Fatmir Terziu: A nuk na mjafton modeli i përkryer Krashi?!

A nuk na mjafton modeli i përkryer Krashi?!

Prof Dr Fatmir Terziu

Në debatet publike shqiptare është rikthyer me forcë një temë që prej më shumë se tri dekadash përsëritet si një refren: si mund të rikthehen intelektualët e kualifikuar në Perëndim për t’i shërbyer vendit? Çdo qeveri e ka përmendur në forma të ndryshme, çdo program politik e ka përfshirë në premtime, çdo forum ekonomik e ka shpallur si domosdoshmëri. Dhe megjithatë, pyetja mbetet po aq e hapur sa në fillim: çfarë ndodh me ata që vërtet kthehen? Në këtë pikë, rasti i Lavdrim Krashit nuk është thjesht historia e një individi. Ai shndërrohet në një provë politike, institucionale dhe morale. Është një rast që ngre pyetje më të mëdha sesa vetë emri i tij.

Një njeri që ndërtoi një karrierë të gjatë në institucionet ndërkombëtare, që solli përvojën e administrimit modern, kulturën e dialogut dhe disiplinën e shtetit funksional, vendosi të rikthehej për të kontribuar në Shqipëri. Në një vend ku shpesh flitet për mungesën e profesionalizmit, ardhja e tij u pa si dëshmi se diaspora mund të jetë pjesë e zgjidhjes. Por politika nuk matet vetëm me hyrjet. Ajo matet edhe me mënyrën se si trajton njerëzit pasi ata kanë hyrë në sistem. Katër vite në Parlament nuk janë pak. Janë mjaftueshëm për të kuptuar nëse një model funksionon, nëse një përfaqësues krijon besim, nëse ai fiton respekt përmes punës dhe jo përmes zhurmës. Lavdrim Krashi ishte ndër ata deputetë që nuk kërkuan protagonizëm mediatik. Nuk ndërtoi identitet mbi konfliktin, por mbi argumentin. Në një kohë kur politika shpesh shpërblen spektaklin, ai zgjodhi normalitetin institucional. Dhe pikërisht këtu fillojnë pyetjet. Nëse një profil i tillë nuk vazhdon të përfaqësohet, çfarë sinjali merr diaspora shqiptare? Çfarë kuptimi kanë ftesat për rikthim nëse modeli që kthehet nuk bëhet model që vazhdon?

Në Ballkan kemi parë raste të ndryshme. Në Kroaci, disa profesionistë të kthyer nga Bashkimi Evropian kanë hyrë në administratë për të reformuar institucione, por shumë prej tyre janë larguar sapo kanë kuptuar se rezistenca ndaj meritokracisë ishte më e fortë sesa dëshira për ndryshim. Në Serbi, figura me përvojë ndërkombëtare janë përdorur shpesh si simbol modernizimi, por jo gjithmonë janë mbështetur politikisht kur kanë sfiduar mekanizmat tradicionale të pushtetit. Në Maqedoninë e Veriut dhe në Kosovë janë bërë përpjekje për të tërhequr ekspertë nga diaspora, por ciklet politike kanë treguar se kthimi është shumë më i lehtë se sa qëndrueshmëria. Edhe më gjerë, në Europën Juglindore, historia përsëritet. Kur politika kërkon ekspertin vetëm për të zbukuruar listën, por jo për të ndryshuar kulturën e vendimmarrjes, eksperti mbetet një episod, jo një reformë. Në këtë aspekt, Shqipëria nuk është përjashtim.

Ajo që e bën më domethënës rastin e Lavdrim Krashit është heshtja e tij. Në politikën shqiptare heshtja është bërë pothuajse një luks. Shpesh humbësit flasin më shumë se fituesit. Ata akuzojnë, polemizojnë, krijojnë zhurmë. Ndërsa ai zgjodhi një tjetër gjuhë: heshtjen. Ndoshta sepse ndonjëherë heshtja është forma më e lartë e përgjegjësisë. Ndoshta sepse institucionet nuk ndërtohen me ankesa personale. Ose ndoshta sepse ai beson se koha flet më mirë se emocionet e çastit. Megjithatë, heshtja nuk e zbeh pyetjen. Përkundrazi, e forcon atë. Nëse Shqipëria dëshiron vërtet kthimin e elitës profesionale, atëherë duhet të ndërtojë një sistem që nuk mat besnikërinë ndaj individëve, por vlerën e kontributit. Përndryshe, çdo ftesë drejtuar diasporës rrezikon të tingëllojë si një slogan i bukur, por pa garanci reale.

Paradoksi është i dukshëm. Nga njëra anë kërkojmë ekspertë të formuar në universitetet dhe institucionet më të mira të botës; nga ana tjetër, nuk arrijmë gjithmonë të ndërtojmë mekanizma që ta mbajnë të gjallë atë kapital njerëzor. Historia politike e Ballkanit ka treguar se shtetet përparojnë kur krijojnë vazhdimësi të elitave profesionale, jo kur i zëvendësojnë ato sipas cikleve të momentit. Sllovenia, për shembull, ndërtoi një pjesë të administratës së saj moderne pikërisht duke ruajtur ekspertizën, pavarësisht ndryshimeve politike. Kjo nuk do të thotë se nuk pati konflikte, por se profesionalizmi fitoi status institucional. Edhe vendet që sot konsiderohen modele evropiane nuk u ndërtuan duke larguar njerëzit e aftë. Përkundrazi, investuan në krijimin e një kulture ku përvoja dhe integriteti nuk shiheshin si kërcënim, por si garanci. Kjo është arsyeja pse rasti i Lavdrim Krashit nuk duhet parë vetëm si një episod parlamentar. Ai është një test për mënyrën se si politika shqiptare e kupton vetë reformimin e saj. Madje, edhe mbiemri i tij krijon një simbolikë të pazakontë. Në anglisht, fjala “crash” nënkupton përplasje, krisje, thyerje. Në një lexim metaforik, sistemi nuk ka nevojë të “përplaset” për t’u shkatërruar, por ndonjëherë duhet të kriset në zakonet e tij më të vjetra, në përzgjedhjen pa meritë, në rutinën e mbyllur, në frikën ndaj profileve që sjellin kulturë tjetër pune. Ndoshta kjo është përgjigjja që heshtja e tij lë pezull. Jo një përgjigje për një mandat, por një përgjigje për vetë sistemin, sepse pyetja mbetet ende e hapur: Nëse një model si Lavdrim Krashi nuk mjafton për të bindur politikën shqiptare se profesionalizmi duhet të ketë vazhdimësi, atëherë cili model tjetër do të na mjaftojë?