Fatmir Terziu: Drita që nxjerr dritë nga ky dorëshkrim
- Mar 25
- 3 min read
Drita që nxjerr dritë nga ky dorëshkrim
Prof Dr Begzad Baliu publikoi një dorëshkrim i panjohur i shkrimtarit Esad Mekuli (1916–1993), për romanin e Akademikut, Profesor Rexhep Qosja “Vdekja më vjen prej syve të tillë”, një zbulim që nuk është vetëm një dokument historik, por një dritare drejt proceseve të brendshme të krijimit letrar. Ky dorëshkrim tregon se letërsia, përtej formës dhe përmbajtjes, është një dialog i heshtur mes autorit dhe kritikës, mes imagjinatës dhe kujdesit për fjalën e shkruar me përpikmëri, një tekst që sot del në dritë falë punës kërkimore të Prof Dr Begzad Baliut, për të dëshmuar se letërsia nuk është vetëm krijim, por edhe dialog i heshtur mes mendjeve të mëdha.
Në këtë dorëshkrim nuk kemi thjesht një vepër në proces, por një laborator të gjallë të mendimit letrar. Qosja, i fshehur pas pseudonimit Luan Dukagjini, shfaqet si një autor në kërkim të formës dhe thelbit, ndërsa Mekuli, si lexuesi i parë kritik, ndërhyn me laps grafit, duke lënë gjurmë të një ndërgjegjeje të lartë estetike. Këto shënime nuk janë vetëm korrigjime; ato janë dritare që hapen drejt mënyrës se si ndërtohet një vepër e madhe.
Vetë struktura e romanit, “roman në trembëdhjetë tregime”, dëshmon për një eksperimentim të guximshëm. Kjo formë, e cila ndërthur kapituj të pavarur me një bosht të përbashkët narrativ, e vendos veprën në një udhëkryq midis tregimit dhe romanit, midis fragmentit dhe tërësisë. Mekuli e kupton këtë tension dhe përpiqet ta kanalizojë atë, duke sugjeruar heqjen e disa kapitujve që nuk lidhen organikisht me protagonistin. Kjo është një ndërhyrje që synon jo kufizimin e autorit, por përqendrimin e energjisë krijuese në një qendër të vetme kuptimore.
Në thelb, ajo që e bën këtë dorëshkrim të veçantë është dialogu mes dy qasjeve, njëra që kërkon të shpërthejë format, dhe tjetra që kërkon t’i japë atyre disiplinë. Qosja vjen me një prozë alegoriko-satirike, të mbushur me reflektime cerebrale dhe me një frymë të fortë eksperimentale, ndërsa Mekuli ngul këmbë në ruajtjen e një ekuilibri midis modernitetit dhe dinjitetit të fjalës së shkruar. Kundërshtimi i tij ndaj banalizimit dhe prirjeve që afrohen me vulgaritetin nuk është thjesht moralizim; është një thirrje për përgjegjësi letrare.
Kjo përplasje e butë mes krijimit dhe kritikës është, në të vërtetë, drita që nxjerr dritë nga ky dorëshkrim. Sepse aty ku një autor mund të humbasë në detajet e tepërta apo në filozofime të zgjatura, një sy i mprehtë kritik e rikthen tekstin në rrjedhën e tij të natyrshme. Mekuli kërkon kondensim, qartësi dhe një rrëfim më të përqendruar, duke sugjeruar madje edhe përdorimin e vetës së parë si një mënyrë për ta afruar më shumë lexuesin me botën e brendshme të protagonistit.
Por më shumë se sa një dokument kritik, ky dorëshkrim është një dëshmi e një kohe kur letërsia merrej seriozisht si mision. Kujdesi për çdo fjali, për çdo strukturë narrative, për çdo nuancë gjuhësore, tregon se krijimi letrar nuk ishte një akt i rastësishëm, por një proces i thellë, i ngadaltë dhe i përkushtuar. “Kush ngutet për…!” – kjo thirrje e Mekulit mbetet një moto që sfidon edhe kohën tonë të shpejtë. Më tej, ky dorëshkrim na mëson se drita e vërtetë e letërsisë nuk vjen vetëm nga autori, por edhe nga ata që e lexojnë me përgjegjësi dhe dashuri. Është një dritë që lind nga bashkëpunimi, nga debati i heshtur, nga përkushtimi për ta bërë fjalën më të pastër dhe më të denjë për njeriun. Dhe pikërisht për këtë arsye, ky dorëshkrim i dikurshëm, i harruar në heshtje, sot bëhet një burim ndriçimi, një dritë që jo vetëm del nga faqet e tij, por që vazhdon të ndriçojë rrugën e letërsisë sonë.
Comments