Fatmir Terziu: Duke pritur 16 shtatorin

A mund t’u besohet burimeve të Vuçiqit, apo kemi përballë një tjetër skenar presioni? Deklarata e fundit e Aleksandar Vuçiqit për procesin ndaj Hashim Thaçit dhe bashkëakuzuarve në Hagë i përket pikërisht kësaj kategorie. Ajo nuk duhet marrë thjesht si një parashikim mbi një vendim gjyqësor. Duhet parë edhe si një mesazh politik, si një përpjekje për të ndikuar në perceptimin publik përpara një date që tashmë ka marrë peshë të veçantë, 16 shtatorin. Vuçiqi pretendon se ka “burime shumë të informuara” dhe se Hashim Thaçi nuk do të dënohet për krime ndaj serbëve, por për vepra të tjera, në një masë që, sipas tij, do të mbulojë kohën e paraburgimit. Kjo është një deklaratë jashtëzakonisht e fortë. Por pikërisht sepse është e tillë, kërkon një pyetje të thjeshtë: ku janë provat? Në një proces gjyqësor, sidomos në një proces që zhvillohet në Hagë, vendimin nuk e marrin “burimet” e një presidenti, nuk e marrin qarqet politike dhe as narrativat e njërës apo tjetrës palë. Vendimin e merr gjykata mbi bazën e provave dhe standardeve juridike.

Kjo është arsyeja pse duhet të jemi të kujdesshëm. Vuçiqi nuk është një vëzhgues neutral i zhvillimeve në Kosovë. Ai është aktor politik i drejtpërdrejtë në një konflikt historik, politik dhe diplomatik ku Serbia vazhdon të ketë interesa të qarta. Prandaj, edhe nëse ekzistojnë vërtet burime që i kanë përcjellë ndonjë informacion, kjo nuk do të thotë automatikisht se informacioni është i saktë, i plotë apo i shkëputur nga një qëllim politik. Në politikën e Ballkanit, informacioni dhe propaganda shpesh ecin në të njëjtën rrugë, ndërsa dallimi mes tyre bëhet i dukshëm vetëm kur koha sjell faktet.

Dhe këtu qëndron edhe thelbi i deklaratës së tij. Vuçiqi përpiqet ta vendosë çështjen e Thaçit në një kornizë më të gjerë, duke përmendur Gotovinën, Oriqin dhe duke ndërtuar një tezë sipas së cilës serbët janë trajtuar si fajtorët kryesorë, ndërsa të tjerët janë favorizuar nga drejtësia ndërkombëtare. Është një narrativë që Serbia e ka përdorur prej vitesh: jo domosdoshmërisht për të mohuar çdo krim të kryer nga forcat serbe, por për ta zhvendosur qendrën e debatit nga përgjegjësia individuale te një pretendim më i gjerë për “drejtësi të pabarabartë”. Kjo është politikë, jo provë gjyqësore.

Por këtu duhet të bëjmë edhe një dallim tjetër të rëndësishëm. Të kërkosh drejtësi për viktimat shqiptare nuk do të thotë të mohosh krimet ndaj serbëve. Dhe të kërkosh që çdo krim të hetohet e të gjykohet nuk do të thotë të pranosh automatikisht çdo akuzë të ngritur ndaj UÇK-së. Drejtësia nuk duhet të funksionojë me flamuj kombëtarë. Një krim është krim pavarësisht se kush e ka kryer dhe një viktimë është viktimë pavarësisht përkatësisë së saj.

Prandaj, edhe për Kosovën, pritja e 16 shtatorit nuk duhet të shndërrohet në pritje të një “fitoreje” politike. Duhet të jetë pritje e një vendimi juridik. Nëse ka prova për përgjegjësi penale, ato duhet të peshohen dhe të gjykohet mbi to. Nëse nuk ka prova të mjaftueshme për një akuzë, ajo nuk mund të mbështetet vetëm mbi klimën politike, emocionin apo kërkesën e opinionit publik. Ky është pikërisht ku ndahet drejtësia nga hakmarrja dhe gjykata nga politika.

Edhe deklarata e Vuçiqit për Ratko Mladiqin, e shoqëruar me shmangien e një dënimi të drejtpërdrejtë të figurës së tij, është domethënëse në këtë kontekst. Sepse nuk mund të kërkohet njëkohësisht që bota të pranojë një narrativë të caktuar mbi krimet e luftës dhe të shmanget qartësia morale përballë përgjegjësisë së atyre që janë dënuar për krime të rënda. Historia nuk mund të ndërtohet me standardin “krimet e të tjerëve duhen parë, ndërsa tonat duhen shpjeguar”.

16 shtatori, pra, nuk duhet të jetë dita kur shqiptarët presin të dëgjojnë nëse Vuçiqi kishte të drejtë. Duhet të jetë dita kur shohim nëse drejtësia ka folur mbi bazën e provave. Nëse deklarata e presidentit serb del e saktë, atëherë do të mbetet pyetja se nga i mori informacionet dhe pse zgjodhi t'i publikonte pikërisht tani. Nëse del e pasaktë, atëherë ajo do të lexohet si pjesë e një fushate politike të parapërgatitur. Në të dyja rastet, koha është gjykatësi më i mirë i propagandës. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse duhet pritur 16 shtatori jo me frikë, jo me eufori, por me qetësi. Sepse një vendim i Hagës nuk duhet të përcaktojë vetëm fatin e disa individëve; ai do të prekë mënyrën se si një pjesë e historisë së Kosovës do të lexohet nga brezat që vijnë.

Në fund, një pyetje mbetet pezull mbi këtë pritje, a po na paralajmëron Vuçiqi për një vendim që e di, apo po përpiqet të ndikojë mbi mënyrën se si do ta lexojmë atë vendim kur të vijë? Përgjigjen nuk duhet ta japë Beogradi. Përgjigjen nuk duhet ta japë thjesht Haga. Përgjigjen duhet ta japë Drejtësia.