Fatmir Terziu: Gomari i Buridanit

Thuhet se gomari i Buridanit vdiq mes dy bollëqesh. Para tij qëndronin dy grumbuj sane, të njëjtë në erë, në ngjyrë, në premtimin që i jepnin urisë së tij. Nuk ishte i lidhur me litar, as i rrethuar nga ujq. Burgun e kishte brenda vetes, mungesën e një arsyeje që ta shtynte drejt njërës anë. Dhe, ndërsa mendonte për drejtësinë e zgjedhjes, koha i hante jetën. Ky nuk është vetëm paradoksi i një gomari. Është tragjedia e çdo njeriu dhe e çdo vendi që e ngatërron maturinë me frikën, mendimin me vonesën, dhe dyshimin me urtësinë.

Shqipëria e sotme shpesh ngjan me atë fushë të heshtur ku gomari i Buridanit rri pezull midis dy grumbujve. Përballë saj janë rrugët e shumta, rruga e ligjit ose e marifetit, rruga e meritës ose e ndërhyrjes, rruga e kujtesës ose e harresës. Të gjitha fliten, të gjitha premtohen, të gjitha zbukurohen me fjalë të mëdha. Por kur vjen çasti i zgjedhjes, fjala mpaket. Ajo që mbetet është një pritje e gjatë, e lodhur, gati kombëtare. Ndoshta nuk jemi të pavendosur sepse nuk dimë ç’është e mira. Shumë herë e dimë fare mirë. E dimë kur një padrejtësi ka emër, kur një derë hapet për mikun e mbyllet për të zotin, kur një e vërtetë zëvendësohet me zhurmë. Por njohja e së mirës nuk mjafton. Ajo duhet të kalojë përmes guximit, përndryshe bëhet një dekor i ndërgjegjes, i bukur për t’u parë, i padobishëm për t’u jetuar.

Në Shqipëri ka një lloj heshtjeje që nuk vjen nga paqja. Është heshtja e atij që thotë: “Ç’të bëj unë?”; e atij që bindet se të gjithë janë njësoj, e atij që e quan cinizmin mençuri, sepse shpresa i duket e rrezikshme. Kjo heshtje është sana e hidhur që kemi mësuar ta përtypim. Ajo na ushqen vetëm me durim, por na lë të uritur për dinjitet. Njeriu nuk është gomar pikërisht sepse mund të zgjedhë edhe atëherë kur arsyeja nuk ia shtron rrugën me qilim. Liria nuk lind kur çdo gjë është e qartë, ajo shfaqet kur mjegulla është e dendur dhe, megjithatë, dikush hedh hapin e parë. Jo çdo zgjedhje është e pastër. Jo çdo rrugë është e drejtë. Por moszgjedhja, kur bëhet zakon, është një zgjedhje më vete, zgjedhja për ta lënë jetën në duart e atyre që nuk kanë dyshim.

Kjo është drama e kohës sonë. Nuk na mungojnë fjalët për atdheun, për drejtësinë, për Evropën, për të ardhmen. Na mungon çasti i heshtur kur njeriu i thotë vetes: “Këtu fillon pjesa ime.” Sepse kombi nuk është një emër i madh, i varur në podiume dhe në festa. Kombi është mënyra si sillemi kur askush nuk na sheh, është radha që respektojmë, puna që nuk e bëjmë shkel e shko, vota që nuk e shesim, e vërteta që nuk e fshehim nga frika e një favori të vogël.

Gomari i Buridanit na vështron ende, jo nga një libër i vjetër filozofie, por nga çdo udhëkryq i jetës sonë publike. Ai na pyet: sa kohë do të presim dy grumbujt e përsosur të sanës? Sa kohë do t’i kërkojmë politikës një shpëtim pa përgjegjësinë tonë? Sa kohë do ta përdorim zhgënjimin si arsye për të mos marrë pjesë?

Një vend nuk vdes vetëm kur i mungon buka. Mund të vyshket edhe kur i mungon vendimi. Mund të humbasë rrugën jo sepse nuk ka dritë, por sepse secili pret që llambën ta ndezë tjetri. Shqipëria nuk ka nevojë për një zgjedhje engjëllore; ka nevojë për njerëz që, me gjithë dyshimin e tyre, nuk e lënë ndërgjegjen të vdesë nga uria. Dhe ndoshta, atë ditë kur të zgjedhim jo atë që na premton më shumë, por atë që na kërkon të bëhemi më të denjë, gomari i Buridanit do të pushojë së qeni metafora jonë.