Fatmir Terziu: Imazhi i shqiptarit në letërsinë angleze para dhe pas Bajronit

Fatmir Terziu: Imazhi i shqiptarit në letërsinë angleze para dhe pas Bajronit

Historia e mënyrës se si shqiptari është parë dhe përfytyruar në letërsinë angleze është një histori që lëviz nga kureshtja ekzotike drejt njohjes, nga figura e largët e Orientit drejt një personazhi me identitet, karakter dhe fat historik. Në këtë proces, Lord Bajroni përbën padyshim pikën më të rëndësishme të kthesës. Por Bajroni nuk shfaqet në një hapësirë të zbrazët. Para tij ekzistonte një traditë e udhëtimeve, e përshkrimeve të Orientit dhe e imagjinatës romantike evropiane, ku shqiptarët shfaqeshin herë si pjesë e një bote të panjohur ballkanike, herë si luftëtarë të ashpër e të lirë dhe herë si figurë e një ekzotizmi që për lexuesin anglez mbante ende shumë të panjohura. Në fillim të shekullit XIX, Shqipëria për lexuesin britanik ishte ende një hapësirë në kufirin e njohurive dhe të imagjinatës. Ajo shihej përmes udhëtarëve, diplomatëve, tregimeve të udhëtimeve dhe përshkrimeve të botës osmane. Në këtë vështrim, shqiptari shpesh nuk ishte ende një subjekt i plotë letrar; ai ishte pjesë e peizazhit oriental. Veshja, armët, kuajt, malet, karakteri luftarak dhe lidhja me Ali Pashë Tepelenën krijonin një figurë tërheqëse për imagjinatën romantike. Ekzotizmi, pra, ishte pikënisja, por jo domosdoshmërisht përfundimi.

Kjo gjendje ndryshoi në mënyrë të jashtëzakonshme pas udhëtimit të George Gordon Byronit në Shqipëri më 1809. Përvoja shqiptare nuk ishte për të vetëm një ndalesë turistike në Grand Tour-in e tij. Ajo hyri drejtpërdrejt në formimin e imagjinatës së tij poetike. Në letrat e tij nga Shqipëria, Bajroni shprehu admirim të fortë për shqiptarët, mikpritjen e tyre, pamjen, veshjen dhe karakterin. Ai e përshkroi veshjen shqiptare si “më madhështoren në botë” dhe e lidhi figurën e shqiptarit me një botë të gjallë, krenare dhe luftarake. Ky përjetim u shndërrua në poezi te “Childe Harold’s Pilgrimage”, vepra që e bëri Shqipërinë dhe shqiptarin të dukshëm për një publik të gjerë anglez. Në Kantonin II, shqiptari nuk është thjesht një emër gjeografik. Ai shfaqet me trup, veshje, armë, lëvizje dhe temperament:

Shqiptari krenar, me fustanellën gjer në gju,

me kokën mbështjellë me shall e pushkën e stolisur,

me petka të hijshme, qëndisur me ar.

“The wild Albanian kirtled to his knee,

With shawl-girt head and ornamented gun,

And gold-embroidered garments, fair to see...”

Shqiptari i Bajronit është “i egër”, por fjala këtu nuk duhet lexuar vetëm në kuptimin negativ. Ajo i përket estetikës romantike të së pakultivuarës, së lirës dhe së papërmbajturës nga konventat. Në një Evropë ku qytetërimi i organizuar po shfaqej gjithnjë e më shumë si sistem kufizimesh, figura e malësorit të lirë kishte një fuqi të veçantë imagjinative. Studimet mbi Bajronin theksojnë pikërisht se Shqipëria ishte më qendrore në formimin e figurës “bajroniane” sesa ka pranuar shpesh kritika tradicionale anglofone.  Këtu ndodh një ndryshim i rëndësishëm: shqiptari nuk është më vetëm objekt i vështrimit anglez, ai fillon të bëhet pasqyrë për vetë Evropën. Bajroni e përdor shqiptarin për të menduar mbi lirinë, natyrën, pushtetin, dhunën, krenarinë dhe rebelimin. Përmes tij, ai ndërton një kundërfigurë ndaj shoqërisë së disiplinuar dhe të rregulluar të Evropës së tij. Shqipëria bëhet kështu jo vetëm një vend në hartë, por një hapësirë morale dhe poetike.

Megjithatë, Bajroni nuk duhet idealizuar deri në atë pikë sa të harrojmë se edhe ai ishte bir i romantizmit dhe i imagjinatës orientalistike të kohës. Në “Childe Harold”, Shqipëria paraqitet njëkohësisht si tokë e bukur, e ashpër, misterioze dhe “e egër”. Vetë formula “rugged nurse of savage men” tregon se admirimi dhe ekzotizimi bashkëjetojnë. Pikërisht kjo dyzimësi e bën figurën bajroniane të shqiptarit kaq interesante: shqiptari është njëkohësisht real dhe i imagjinuar, njeri historik dhe figurë romantike, individ dhe simbol. Bajroni pati edhe një ndikim jashtëzakonisht të fuqishëm vizual. Portreti i Thomas Phillips i vitit 1813/1814, ku poeti shfaqet me kostum shqiptar, e shndërroi veshjen shqiptare në pjesë të ikonografisë publike të Bajronit. Në këtë mënyrë, shqiptari hyri jo vetëm në vargjet angleze, por edhe në imagjinatën vizuale të publikut britanik. Vetë Bajroni, i veshur si shqiptar, u bë një figurë e romantikut rebel, aventurierit dhe të huajit që sfidon identitetin e tij të zakonshëm. Kjo është një prej paradokseve më të bukura të historisë së këtij imazhi: Bajroni e bëri shqiptarin të njohur duke u shndërruar vetë, për një çast, në një të tillë. Kostumi nuk mbeti thjesht veshje; u bë deklaratë estetike dhe simbolike. Ai e ndihmoi figurën e shqiptarit të shkëputej nga anonimati i Orientit dhe të lidhej me figurën romantike të lirisë, rrezikut dhe individualitetit.

Por ndikimi i Bajronit nuk përfundon me Bajronin. Një dëshmi shumë interesante është poezia e James Clarence Mangan, “Song of the Albanian (1826)”. Poema u botua në “The Nation” më 15 gusht 1847 dhe paraqet një përzierje të revoltës, vuajtjes dhe shkatërrimit kombëtar. Studimi i poemës vëren se Mangan e ndërthur kryengritjen shqiptare kundër Perandorisë Osmane me referenca ndaj Luftës Greke për Pavarësi; data 1826 lidhet me rrethimin e famshëm të Misolongjit, vendi ku kishte vdekur edhe Bajroni. Këtu shqiptari kalon në një fazë tjetër. Nëse te Bajroni ai është para së gjithash figura e lirisë, krenarisë dhe natyrës së papërkulur, te Mangan ai bëhet figurë e vuajtjes historike dhe e rezistencës. Shqipëria nuk është më vetëm një peizazh romantik me male, armë, kuaj dhe kostume të bukura. Ajo është një tokë e goditur nga lufta, uria, sëmundja dhe vdekja. Shqiptari është njeriu që ndodhet në mes të kësaj tragjedie dhe që, megjithatë, mbart brenda vetes mundësinë e çlirimit. Kjo e bën “Song of the Albanian” një tekst veçanërisht interesant në historinë e imazhit shqiptar në letërsinë angleze. Mangan nuk e përdor “shqiptarin” thjesht si figurë ekzotike. Ai e përdor si figurë politike. Shqipëria bëhet simbol i një populli të shtypur, ndërsa lufta shqiptare lidhet me një problem më të gjerë të Evropës së shekullit XIX: të drejtën e popujve për të jetuar të lirë. Në këtë kuptim, Mangan shkon edhe më tej se ekzotizmi romantik i Bajronit. Shqiptari nuk është më vetëm ai luftëtari i bukur me pushkë të stolisur dhe kostum të artë; është ai që vuan, që humb, që lufton dhe që kërkon të rilindë. Në këtë pikë figura shqiptare fillon të afrohet me konceptin modern të kombit.

Dhe këtu shfaqet edhe një lidhje e jashtëzakonshme midis historisë shqiptare dhe asaj irlandeze. Mangan ishte irlandez dhe poema e tij, ndonëse flet për revoltën shqiptare, mbart edhe jehonën e tragjedisë së urisë irlandeze. Studimi kritik i poemës vëren pikërisht se disa nga pasazhet e saj të errëta mund të lexohen edhe si reflektim mbi fatin e irlandezëve gjatë “Black ’47”, vitit më të rëndë të Urisë së Madhe. Shqiptari, pra, bëhet edhe një mënyrë për të folur për Irlandën; Shqipëria shndërrohet në një pasqyrë për një tjetër popull të shtypur. Ky është një zhvillim i rëndësishëm në historinë e përfaqësimit letrar. Figura e shqiptarit fillon të çlirohet nga kufijtë e “personazhit ekzotik” dhe të marrë një funksion universal. Shqiptari mund të jetë shqiptar, por në të njëjtën kohë mund të përfaqësojë irlandezin, grekun, ballkanasin apo çdo popull që kërkon të dalë nga nënshtrimi. Kështu, Shqipëria hyn në letërsinë angleze jo vetëm si vend i largët, por si ide. Në këtë pikë, Bajroni mbetet figura qendrore e transformimit. Ai nuk ishte studiues etnografik i Shqipërisë dhe as nuk synonte të krijonte një histori objektive të shqiptarëve. Ai ishte poet. Prandaj ajo që i dha letërsisë angleze ishte diçka tjetër: një figurë poetike të shqiptarit që kishte fuqi të mbijetonte përtej dokumentit dhe udhëtimit. Shqiptari bajronian u bë simbol i një lirie që Evropa e qytetëruar e kërkonte në botën e saj të largët.

Pas Bajronit, ky imazh nuk mbeti i pandryshuar. Ai u riprodhua, u romantizua, u politizua dhe herë-herë u deformua. Por një element mbeti i fortë: shqiptari si njeri i lidhur me lirinë dhe me rezistencën. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e Manganit. Ai e merr figurën që Bajroni kishte bërë të dukshme dhe e vendos brenda një skene tragjike të historisë. Në vend të kostumit shfaqet uria; në vend të peizazhit shfaqet toka e djegur; në vend të aventurës shfaqet vdekja; por mbi të gjitha këto qëndron ideja e çlirimit. Në këtë mënyrë mund të flasim për një vijimësi të qartë: ““para Bajronit shqiptari ishte kryesisht një figurë e largët dhe ekzotike; te Bajroni ai bëhet figurë romantike e lirisë; pas Bajronit, te Mangan dhe në jehonat e mëvonshme të romantizmit, ai fillon të bëhet figurë e historisë, e vuajtjes dhe e rezistencës kombëtare.”“

Ky transformim është shumë më tepër sesa një ndryshim në mënyrën e përshkrimit të një populli të vogël ballkanik. Ai tregon se si letërsia angleze e shekullit XIX filloi ta shihte Shqipërinë përtej kufirit të “Orientit”. Nëse në fillim shqiptari tërhiqte vëmendjen për veshjen, armët, malet dhe karakterin luftarak, më vonë ai fiton një dimension moral dhe politik: ai bëhet njeri që ka një tokë, një kujtesë, një vuajtje dhe një të drejtë për liri. Dhe ndoshta këtu qëndron trashëgimia më e thellë e Bajronit. Ai nuk e solli Shqipërinë në letërsinë angleze vetëm si një vend të bukur e të panjohur. Ai solli shqiptarin si ““figurë të ndryshimit”“. Mangan, duke e marrë këtë figurë në një tjetër moment historik, e zhvendos nga ekzotizmi drejt tragjedisë dhe nga tragjedia drejt shpresës. Shqiptari nuk është më thjesht ai që shihet nga udhëtari anglez; ai fillon të jetë ai që ““qëndron, lufton dhe kërkon të flasë me zërin e vet”“.

Prandaj historia e shqiptarit në letërsinë angleze mund të lexohet edhe si një histori e ndryshimit të vetë këndvështrimit perëndimor mbi Shqipërinë: nga ““peizazh në personazh, nga personazh në simbol, nga simbol në subjekt historik”“. Në këtë rrugëtim, Bajroni është porta e madhe hyrëse, ndërsa Mangan është një nga dëshmitë më të fuqishme se ajo portë nuk çonte vetëm drejt një Shqipërie ekzotike, por drejt një Shqipërie që mund të lexohej si një vend i rezistencës, i vuajtjes dhe i ëndrrës për liri.

“SONG OF THE ALBANIAN” (1826) nga James Clarence Mangan (1803–1849), është një dokument me rëndësi të veçantë për historinë e paraqitjes së Shqipërisë në letërsinë angleze. Studimet bashkëkohore e identifikojnë poemën si “Song of the Albanian” (1826), të botuar në The Nation më 15 gusht 1847, me nënshkrimin “J.C.M.”.

Çfarë thotë poema?

Poema paraqet një Shqipëri të përfshirë në luftë, vuajtje dhe kryengritje kundër Perandorisë Osmane. Mangan e lidh figurën e shqiptarit me atmosferën e kryengritjeve ballkanike dhe sidomos me Luftën Greke për Pavarësi. Viti 1826 në titull lidhet me rrethimin dhe rënien e Misolongjit (Missolonghi), ngjarje shumë e njohur në Evropën romantike të kohës dhe e lidhur edhe me vdekjen e Lord Bajronit. Në fragmentin që keni sjellë dallohen vargje si:

“No! Fire and Flood and pest are now,

The Dominant Moslem ...”

dhe më tej:

“Gaunt Famine rideth in the van,

And Pestilence, with myriad arrows...”

Pra, Mangan ndërton një tablo dramatike të luftës, urisë, murtajës, vdekjes dhe rezistencës. Një hollësi shumë interesante është se poema nuk është një tekst i shkruar në vitin 1826. “1826” është pjesë e titullit dhe i referohet ngjarjeve historike që frymëzuan poemën. Vetë poema u botua më vonë, në 1847. Burimet e katalogimit e regjistrojnë qartë si vepër të James Clarence Mangan. Ajo është një dëshmi e vjetër gazetareske e një prej poezive angleze të shekullit XIX që e vendos “Albanian” në qendër të një rrëfimi poetik për luftën dhe rezistencën.

KËNGA E SHQIPTARIT

James Clarence Mangan - 1826

Përkthim letrar në shqip

Pse, që nga agimi e derisa dita shuhet,

pse ngremë britma lart e poshtë,

mbi kodrat e çara të Shqipërisë

dhe nëpër grykat e saj të gjata?

Jo! Luftë-nuk është bubullimë,

as rrufeja që godet e vret.

Jo! Zjarri, përmbytja, murtaja janë tani

mbi këtë tokë të nëpërkëmbur;

një stuhi rëndon mbi ballin e saj,

por vjen Karoni-Karoni[1] i tmerrshëm,

dhe vjen me gjithë kortezhin e tij!

Uria e zbehtë kalëron në krye,

dhe Murtaja, me mijëra shigjeta,

vjen pas saj, e ndezur si zjarr:

nuk kursen

as grua, as fëmijë, as burrë!

Të vdekurit e goditur rrinë pa arkivole

anës rrugëve, të zeza e të shkreta.

Mbi çatitë e kasolleve të djegura

dielli i sëmurë shkrep gjithë ditën;

më kot pleqtë kërkojnë dru.

Nën thundrat e zjarrta të kalit të Karonit,

në çdo hap një kufomë e re

përplaset në një pellg gjaku!

E megjithatë ka ushqim-

por merre dhe ha!

Dhe ti ende-shpatën e mprehtë

e ngul në mish,

o kusar i paturp!

Kështu, pranë burimit e në fushë,

në udhë e në rrugë,

mes ujërave të bekuara të jetës,

shpirtrat po shuhen pa numër!

O Zot! Ky është një ogur i tmerrshëm,

ky dragua i egër, i çmendur, shkatërrues-

Uria!

Sikur të kishte një tokë që, në kulmin e saj,

të fundosej, të vyshkej e të tretej,

si një foshnjë kur e shtrëngon Agonia,

ajo tokë do të ishte vërtet e humbur!

A ka një tokë ku populli i saj

të mund të jetojë nën pavijonet e Qiellit

dhe të gulçojë, të vuajë, të mbetet i uritur,

ndërsa zjarri gllabëron ushqimin

që mund t'u kishte mjaftuar miliona njerëzve,

e tani ndryshket mbi varret e tyre?!

Ajo tokë ishte e dënuar!

Por ti, o Greqi e lavdishme,

nuk je e tillë!

Edhe tani po ngrihesh përsëri,

e rilindur nga ai Gjumë i mpirë i Vdekjes.

Dhe Paqja që përqafon shpirtrat,

të cilën për kaq gjatë

më të guximshmit, më të mençurit

dhe më të mirët e tu

e kishin lënë të varrosur-

Mbi kodrat e tua më duket se shoh

flamurin që shndrit si dritë e zjarr,

flamurin e mbajtur nga etërit tanë

në ditët e lavdisë së lashtë!

Dëgjoj atë britmë ngadhënjimi,

atë thirrje jubilare

që shpall se as Vdekja,

as rreziku

nuk kanë fuqi ta shuajnë guximin!

Eja, o Karon,

dhe kurorëzoje veprën tënde!

Shpirtrat e rinj heroikë që lë pas,

ata që ende mbijetojnë,

janë të fortë për ta rrëmbyer përsëri

trashëgiminë e tyre nga turku!

Vazhdo të godasësh!

Ndoshta kjo detyrë

është një nga ato detyra

që Fuqitë e Qiellit

i kanë bekuar!

[1] Mangan përdor një gjuhë shumë të ngjeshur romantike, me Karonin si figurë të Vdekjes, Urinë si një “dragua” shkatërrues dhe ringjalljen politike si një lloj rilindjeje nga gjumi i vdekjes. Këto figura i kam ruajtur në shqip, sepse janë thelbi poetik i veprës. Vetë burimet letrare e vendosin poezinë në një kontekst të ndërthurur të revoltës shqiptare, Luftës Greke për Pavarësi dhe, në mënyrë të tërthortë, edhe të përvojës irlandeze të urisë.