Fatmir Terziu: Kalosh Çeliku, fjalështiza e poezisë

Kalosh Çeliku, fjalështiza e poezisë

Prof Dr Fatmir Terziu

Në letërsinë shqipe të Maqedonisë së Veriut, emri i Kalosh Çelikut mbetet një nga zërat më të veçantë, më të pazbutur dhe më karakteristikë të poezisë moderne shqiptare. Ai nuk është thjesht poet, por një fenomen letrar që e ka shndërruar gjuhën popullore, ironinë, revoltën dhe metaforën e jetës shqiptare në një univers poetik krejt të vetin. Në librin “Princ Bixhi” Mikut t’im besnik: Bixhit. Qё, u zhduk nё rrethana misterioze), edhe pse me një vëllim jo të madh, Çeliku arrin të ndërtojë një diskurs të jashtëzakonshëm poetik, ku satira, dhimbja, grotesku dhe dashuria për atdheun bashkëjetojnë në mënyrë organike. Që në titullin “Princ Bixhi”, poeti krijon një figurë simbolike, një mace-protagoniste që shndërrohet në alter ego të poetit, të shqiptarit të zakonshëm, të njeriut që jeton mes absurdit, tradhtisë, varfërisë dhe krenarisë. Fjalë të thjeshta si “Bixhi”, “Daci” apo “Maci”, në dorën e Kalosh Çelikut, fitojnë një peshë të jashtëzakonshme metaforike. Ato nuk janë më vetëm emërtime të zakonshme, por personazhe poetike, figura alegorike që mbartin tensione sociale, politike dhe shpirtërore.

Poeti ndërton një botë ku kafsha dhe njeriu shkrihen në njëri-tjetrin, ku macja është më e mençur se politikani, më e ndershme se oborrtari dhe më patriotike se burokrati. Kjo është forca e madhe e Çelikut: ai përdor humorin për të zbuluar tragjedinë dhe tragjedinë për të nxjerrë në pah komiken e hidhur të realitetit shqiptar. Në thelb, “Princ Bixhi” është një poemë e gjatë satiriko-epike mbi mbijetesën shqiptare. Struktura e saj ngjan me këngët popullore të kreshnikëve, me ritmin e lahutës, me thirrjet e burrave në odë, por njëkohësisht mbart një frymë moderne ironike dhe postmoderne. Vargu i Kalosh Çelikut është i çliruar nga skemat akademike; ai lëviz natyrshëm midis folklorit, publicistikës dhe groteskut poetik.

Te poezitë “Daci zi na erdhi në lëmë” apo “Lufta krisi burra pranë një lisi”, poeti ringjall frymën epike shqiptare. Në dukje kemi një konflikt mes maceve dhe “dacit të zi”, por në të vërtetë kemi alegorinë e përhershme të pushtimit, të rrezikut ndaj trojeve, gjuhës dhe identitetit shqiptar. Figura e “Dac Ziut” shndërrohet në simbol të errësirës politike dhe historike që vazhdimisht i kanoset shqiptarit. Kalosh Çeliku nuk shkruan me një gjuhë sterile. Ai e merr gjuhën nga odat, nga rruga, nga tavolina shqiptare, nga klithma popullore. Poezia e tij nuk kërkon zbukurime artificiale; ajo shpërthen me një energji instinktive. Kjo e bën poezinë e tij të duket sikur recitohet në mes të një kuvendi burrash, nën hijen e një rrapi, aty ku ai vetë ndërtoi manifestimin “Takime nën Rrap”.

Një nga shtresat më të fuqishme të këtij libri është raporti mes trupit, atdheut dhe gjuhës. Trupi në poezinë e Çelikut është konkret, i lodhur, i djersitur, i rrezikuar. Ai nuk është trup abstrakt poetik, por trup që lufton, ha barot me dhëmbë, fle me arushat, rri në pritë dhe mbron pragun e shtëpisë. Ky trup kolektiv shqiptar mbart plagët e historisë. Në poezinë “Gjuha shqipe në pusi”, Çeliku arrin një nga kulmet e revoltës së tij poetike. Gjuha shqipe paraqitet si një qenie e përndjekur, e copëtuar nga kufijtë dhe politika. Këtu poeti nuk flet vetëm për një problem kulturor, por për dramën ekzistenciale të shqiptarëve në trojet e ndara. Ai përdor figurën e kufirit në Qafë Thanë si simbol të ndarjes artificiale të identitetit kombëtar. Ndërsa në poezinë “Çizmet e mësueses e kanë hapur gojën”, satira merr trajtë sociale dhe humane. Figura e mësueses me çizme të shqyera bëhet metaforë e degradimit të dijes dhe e varfërisë së arsimit shqiptar. Në këtë poezi ndihet fryma migjeniane. Mjerimi nuk paraqitet si statistikë, por si dhimbje konkrete njerëzore.

Kalosh Çeliku është poet i revoltës, por jo i dëshpërimit. Edhe kur satira e tij bëhet therëse, ai ruan gjithmonë një energji rezistence. Poezia “Dhe Princ Bixhi nuk ik nga Atdheu” është ndoshta manifesti moral i gjithë librit. Në një kohë ikjesh, zhgënjimesh dhe rrënimesh, poeti zgjedh të mbetet. Ai lidhet me malet, me fushat, me gjuhën dhe me kujtesën kolektive shqiptare. Vepra e Kalosh Çelikut mbetet e rëndësishme sepse ai nuk pranoi kurrë të bëhej poet oborri. Ai mbeti poet i rrugës, i protestës, i humorit therës dhe i identitetit shqiptar. Libri “Princ Bixhi” është dëshmi se poezia mund të jetë njëkohësisht lojë, satirë, protestë dhe këngë epike.

Në sfondin poetik, Kalosh Çeliku shfaqet si një “fjalështizë” e poezisë shqiptare, një poet që e përdor fjalën si shtizë, si armë dhe si mbrojtje. Ai godet hipokrizinë, mediokritetin dhe harresën, por njëkohësisht mbron gjuhën, kujtesën dhe shpirtin shqiptar. Poezia e tij nuk është vetëm art letrar; është një formë qëndrese kulturore. Dhe pikërisht për këtë arsye, lufta e Kalosh Çelikut vazhdon ende me penë. Në gjithë krijimtarinë e tij poetike, Kalosh Çeliku ka ndërtuar një identitet të dallueshëm, ku poezia nuk mbetet vetëm estetikë e vargut, por bëhet një mënyrë jetese dhe një akt rezistence shpirtërore. Ai nuk shkruan për të zbukuruar realitetin, por për ta zhveshur atë nga maskat. Në poezinë e tij nuk ka heshtje të stolisur; ka klithmë, ironi, thumbim, revoltë dhe një dashuri të thellë për njeriun shqiptar. Çeliku e ka kthyer poezinë në tribunë të lirisë së mendimit, duke mos iu nënshtruar kurrë klisheve ideologjike apo modeleve të gatshme letrare.

Një nga veçoritë më të fuqishme të poezisë së tij është gjuha. Ai përdor një shqipe të gjallë, të mbështetur te ritmi popullor, te fraza e odës, te urtia e rrugës dhe te humori karakteristik shqiptar. Kjo e bën poezinë e tij të afërt me lexuesin dhe njëkohësisht tepër autentike. Shpesh, një fjalë e zakonshme në vargun e Kalosh Çelikut merr përmasa simbolike dhe filozofike. Ai arrin të krijojë poezi të fuqishme edhe me elementët më të thjeshtë të jetës: sofrën, macen, çizmet, troftën, pushkën apo rrapin. Pikërisht këtu qëndron madhështia e tij poetike: në aftësinë për ta kthyer të zakonshmen në metaforë kombëtare. Edhe në publicistikë, ese dhe satirë, Kalosh Çeliku ruan të njëjtin temperament krijues. Shkrimet e tij kanë frymën e polemistit të lindur, të njeriut që nuk pajtohet me padrejtësinë dhe mediokritetin kulturor. Ai nuk shkruan nga distanca akademike, por nga brenda plagës shqiptare. Kjo është arsyeja pse tekstet e tij mbeten të gjalla dhe komunikojnë drejtpërdrejt me lexuesin. Në to ndihet gjithmonë përplasja mes poetit idealist dhe realitetit absurd që e rrethon. Satira e tij nuk është vetëm humor; ajo është një formë mbijetese morale dhe kulturore.

Në tërësinë e veprës së tij, Kalosh Çeliku shfaqet si një autor që ka ditur të ruajë individualitetin krijues në çdo kohë. Ai nuk u tret në turmë dhe nuk iu bind modave kalimtare të letërsisë. Përkundrazi, ndërtoi një univers të vetin poetik, ku bashkëjetojnë epika shqiptare, grotesku modern, erotika, satira dhe dhimbja sociale. Poezia e tij herë të kujton këngët e moçme të kreshnikëve, herë tingëllon si protestë moderne urbane, ndërsa herë merr trajta intime e meditative. Kjo shumësi zërash dhe regjistrash e bën krijimtarinë e tij të pasur dhe të veçantë në letërsinë bashkëkohore shqiptare.

Në fund, mund të thuhet se Kalosh Çeliku mbetet një nga ata poetë që nuk shkruajnë vetëm libra, por krijojnë frymë dhe kujtesë. Ai është poet i rrënjëve shqiptare, i gjuhës së gjallë dhe i shpirtit të pamposhtur. Vargu i tij vazhdon të ecë “nën rrap”, mes njerëzve, mes bisedave, mes dhimbjeve dhe shpresave të kohës sonë. Dhe sa herë lexohet poezia e tij, duket sikur dëgjohet përsëri zëri i një poeti që ende beson se fjala mund të luftojë, të mbrojë dhe të zgjojë ndërgjegjen shqiptare.