Fatmir Terziu: Dehunimet

Gjuha, ndoshta më shumë se çdo pasuri tjetër kulturore, di të na tregojë se si një popull e sheh botën, si e përshkruan njeriun dhe si i emërton edhe gjendjet më të zakonshme të jetës. Një prej këtyre gjendjeve, që në dukje mund të duket krejt e zakonshme, por që në gjuhë ka krijuar një univers të tërë shprehjesh, është dehja. Njeriu mund të jetë i dehur në një mënyrë, por gjuha mund ta bëjë të dehur në qindra mënyra të tjera. Një studim i gjuhëtarëve gjermanë Christina Sanchez-Stockhammer dhe Peter Uhrig ka nxjerrë në pah pasurinë e jashtëzakonshme të anglishtes në këtë fushë, rreth 546 fjalë dhe shprehje për gjendjen e të qenit i dehur. Studiuesit i kanë quajtur këto drunkonyms, një krijim gjuhësor i ndërtuar nga drunk dhe synonyms, pra, në një përshtatje të lirë në shqip, dehunime, dehur + sinonime. Por, nëse e sjellim këtë dukuri në shqip, menjëherë përballemi me një pasuri të ngjashme, madje me një krijimtari që shpesh shkon përtej fjalorit të drejtpërdrejtë dhe hyn në territorin e metaforës, ironisë, humorit dhe figuracionit popullor. Shqiptari nuk thotë vetëm se dikush është “i dehur”. Ai e vendos atë në një gjendje tjetër, në një figurë tjetër, në një objekt, në një lëvizje, madje edhe në një katastrofë të vogël gjuhësore.

I bërë tapë. Kjo është ndoshta një nga shprehjet më të njohura. “Tapë” nuk është thjesht një fjalë që shënjon dehjen; ajo e shndërron trupin e njeriut në një enë të mbushur deri në fund. Nuk ka më hapësirë. Nuk ka më masë. Njeriu është “mbyllur” nga alkooli, si një enë e mbushur plot. Pastaj vijnë shprehje të tjera, i bërë tym, i bërë qoshe, i bërë rrotë, i bërë thes, i pirë klloçkë, i bërë rrusp. Secila prej tyre sjell një pamje tjetër. “Rrotë” nënkupton lëvizjen e çrregullt, humbjen e drejtimit. “Thasë” sjell idenë e një trupi të rënduar, pa qëndrueshmëri. “Rrusp” e zbret njeriun në një gjendje ku pothuajse ka humbur kontrollin mbi veten. Kështu, dehja nuk përshkruhet drejtpërdrejt; ajo pikturohet. Kjo është një nga karakteristikat më interesante të shqipes popullore. Ajo nuk kënaqet me emërtimin e një gjendjeje, por kërkon ta bëjë atë të dukshme. Në vend të “është shumë i dehur”, gjuha krijon një figurë që mund të shihet me imagjinatë. Në këtë kuptim, shprehja popullore është një lloj fotografie me fjalë.

Edhe anglishtja, me repertorin e saj të gjerë të drunkonyms, tregon të njëjtën prirje krijuese. Një gjendje e vetme merr dhjetëra, qindra emërtime, sepse çdo emërtim përpiqet të kapë një nuancë tjetër: dikush është thjesht i pirë, dikush është i dehur rëndë, dikush mezi ecën, dikush flet pa pushim, dikush ka humbur kontrollin. Pra, sinonimia këtu nuk është vetëm përsëritje. Është tipologji e sjelljes njerëzore. Në shqip, kjo tipologji bëhet veçanërisht e pasur sepse ndërthuret me humorin. “Ka marrë përsipër”, për shembull, mund të përdoret në mënyrë ironike për dikë që ka pirë më tepër seç duhet. “Ka fshirë gomat” e zhvendos kuptimin në një figurë krejt tjetër, duke krijuar një imazh të gjallë e komik. Gjuha nuk po raporton më një fakt; ajo po tregon një skenë. Dhe këtu qëndron dallimi i bukur midis fjalorit dhe folësit. Fjalori mund të thotë: “i dehur”. Folësi popullor thotë, “është bërë tapë”. Fjalori jep informacion. Folësi jep edhe pamje, ton, qëndrim dhe humor. Në këtë kuptim, “dehunimet” janë më shumë sesa sinonime. Ato janë gjurmë të imagjinatës kolektive. Ato tregojnë se si një shoqëri e ka vëzhguar për shekuj sjelljen njerëzore dhe ka gjetur mënyra për ta përshkruar atë me humor, ironi, ekzagjerim dhe metaforë. Njëra gjuhë mund të ketë qindra mënyra për të thënë “i dehur”; një tjetër mund të ketë një repertor tjetër. Por ajo që i bashkon është një e vërtetë e madhe gjuhësore: kur një përvojë është e shpeshtë në jetën e njerëzve, gjuha fillon ta shumëfishojë emrin e saj.

Prandaj, “gjuhë tape” nuk është vetëm një lojë fjalësh. Është një mënyrë për të parë pasurinë e gjuhës në një pasqyrë të pazakontë. Në këtë pasqyrë, njeriu i dehur mund të bëhet tapë, tym, qoshe, rrotë, thes, rrusp; mund të “marrë përsipër”, të “fshijë gomat” e të humbasë edhe emrin e zakonshëm të gjendjes së vet. Dhe ndoshta këtu fshihet një nga bukuritë më të mëdha të shqipes popullore: ajo nuk e lë njeriun thjesht të dehet; ajo e deh edhe gjuhën rreth tij. Në fund, nuk është vetëm gota që mbushet. Mbushet edhe fjalori.