhurat dhe përparëset e mrekullueshme të lyera, mbi livadhet me lule, pyjet e gjelbërta dhe përrenjtë, në malin e Koços që priste kostumin e vjeshtës.

Ngrita sytë dhe shikova malin. Prisja që një hije të kishte rënë edhe mbi të. Por ajo shkëlqente në acar dhe shkëlqim verbues, njëqindngjyrësh dhe të fortë. Nuk kishte hije mbi të. Dhe nëpër ajrin e pastër mbi Raven, fara të bardha fluturonin dhe valëviteshin, të mbartura nga një fllad i padukshëm, dhe unë nuk e dija nëse do të mbinte një lule apo një barishte e keqe prej tyre në pranverë.

Dhe gratë ngritën skajet e shalleve të tyre të bardha dhe kryqëzuan fytyrat e tyre. Dielli nuk do t'i shihte më kurrë. Njerëzit nuk do të shijonin më kurrë bukurinë e tyre. Dhe nga shumë fytyra të ndryshme ato u bënë një fytyrë e vetme. Dhe duke parë fytyrat, harrohej se ato kishin sy blu, të zinj dhe kafe. Sepse, si në fytyrat e burrave, në fytyrat e grave mund të shiheshin vetëm shikimet e tyre. Fëmijët nuk e kuptonin se çfarë po ndodhte dhe donin t'ua hiqnin shallet nënave të tyre. Të mjerat, ata nuk e dinin se në këtë moment baballarët po u vinin çallma djemve në ballë, dhe nënat po mbështillnin shami në fytyrat e vajzave. Po shikoja derën e shtëpisë së mysafirëve. Po prisja që Lena të dilte. Dëgjova njërin nga xhelatët gjysmë të zhveshur të thoshte: - Hidheni abanë mbi mua. Është ftohtë.

Dëgjova atë me një sy të thoshte me tallje: - Ai është i pagojë nga gëzimi i tepërt.

Dhe Allaman Hoxha bërtiti: - Thuaj - Allahu është një.

Përpara dy hoxhallarëve qëndronte djali më i vogël i Serafin Stojkut me duart e lidhura pas shpine. Dhe ai heshti. Sytë e tij ishin të errët dhe të mëdhenj. Serafin Stojku iu afrua, duke u dridhur nga një parandjenjë e tmerrshme. Dhe ai i tha: - Bir, thuaj - Allahu është një. Thuaj, bir.

Ai nuk foli, por qau. Djali i tij ktheu ngadalë kokën drejt tij dhe e shikoi. Dhe pështyu mbi të. Të pështysh mbi dikë para vdekjes është një vepër e madhe, sepse të gjithëve u thahet goja. Shumë mund të bërtasin, pak mund të pështyjnë. I gjithë Raveni gulçoi sikur të dilte nga një gjoks. Dhe Serafin Stojku ra në dhe dhe filloi të përpëlitej, sikur ta kishte kafshuar ndonjë nepërkë.

Djali e ktheu fytyrën e tij të bardhë nga hoxhallarët. Ai gëlltiti, sikur po mblidhte pështymë për t'i pështyrë edhe ata. Hoxhallarët bënë një hap prapa. Buza e poshtme e djalit u ça dhe pika të mëdha e të kthjellëta gjaku i pikuan në gjoks.

Ismail Hoxha bërtiti me gëzim: - Për druvarin!

Dhe djali ishte i pari që shkoi në anën e majtë, te druvari. Ai shkoi vetëm, megjithëse dy burra e kapën nën sqetulla. Serafin Stojku u përpoq të zvarritej midis hoxhallarëve dhe të arrinte të birin, por nuk mundi të hidhej mbi vijën e padukshme që ndante hapësirën në të majtë dhe të djathtë. Hoxhallarët e goditën me shqelma të forta, djemtë e tërhoqën mënjanë. Dhe ai bërtiti: - E bëra për ty, për ty!

Dhe u dëgjua psherëtima e shkurtër e xhelatit, ashtu siç fryma del nga gjoksi i druvarit kur ai lëviz sëpatën. Pastaj shpërtheu një britmë çnjerëzore, por u ndërpre dhe u var mbi shesh. Pastaj nuk u dëgjua asgjë, sepse e gjithë lugina jehonte nga britma dhe ngashërima. Kush e di pse, burrat po bërtisnin dhe po kërcisnin armët e tyre gjithashtu. Ngrita sytë dhe pashë që Kara Koço kishte hapur gojën edhe ai dhe po bërtiste. Nuk mund ta dëgjoja britmën e tij. Heshtova. Dhe që tani e tutje, ajo që po ndodhte në Raven po ndodhte mes një britme dhe britme të vazhdueshme, të cilat herë u qetësuan, herë shpërthyen me forcë të re, por nuk u ndalën. Kushdo do të ishte çmendur, jo vetëm unë. Pse po ndodhte kjo? Ku po ndodhte? A po ndodhte, apo ishte një ëndërr?

Fytyra mesjetare po vinin drejt meje, një lumë fytyrash. Dhe ato ishin gati të përplaseshin te shkëmbi ku po qëndroja, dhe po ndaheshin në dy përrenj. Njëri po shkonte majtas nga Borda, tjetri djathtas, nga Muçina. Ndonjëherë dhjetë vetë notonin njëri pas tjetrit përgjatë përroit, që i thoshin nuk e di pse edhe shtrati i lumit të djathtë, ndonjëherë tre vetë shkonin njëri pas tjetrit përgjatë përroit të majtë. Nuk i njihja. Më parë, kur i çonin udhëheqësit për t'u therur, ua shikoja fytyrat dhe përpiqesha të dalloja se cila fytyrë mbante cilin zë dhe kë kisha dëgjuar të fliste në errësirë. Nuk i njihja këta njerëz. Por i kontrollova fytyrat e tyre nga larg për të parë se kush do të notonte në cilin lumë. Nuk munda ta dalloja. Ndoshta ata vetë nuk e dinin se përroi do t'i tërhiqte majtas. Dhe të afërmit e tyre qëndronin në breg dhe i thërrisnin, i shanin, i mallkonin. Më kot.

Ju, që po lexoni këto rreshta, dilni në një rrugë të mbushur me njerëz, përgjatë së cilës vijnë shumë njerëz. Le të kthehen nga një festë, nga tregu, nga puna. Por le të vijnë të gjithë drejt jush dhe ju ndani përroin e tyre me gjoksin tuaj. Dhe kushdo që kalon pranë zemrës suaj, dijeni se në një moment do të turpërohet, dhe kushdo që kalon pranë dorës suaj të djathtë, në një moment do të hidhet përtokë dhe do të masakrohet. Mund të mos e kuptoni se çfarë është masakra. Mendoni për këtë. Shikoni fytyrat e tyre, qerpikët e tyre, buzët e tyre. Shkëlqimet në bebëza të syve, rrudhat në cepat e syve, myshkun në majë të veshëve. Shikoni gratë, fytyrat dhe trupat e tyre. Në një çast trupi do të fshihet nën vello, dhe fytyra nën një copë të bardhë. Dhe nuk do ta shihni më kurrë. Dhe ato fytyra që shkojnë majtas, në një çast do të ndahen nga trupat e tyre dhe do të shndërrohen në pluhur. Shikoni fytyrat që vijnë drejt jush dhe duajini ato. Dhe unë shikova. Dhe i doja ata që shkuan djathtas, sepse kjo ishte rruga ime, dhe i doja më shumë ata që shkuan majtas, sepse nuk kisha forcën për të ndjekur atë rrugë.

Dhe pastaj ndjeva veten të filloja të lëvizja, si një copë akulli që ishte ngjitur fort në breg dhe tani po largohej nga akullnaja. Ndjeva diçka të lëvizte brenda meje. U luta me gjithë fuqinë time. Iu luta mendjes sime, zemrës sime, këmbëve të mia: “Ndalo! Është çmenduri! Mos lëviz! Qëndro!”

Dhe ata donin të notonin poshtë përroit të majtë. Kur ngrita kokën, gjithçka u zhduk. Nuk kishte më shesh, as britma, as hoxhallarë, as lumenj njerëzish. Përpara meje ishte përsëri Varri i Pashait, në Koçarrenin e vjetër. Gështenjat lëviznin ngadalë mbi varr dhe era kalonte midis tyre. Gjurmët e ish-stallave të Trebisht-Balasë ishin ende aty, të heshtura, si dëshmi të një kohe që kishte kaluar, por nuk ishte larguar. Thjesht rrënoja më keq se ato varre, se ai varr. Dhe mendova se ndoshta çdo vend ka një varr ku historia nuk pranon të heshtë. Ndoshta edhe Trebishti e ka të vetin. Dhe ndoshta, për sa kohë që dikush ndalet para atij varri, shikon gështenjat dhe pyet veten se çfarë ka ndodhur këtu, të vdekurit nuk janë krejt të vdekur. Ata vazhdojnë të ecin me ne, në rrugët e fshatit, në kujtesën tonë dhe në atë lumë të padukshëm ku njerëzit ende ndahen majtas e djathtas. U largova nga Varri i Pashait, por nuk munda të largohesha nga ajo ditë, sepse disa ditë nuk mbarojnë kurrë. Ato mbeten në tokë, në gurë, në rrënjët e gështenjave dhe në kujtesën e njerëzve. Dhe Trebishti i mban ende.

Shënim: E vetmja gjë nga rrëfenjat historike, transmetimet gojore apo dhe shkrimet e rishkrimet është objekti, dhe në këtë rast është Varri i pashait, me një mbishkrim në të. Emrat janë fiktivë, por dhe një bazë tek rrëfimi i pasuar brez pas brezi. E shkuara flet në gjuhën e vet. Faleminderit!