Fatmir Terziu: A rehabilitohet simbolikisht Esad Pashë Toptani, apo vihet në sprovë kujtesa historike e Shkodrës?

Diplomacia moderne mbështetet mbi parimin se marrëdhëniet mes shteteve nuk duhet të mbeten peng i konflikteve historike. Hapja e një konsullate, në vetvete, është një akt diplomatik normal, që synon shërbime konsullore, bashkëpunim ekonomik, kulturor dhe mbështetje për shtetasit e vendit përkatës. Megjithatë, diplomacia nuk zhvillohet në vakuum. Ajo ndërtohet edhe mbi simbolikën historike, kujtesën kolektive dhe ndjeshmëritë e popujve.

Pikërisht këtu lind pyetja: çfarë mesazhi simbolik përcjell hapja e një Konsullate të Serbisë në Shkodër? Kjo pyetje merr peshë të veçantë sepse Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm në historinë shqiptare. Ajo mbetet simbol i qëndresës kundër rrethimit serbo-malazez të viteve 1912–1913 dhe i sakrificës së mijëra mbrojtësve të saj.

Në këtë kujtesë historike, figura e Hasan Riza Pasha zë një vend të veçantë. Ai kujtohet si komandanti që organizoi mbrojtjen heroike të qytetit dhe refuzoi dorëzimin përballë forcave rrethuese. Vrasja e tij i hapi rrugën dorëzimit të Shkodrës, një ngjarje që historiografia shqiptare e lidh prej kohësh me intrigat politike të kohës.

Në anën tjetër qëndron figura e Esad Pashë Toptani, një nga personazhet më të debatueshëm të historisë shqiptare. Për shumë shqiptarë ai është identifikuar me tradhtinë kombëtare për shkak të rolit të tij në dorëzimin e Shkodrës dhe marrëdhënieve me Serbinë, ndërsa një pjesë e historiografisë moderne përpiqet ta analizojë në një kontekst më kompleks politik. Megjithatë, perceptimi publik në Shqipëri mbetet kryesisht kritik ndaj figurës së tij.

Po kështu, Avni Rustemi është për shumë shqiptarë simbol i reagimit kundër asaj që shihej si tradhti kombëtare, pasi atentati i tij ndaj Esad Pashës u interpretua nga breza të tërë si një akt me motivim patriotik.

Prandaj, kur një vendim diplomatik prek një qytet me këtë ngarkesë historike, është e natyrshme që të ngrihen pyetje dhe shqetësime. Këto nuk burojnë domosdoshmërisht nga kundërshtimi ndaj diplomacisë si instrument marrëdhëniesh ndërkombëtare, por nga nevoja që politika e jashtme të marrë në konsideratë kujtesën historike të komuniteteve ku ndërmerren hapa të tillë.

Nga një këndvështrim diplomatik, nuk do të ishte e saktë të thuhej se hapja e një konsullate rehabiliton automatikisht figurën e Esad Pashës apo përbuz Hasan Riza Pashën dhe Avni Rustemin. Një vendim administrativ nuk ndryshon gjykimin e historisë. Megjithatë, perceptimi publik nuk ndërtohet vetëm mbi dokumente diplomatike; ai ndërtohet mbi simbole. Dhe në politikë, simbolet shpesh kanë po aq peshë sa aktet juridike.

Për këtë arsye, nëse një hap i tillë nuk shoqërohet me transparencë, shpjegim publik dhe garanci se ai nuk cenon interesat kombëtare apo të vërtetat historike, ai rrezikon të interpretohet si një shpërfillje e sakrificës së atyre që mbrojtën Shkodrën. Kjo është arsyeja pse debati nuk duhet të zhvillohet mbi emocione, por mbi argumente historike, strategjike dhe diplomatike.

Në fund, pyetja thelbësore nuk është nëse një konsullatë ndryshon historinë. Historia nuk rishkruhet nga godinat diplomatike. Pyetja është nëse politika e sotme arrin të ndërtojë marrëdhënie të reja pa lënduar kujtesën historike të një kombi. Për Shkodrën, kjo kujtesë mbetet e lidhur pazgjidhshmërisht me qëndresën, me Hasan Riza Pashën dhe me ata që u flijuan për mbrojtjen e saj, ndërsa figura e Esad Pashës vazhdon të mbetet një nga plagët më të debatueshme të historisë sonë.