Fatmir Terziu: „Imperial“ (Vila Ronel), e tëra një Shqipëri traditë

„Imperial“ (Vila Ronel), e tëra një Shqipëri traditë

Para disa ditësh, në mjediset moderne të „Imperial“ (Vila Ronel), në Kilburn High Road, pata një takim që, në dukje, mund të ishte krejt i zakonshëm. Një klient anglez, pasi kishte biseduar me kamerieren e huaj, e cila prej pak kohësh kishte nisur të fliste shqip, mësova se unë isha botuesi i revistës „Albanian Post“. Ai iu afrua bisedës me një natyrshmëri të veçantë dhe nisi të më fliste për Shqipërinë.

Më tha, me një gjuhë të bukur dhe me një emocion që nuk e prisja: „Nëse do ta dish, kjo është Shqipëria. Shqipëria që lëviz kudo.“ Aty kuptova edhe një herë se Shqipëria nuk është vetëm një vend në hartë. Ajo mund të jetë një aromë, një shije, një copë byrek, një pjatë tradicionale, një mënyrë mikpritjeje, një fjalë e shqiptuar me dashuri. Mjafton të ulesh në një tryezë dhe të provosh një gatim tradicional për të nisur të mësosh diçka për një popull. Sepse, në fund të fundit, për ta dashur popullin tënd, së pari duhet ta njohësh atë.

Dhe ndoshta këtu qëndron edhe një nga problemet tona të sotme: kemi filluar të harrojmë. Kemi harruar zakonet, traditat, mënyrën e jetesës dhe, mbi të gjitha, atë pasuri të heshtur që është ushqimi i shqiptarëve të vjetër. Ushqimi nuk ka qenë kurrë vetëm nevojë për të mbushur tryezën. Ai ka qenë kujtesë, ritual, bashkim familjar, mikpritje dhe identitet. Mënyra vendase e jetesës dhe kultura shqiptare kanë qenë gjithmonë një pasqyrim i impulsit krijues të popullit tonë. Prandaj, kur flasim për kulturën shqiptare, nuk mund ta lëmë jashtë ushqimin dhe rolin e tij shoqëror e ritual në jetën e paraardhësve tanë.

Edhe pse të dhënat e shkruara për ushqimin e shqiptarëve janë të pakta, gjurmët janë aty. Që nga lashtësia, gruri, thekra dhe meli kanë qenë pjesë e rëndësishme e ushqimit. Prej tyre përgatitej buka, shpesh në forma të mëdha, me maja, sipas mënyrave që përcilleshin nga një brez te tjetri. Burimet historike dhe kronikat e periudhave të ndryshme dëshmojnë gjithashtu për rëndësinë e bukës dhe të produkteve të qumështit në jetën e shqiptarëve. Djathi, gjalpi dhe qumështi kanë zënë një vend të veçantë në tryezë, ndërsa ushqimi bimor lidhej ngushtë me stinët dhe me atë që toka ofronte. Kur vinte pranvera, njerëzit mblidhnin lëpjetë, dok, lovage, sthyr, hithra dhe bimë të tjera të egra. Me to përgatitnin gjellë e qullra, ndërsa gjethet më të mëdha shërbenin edhe për mbështjelljen e sarmave. Vera dhe vjeshta sillnin dardhat, kumbullat, rrushin e frutat e tjera, të cilat thaheshin e ruheshin për dimër.

Në vitet e vështira, kur toka nuk jepte mjaftueshëm, edhe burimet më të thjeshta të natyrës shndërroheshin në ushqim. Perimet rriteshin në kopshte, domatet haheshin të pjekura, ndërsa turshitë përgatiteshin për muajt e ftohtë. Me ardhjen e ngricave, aroma e lakrës turshi përhapej nga shtëpia në shtëpi. Fasulet, thjerrëzat dhe bishtajoret e tjera ishin ndër ushqimet më të zakonshme. Fasulet me nenexhik, thjerrëzat me hudhër, kombinimet me misër, oriz apo lakër ishin pjesë e një kuzhine të ndërtuar mbi atë që familja kishte në dispozicion dhe mbi mjeshtërinë për ta kthyer të thjeshtën në të shijshme. Edhe qumështi kishte një botë të vetën. Përdorej i freskët, me oriz, bulgur, makarona e gatime të tjera. Prej tij përgatitej kosi, gjalpi, djathi dhe gjiza. Në jetën e barinjve, shumë prej këtyre produkteve ishin jo vetëm ushqim, por edhe mënyrë jetese, ekonomi familjare dhe trashëgimi. Mishi, gjithashtu, ishte pjesë e kësaj tradite dhe, sipas zonave e stinëve, përdorej me kujdes deri në pjesën e fundit. Përgatiteshin pastërma, suxhukë, produkte të ndryshme të mishit dhe mënyra të tjera ruajtjeje. Çdo krahinë kishte mënyrën e vet, shijen e vet, sekretin e vet. Kjo është Shqipëria e vjetër që nuk duhet të humbasë.

Një Shqipëri me qindra shije, me kuzhina krahinore, me tryeza familjare, me duar që gatuanin dhe me gra e burra që e përcillnin traditën pa pasur nevojë ta shkruanin në libra. Një Shqipëri që jetonte në sofrën e shtëpisë, në dasma, në festa, në pritjen e mikut dhe në atë fjalën e madhe që shqiptarët e kanë ruajtur ndër shekuj: „Urdhëro!“ Dhe pikërisht këtu merr kuptim „Imperial“ (Vila Ronel) në Kilburn High Road. Sepse sot, larg Shqipërisë gjeografike, dora mjeshtërore e Valbona Çelës, përkushtimi i familjes dhe puna e një stafi profesional kanë sjellë këtu jo thjesht një restorant, por një copëz të një Shqipërie të tërë. Një Shqipëri që mund ta shijosh. Një Shqipëri që mund ta kujtosh. Një Shqipëri që mund t'ua tregosh të tjerëve. Dhe ndoshta ky është një nga misionet më të bukura të një tryeze shqiptare në mërgim: të mos lejojë që tradita të mbetet vetëm kujtim. Ta mbajë gjallë, ta servirë, ta përcjellë dhe t'ua bëjë të prekshme edhe atyre që Shqipërinë e njohin vetëm nga një hartë, një fotografi apo një histori. Sepse ndonjëherë Shqipëria nuk ka nevojë të shpjegohet me shumë fjalë. Mjafton një copë byrek, një pjatë tradicionale, një gotë bisedë dhe një tryezë ku njerëzit ulen bashkë. Aty ajo është. Te „Imperial“ (Vila Ronel), Shqipëria nuk është vetëm në emër. Ajo është në shije, në duar, në kujtesë dhe në traditë.