Fatmir Terziu: Erdhi me vjeshtën dhe iku me vjeshtën

(Dhimbje për Flora Brovinën: 30 Shtator 1949 – 15 Shtator 2026)

Erdhi me vjeshtën dhe iku me vjeshtën. Ndoshta kjo është mënyra më e heshtur me të cilën koha i shënon në kalendarët e saj ata që nuk i përkasin plotësisht kohës. Sepse disa njerëz nuk vijnë thjesht në një stinë; ata vijnë bashkë me një stinë, sikur të mbajnë në shpirt temperaturën e saj, dritën e saj të pjerrët, gjethet që bien pa bërë zhurmë dhe atë trishtim të bukur që nuk kërkon ngushëllim. Flora Brovina ishte e tillë. Erdhi me vjeshtën e një bote që kishte ende shumë plagë për të treguar dhe iku me vjeshtën, kur pemët e kujtesës nisën përsëri të lëshojnë gjethet e tyre mbi tokën e përbashkët të letërsisë. Por poetët nuk ikin në të njëjtën mënyrë siç ikin njerëzit. Njeriu largohet nga dhoma. Poeti largohet nga dhoma, por mbetet në ajër. Mbyllet dera, por fjala mbetet pas saj.

Hesht zëri, por vargu vazhdon të ketë frymë. Dhe kështu, në çastin kur lajmi i ikjes së Florës kalon nga një njeri te tjetri, nga një ekran te një ekran tjetër, nga një telefonatë te një heshtje familjare, ndodh diçka e çuditshme: vdekja e saj nis të humbasë fuqinë e vet. Sepse ajo që na thuhet si fund, për poeten është një tjetër mënyrë e fillimit. Fjala nuk pranon të varroset bashkë me trupin. Ndoshta prandaj vjeshta nuk më duket sot një stinë që mbaron. Më duket një libër që hapet. Një faqe e verdhë ku era kalon gishtat e saj mbi emrin Flora Brovina dhe nuk arrin ta fshijë.

Ajo ishte bijë e një kohe që i kërkoi vargut më shumë se bukuri. I kërkoi dëshmi. I kërkoi të mos e kthente kokën kur historia bëhej e rëndë. I kërkoi që fjala të mos ishte zbukurim, por qëndresë. Dhe Flora e mbajti fjalën në atë vend të vështirë ku poezia nuk është vetëm këngë, por edhe plagë, kujtesë, përgjegjësi. Prandaj ikja e saj nuk është vetëm një lajm mortor. Është një boshllëk në një fjali të gjatë që ende nuk e kemi mbaruar. Dhe çuditërisht, boshllëqet e poetëve janë më të zhurmshmet. Ato dëgjohen në vargjet që nuk do të shkruhen më prej dorës së tyre, në një përgjigje që nuk do ta marrim, në një bisedë që do të mbetet përgjysmë, në një libër që do ta hapim një ditë dhe do të kërkojmë mes faqeve atë njeri që tashmë nuk është më aty. Por poezia nuk është vetëm ajo që poeti shkroi. Është edhe ajo që ai i mësoi heshtjes të thotë. Flora Brovina i mësoi heshtjes të kishte kujtesë. Dhe kjo është një trashëgimi që nuk vdes. Ajo mbeti një figurë e kujtesës sonë. Atëherë ai nuk i përket më vetëm familjes, miqve, bashkëkohësve. Fillon t'i përkasë kohës. Dhe koha, ndonëse e pamëshirshme me trupin, është çuditërisht e mëshirshme me fjalën. Ajo mund të rrëzojë muret, të zbehë portretet, të tretë gjurmët, por një varg i vërtetë e ka një jetë tjetër. Prandaj sot, kur e themi emrin e Florës, nuk duhet ta themi vetëm me zërin e dhimbjes. Duhet ta themi edhe me zërin e mirënjohjes. Sepse ka njerëz që na lënë një boshllëk dhe ka njerëz që, edhe duke na lënë një boshllëk, na lënë një dritë. Flora është nga ata njerëz që duhet t'i kërkojmë në dritën që kanë lënë.

Diku, një gjethe bie.

Diku tjetër, një faqe kthehet.

Në njërën anë të vjeshtës është rënia.

Në anën tjetër është kujtesa.

Dhe midis tyre qëndron poetja.

Kjo është arsyeja pse vdekja e një poeti ka gjithmonë diçka të papërfunduar. Sepse poeti nuk mbaron me frymën e fundit. Ai mbetet i hapur, si një libër i lënë mbi tavolinë. Dikush do të vijë nesër dhe do ta hapë. Dikush tjetër, pas shumë vitesh, do të gjejë në një varg të saj një dhimbje që nuk e kishte emër më parë. Dhe atëherë Flora Brovina do të jetë përsëri aty. Ndoshta ky është ngushëllimi i vetëm që letërsia mund t'i japë vdekjes: ajo nuk e mohon atë, por ia heq të drejtën të thotë fjalën e fundit.

Do të vazhdojë në zërat që do ta lexojnë, në kujtesën që do ta mbajë, në pyetjet që do të lindin prej saj, në brezat që do të zbulojnë se një grua mund të kalojë nëpër një kohë të ashpër dhe të dalë prej saj duke mbajtur ende në duar një lule të gjuhës.

Flora. Edhe emri yt sot tingëllon si një kundërshtim ndaj vjeshtës. Sepse flora është ajo që rilind. Dhe ndoshta nuk është rastësi që ti erdhe me vjeshtën. Ndoshta duhej të vije atëherë kur natyra fillon të humbasë ngjyrat, për t'i treguar njeriut se ngjyra nuk është gjithmonë në gjethe. Ndonjëherë është në fjalë. Ndonjëherë është në kujtesë. Ndonjëherë është në një grua që shkruan në një kohë kur heshtja do të ishte më e lehtë. Dhe tani që ike me vjeshtën, ne mbetemi këtu, përballë një qielli që duket sikur ka lexuar lajmin para nesh.

Pemët nuk flasin. Dhe letërsia, e cila ka parë kaq shumë ikje, e di një sekret që ne e mësojmë gjithmonë vonë: njeriu mund të largohet nga bota, por jo nga ajo që ka bërë botës. Flora Brovina nuk është më aty ku e kërkojmë zakonisht një njeri. Ajo është tani në vendin e vështirë ku qëndrojnë poetët pasi kanë ikur: midis asaj që kanë shkruar dhe asaj që ne ende nuk kemi kuptuar plotësisht. Prandaj mos e mbyllim librin. Le ta lëmë hapur. Le të hyjë vjeshta nëpër faqet e tij. Le të bjerë një gjethe mbi emrin e saj. Erdhi me vjeshtën. Dhe iku me vjeshtën. Por midis ardhjes dhe ikjes së saj, Flora Brovina la një stinë tjetër: stinë e fjalës. Dhe ajo stinë nuk ka vjeshtë. Ajo vazhdon.

ERDHI ME VJESHTËN DHE I KU ME VJESHTËN

Elegji për Flora Brovinën

I

Erdhi me vjeshtën, kur qielli kishte ulur

një perde të hollë mbi supet e dheut,

kur gjethet, si letra të vjetra të erës,

nisnin të humbnin adresat e tyre,

dhe nata vinte pak më herët

për të dëgjuar se çfarë fshihej

nën heshtjen e pemëve.

Atëherë erdhi Flora.

Jo siç vjen një emër në një Gjëndje Civile,

as siç vjen një njeri në një dhomë,

por siç vjen një dritë e papritur drite

në një shtëpi që ka harruar dritaren

(ajo nuk pajtohej me germat cirilike).

Dhe askush nuk e dinte

se ajo do ta mbante vjeshtën

kaq gjatë në zemrën e saj.

II

Ajo erdhi me një emër bozhuresh

në një kohë kur bozhuret kishin frikë

të çelnin mbi gurë.

Erdhi me duar të vogla

përballë historisë së madhe,

me një zemër që nuk dinte

të sillej si gur

kur përreth gjithçka kërkonte heshtje.

Dhe shkroi.

Shkroi jo për ta zbukuruar kohën,

por për t'i hequr maskën.

Shkroi që fjala të mos mbetej

një tingull i bukur në ajër,

por të bëhej dëshmi,

kujtesë,

një kandil i ndezur

në korridoret ku koha

kishte fikur dritat.

III

O vjeshtë, pse i merr gjithmonë

ata që dimë se nuk duhet t'i marrësh?

Pse i zgjedh poetët

kur ende kemi pyetje për ta?

Pse i çon gjethet drejt tokës

pikërisht kur ne duam

t'i shohim edhe një pranverë?

Mos vallë ti e di diçka

që ne nuk e dimë?

Mos vallë gjethet nuk bien,

por thjesht ndryshojnë vend,

dhe poeti nuk ikën,

por kalon nga syri ynë

në kujtesën tonë?

IV

Sot emri yt kalon nga goja në gojë

si një lajm që askush

nuk dëshiron ta besojë.

Flora Brovina.

Dy fjalë,

dhe një boshllëk i tërë.

Dy fjalë,

dhe një dhomë që duket më e madhe

sepse një zë mungon.

Dy fjalë,

dhe një tavolinë ku libri yt

do të duket papritur

sikur pret dorën

që nuk do të kthehet më.

V

Por vdekja nuk e di

çfarë bën me poetët.

Ajo merr frymën,

por nuk merr jehonën.

Merr duart,

por nuk merr shkrimin.

Mbyll sytë,

por nuk mund të mbyllë

atë që sytë kanë parë.

Merr trupin,

por mbetet fjala

si një zog i pamësuar

me kafazet e tokës.

VI

Prandaj mos më thuaj

se Flora iku.

Thuaj se u zhvendos.

U zhvendos nga karrigia

në kujtesë,

nga zëri

në varg,

nga prania

në mungesë,

nga një trup i lodhur

në atë hapësirë të pafund

ku poetët vazhdojnë

të flasin pa lëvizur buzët.

VII

Dhe Kosova sot

ka një heshtje më shumë.

Malet nuk lëvizin,

por sikur e mbajnë frymën.

Lumenjtë vazhdojnë të ecin,

por uji duket sikur

merr me vete një emër.

Gurët nuk qajnë.

Ata nuk dinë të qajnë.

Por gurët mbajnë kujtesë

më gjatë se njerëzit.

Dhe toka,

kjo tokë që ka parë

aq shumë lindje e varrime,

sot e njeh një tjetër emër

të vetin.

VIII

Ti e dije se toka

nuk është vetëm vend.

Është kujtesë.

Është gjurmë.

Është nënë e plagës

dhe dëshmitare e saj.

Prandaj fjala jote

nuk ecte mbi tokë si dekor.

Ajo kërkonte rrënjë.

Dhe ku rrënja ishte prerë,

ti e kërkoje përsëri

me gjuhën e poezisë.

IX

Ka njerëz që shkruajnë

sepse kanë shumë fjalë.

Ti shkrove

sepse kishte shumë heshtje.

Dhe kjo është tjetër gjë.

Një poet nuk matet

me numrin e vargjeve,

por me sasinë e heshtjes

që ka mundur të çajë.

Ti çave heshtje.

Disa me butësi.

Disa me dhimbje.

Disa me atë forcën e çuditshme

që vetëm një grua

e cila ka parë historinë nga afër

mund ta mbajë në një varg.

X

Dhe tani,

kur ti nuk je këtu,

çfarë të bëjmë me fjalët?

T'i ulim zërat?

T'i veshim me të zeza?

T'i lëmë të heshtin

në një cep të bibliotekës?

Jo.

Për ty duhet të shkruajmë.

Jo për ta mposhtur vdekjen.

Vdekja nuk mposhtet.

Por për t'i treguar

se nuk e mori gjithçka.

Nuk e mori emrin.

Nuk e mori vargun.

Nuk e mori kujtesën.

Nuk e mori Florën.

XI

Sepse Flora tashmë

nuk është vetëm Flora.

Ajo është një zë

në korin e grave

që nuk pranuan të bëheshin heshtje.

Është një dritë

në atë korridor të gjatë

ku historia shpesh

u kërkoi njerëzve

të harronin.

Është një faqe

që nuk mund të griset

pa lënë gjurmë

në të gjithë librin.

XII

O kohë,

sa e çuditshme je!

I merr njerëzit

pikërisht kur mendojmë

se kemi filluar t'i kuptojmë.

Na jep një fytyrë,

pastaj na mëson ta kërkojmë

në fotografi.

Na jep një zë,

pastaj na detyron ta gjejmë

në libra.

Na jep një dorë,

pastaj na lë

të prekim vetëm kujtimin.

XIII

Por poeti ka një mashtrim

që koha nuk e njeh.

Ai shkruan.

Dhe kur shkruan,

e ndalon për një çast

ikjen.

Jo të trupit.

Por të kuptimit.

Sepse ajo që është thënë

nuk kthehet më në heshtje

pa luftuar.

Dhe ti ke thënë shumë, Flora.

Prandaj heshtja

nuk do të të marrë lehtë.

XIV

Sonte vjeshta

do të jetë më e gjatë.

Një shi i imët

do të trokasë në xhama.

Dikush do të hapë një libër.

Dikush do të ndalet

te emri yt.

Dikush do të pyesë:

“Ku është tani?”

Dhe një tjetër,

ndoshta një poet i ri,

do të përgjigjet:

“Është këtu.”

Dhe do të prekë faqen.

XV

Sepse poetët

kanë një shtëpi tjetër.

Nuk është toka.

Nuk është qielli.

Është lexuesi.

Aty ata kthehen

sa herë dikush i lexon.

Aty u ndizet zëri.

Aty marrin frymë.

Aty vdekja

nuk ka çelës.

XVI

Prandaj, Flora,

mos ki frikë nga kjo vjeshtë.

Ajo nuk është fundi yt.

Është vetëm stina

që po të përcjell.

Dhe ndoshta gjethet

që po bien sot

nuk janë lotët e pemëve.

Janë letra.

Letra që toka

po i shkruan qiellit.

Dhe në secilën prej tyre

është emri yt.

XVII

Njëra thotë:

Mos harroni.

Tjetra:

Mos heshtni.

Një tjetër:

Lexoni.

Dhe njëra, më e vogla,

ajo që bie më vonë se të tjerat,

sikur ka ruajtur

fjalën më të rëndësishme:

Dashuroni.

Sepse poezia, në fund,

edhe kur flet për vdekjen,

është një mënyrë

për të mos hequr dorë

nga dashuria për jetën.

XVIII

Dhe ti e deshe jetën

jo siç duan ata

që nuk e kanë parë plagën.

E deshe me sy hapur.

E deshe me kujtesë.

E deshe duke ditur

se njeriu mund të humbasë

shumëçka

dhe prapë të mbajë

një fjalë në buzë.

Kjo është arsyeja

pse fjala jote

nuk u bë kurrë e tepërt.

Ajo vinte

nga nevoja.

XIX

Ka një dallim

mes një poeti që shkruan

dhe një poeti që është bërë

pjesë e kohës.

I pari lë libra.

I dyti lë pyetje.

Ti le pyetje.

Dhe pyetjet janë më të gjata

se përgjigjet.

Ato kalojnë nga një brez

te tjetri

si një pishtar

që nuk pranon të shuhet.

XX

Sot, dikush do të qajë për ty.

Dikush do të heshtë.

Dikush do të shkruajë një fjali

që nesër do ta harrojë.

Por dikush tjetër

do të marrë librin tënd

dhe do të lexojë.

Dhe kjo do të jetë

lutja më e bukur.

Sepse leximi është

më shumë se kujtim.

Është rikthim.

XXI

Të kthehesh në një libër

do të thotë të mos vdesësh plotësisht.

Të kthehesh në një varg

do të thotë të kesh ende

një rrugë përpara.

Të kthehesh në kujtesë

do të thotë të mos i përkasësh

më vetëm tokës.

Dhe ti tashmë

i përket asaj rruge

ku ecin emrat

që koha nuk arrin t'i konsumojë.

XXII

Flora!

Edhe emri yt

duket sikur nuk pranon

të thahet.

Në mes të vjeshtës

ai tingëllon si pranverë.

Në mes të lajmit të vdekjes

ai mban një farë.

Në mes të dheut

ai kërkon një rrënjë.

Në mes të heshtjes

ai kërkon një zë.

Ndoshta prandaj

ti erdhe me vjeshtën.

Që të na mësoje

se edhe vjeshta

mund të mbajë lule.

XXIII

Dhe ike me vjeshtën.

Sikur të kishe lënë

një marrëveshje të fshehtë

me stinën.

Sikur t'i kishe thënë:

“Kur të vijë koha,

më merr me vete.

Por mos më merr

fjalët.”

Dhe vjeshta pranoi.

Mori trupin.

Mori frymën.

Mori ditën.

Por fjalët i la.

XXIV

Ato mbetën mbi tavolinë.

Në libra.

Në kujtime.

Në zërat e atyre

që të njohën.

Në sytë e atyre

që të lexuan.

Në një brez të ri

që ndoshta ende nuk e di

se një ditë

do të të gjejë

në një varg

dhe do të pyesë:

“Si mund ta kishte parë

këtë gjë kaq herët?”

XXV

Kështu ndodh me poetët.

Ata jetojnë para kohës

dhe kuptohen pas saj.

E shkruajnë dhimbjen

kur të tjerët ende

nuk e kanë emërtuar.

E shohin humbjen

kur të tjerët ende

numërojnë fitoret.

Dhe kur ikin,

ne kuptojmë

se kishin lënë

një hartë.

XXVI

Në atë hartë

ka rrugë të thyera.

Ka male.

Ka varre.

Ka shtëpi.

Ka gra.

Ka fëmijë.

Ka dashuri.

Ka frikë.

Por mbi të gjitha

ka një shenjë të vogël

që poetët e vërtetë

e lënë gjithmonë:

Mos harroni njeriun.

XXVII

Kjo ishte ndoshta

një nga betejat e tua më të mëdha.

Të mos lejoje

që njeriu të bëhej statistikë.

Të mos lejoje

që dhimbja të bëhej titull.

Të mos lejoje

që historia të fshinte

fytyrat.

Sepse ti e dije:

Historia pa fytyrë

është vetëm gur.

Ndërsa poezia

ia kthen gurit

rrahjen e zemrës.

XXVIII

Prandaj sot

nuk po të përcjellim vetëm

si një poete.

Po të përcjellim

si një dëshmitare.

Si një grua

që e mbajti kohën

në trupin e vet.

Si një zë

që nuk pranoi

të bëhej jehonë e askujt.

Si një emër

që nuk kërkoi

të madhërohej,

por të mos harrohej.

XXIX

Dhe ja ku vjen nata.

Vjeshta mbyll dritaret.

Qielli bëhet më i thellë.

Një zog kalon larg.

Askush nuk e di

ku shkon.

Por ndoshta zogjtë

e dinë sekretin

që ne e harrojmë:

asnjë fluturim

nuk është vetëm ikje.

Disa fluturime

janë mënyra

për të gjetur një qiell tjetër.

XXX

Ndoshta ti je tani

në atë qiell tjetër.

Jo si engjëll

i një besimi të gatshëm,

por si një fjalë

që nuk ka nevojë

për qiell.

Si një varg

që kalon përtej reve.

Si një dritë

që nuk pyet

ku mbaron nata.

Dhe ne, këtu poshtë,

do të vazhdojmë

të të kërkojmë

sa herë vjeshta

të prekë dritaret tona.

XXXI

Do të të kërkojmë

te gjethet.

Te shiu.

Te libri i hapur.

Te një grua

që shkruan e vetme

në një dhomë.

Te një vajzë

që lexon për herë të parë

një poezi

dhe kupton

se fjala mund të jetë

edhe strehë.

XXXII

Do të të kërkojmë

në çdo vjeshtë.

Por jo për të qarë.

Për të kujtuar.

Sepse kujtesa

nuk është varrezë.

Është kopsht.

Dhe njerëzit e fjalës

duhet të mbillen aty

jo si gurë me emra,

por si pemë

që japin hije

për ata që vijnë pas.

XXXIII

Erdhe me vjeshtën.

Ike me vjeshtën.

Por midis dy vjeshtave

ishte një jetë.

Një jetë e mbushur

me fjalë që kërkuan dritë,

me dhimbje që kërkuan emër,

me kujtime që kërkuan

të mos vdisnin.

Dhe kjo është ajo

që mbetet.

Jo numri i viteve.

Jo dita e fundit.

Por gjurma

që njeriu lë

në shpirtin e kohës.

XXXIV

O Flora,

nëse ka një vend

ku poetët takohen

pas fundit,

mos u habit

nëse atje

do të dëgjosh vjeshtën.

Ajo do të vijë

me gjethet e saj.

Do të sjellë shiun.

Do të sjellë erën.

Dhe ndoshta

do të të pyesë:

“Çfarë lashë pas teje?”

Ti mos iu përgjigj.

Lëre të lexojë.

Ajo do ta gjejë përgjigjen

në çdo faqe.

XXXV

Dhe kur një ditë

dikush të thotë

se Flora Brovina ka vdekur,

mos e korrigjo.

Vetëm thuaji:

“Ka vdekur Flora,

por jo Brovina.”

Sepse emri i saj

nuk është më vetëm emër.

Është kujtesë.

Është dëshmi.

Është poezi.

Është një gjethe

që vjeshta e mori

nga pema e jetës,

por nuk mundi

ta marrë nga libri.

XXXVI

Prandaj le të bjerë vjeshta.

Le të bien gjethet.

Le të errësohen rrugët.

Le të vijë nata

me gjithë heshtjen e saj.

Ne nuk do ta mbyllim librin.

Do ta lëmë hapur

në faqen ku emri yt

vazhdon të marrë frymë.

Dhe kur të vijë pranvera,

nëse dikush pyet

çfarë mbeti pas vjeshtës,

do t'i tregojmë

një fjalë.

Vetëm një fjalë:

Flora.

Dhe do t'i themi:

Erdhi me vjeshtën

dhe iku me vjeshtën,

por ajo që shkroi

nuk iku me të.

Sepse poetët

nuk i përkasin stinës

në të cilën lindin

dhe as asaj në të cilën vdesin.

Ata i përkasin

asaj stine të pafund

që quhet kujtesë.

E dashur Kosovë!