Fatmir Terziu: A duhet thënë: “Ky roman lexohet me një frymë?”

A duhet thënë: “Ky roman lexohet me një frymë?”

Nga çasti kur letërsia u shndërrua në një akt komunikimi publik, krahas veprave lindën edhe formulat që synonin t’i afronin ato me lexuesin. Disa prej tyre u bënë aq të zakonshme, sa humbën peshën e kuptimit. Një ndër më të përdorurat është shprehja: “Ky roman lexohet me një frymë.” A është kjo një vlerësim estetik? Një kompliment? Një kriter letrar? Apo vetëm një mënyrë elegante për të thënë se libri nuk të mërzit? Në pamje të parë, kjo fjali duket krejt e pafajshme. Ajo ngjall idenë e një leximi të pandërprerë, të një rrëfimi që të tërheq aq fort, sa nuk të lë ta mbyllësh librin. Mirëpo, pikërisht këtu lind edhe dilema filozofike: a është shpejtësia e leximit tregues i cilësisë së letërsisë?

Në historinë e estetikës nuk ekziston një lidhje e domosdoshme midis kohës së leximit dhe madhështisë së veprës. Përkundrazi, shumë nga romanet që kanë formësuar qytetërimin letrar nuk janë lexuar “me një frymë”. Ato janë lexuar me ndalesa, me rikthime, me heshtje dhe me meditim. Lexuesi ka ndalur për të menduar një fjali, një metaforë, një konflikt moral, një pyetje ekzistenciale. Në këto raste, ndërprerja nuk është dobësi e romanit; është triumfi i tij.

Në filozofinë e leximit ekziston një dallim i rëndësishëm midis tensionit narrativ dhe thellësisë refleksive. Romani i pari të shtyn të ecësh përpara; romani i dyti të detyron të ndalesh. Të dyja janë forma të suksesit artistik, por nuk janë e njëjta gjë. Shprehja “lexohet me një frymë” shpesh ngatërron këto dy kategori. Ajo e identifikon vlerën me ritmin. Sikur libri të ishte një garë, ku fiton ai që përfundon më shpejt. Por letërsia nuk është sport kohe. Ajo është përvojë kohe. Një roman policor mund të lexohet brenda një nate, sepse misteri kërkon zgjidhje. Një roman filozofik mund të kërkojë javë të tëra, sepse pyetjet nuk kanë përgjigje të menjëhershme. A do të thotë kjo se i pari është më i mirë? Sigurisht që jo. Vetëm se funksioni estetik i tyre është i ndryshëm. Edhe vetë procesi i leximit është një marrëdhënie ndërmjet dy vetëdijeve: asaj të autorit dhe asaj të lexuesit. Kur lexuesi ndalet gjatë leximit, nuk do të thotë se autori ka humbur ritmin. Mund të ndodhë e kundërta: autori e ka detyruar lexuesin të hyjë në një dialog të brendshëm. Dhe dialogu nuk zhvillohet me nxitim.

Nga pikëpamja psikologjike, ekziston edhe një paradoks interesant. Librat që lexohen shumë shpejt shpesh harrohen po aq shpejt. Ndërsa librat që kërkojnë përtypje mendore mbeten gjatë në kujtesë. Kujtesa nuk ruan gjithmonë atë që kalon me vrull; ajo ruan atë që krijon gjurmë emocionale dhe intelektuale. Natyrisht, kjo nuk do të thotë se një roman që lexohet me një frymë është domosdoshmërisht sipërfaqësor. Ka vepra që bashkojnë ritmin me thellësinë. Ato arrijnë një ekuilibër të rrallë: të mbajnë pezull interesin dhe, njëkohësisht, të hapin horizonte mendimi. Pikërisht këto romane përfaqësojnë një nga format më të larta të artit narrativ.

Megjithatë, kur përdoret si formulë automatike në recensione, në kopertina, ose në promovime, shprehja humbet vlerën kritike. Ajo shndërrohet në një klishe reklamuese. Lexuesi nuk mëson asgjë për stilin, strukturën, karakteret, filozofinë, gjuhën apo risinë artistike të veprës. Ai merr vetëm një informacion mbi ritmin subjektiv të leximit të dikujt tjetër. Kritika serioze nuk pyet vetëm: “Sa shpejt u lexua ky roman?” Ajo pyet: Çfarë ndryshoi tek lexuesi pasi e mbaroi? Çfarë pyetjesh i la? Çfarë e shqetësoi? Çfarë e bëri të rishikojë mbi jetën, mbi njeriun apo mbi vetveten?

Në fund të fundit, romani nuk matet me orën, por me jehonën. Ka libra që mbarojnë në një mbrëmje dhe zhduken nga kujtesa të nesërmen. Ka të tjerë që lexohen me muaj dhe vazhdojnë të lexohen brenda njeriut për vite të tëra. Prandaj, ndoshta pyetja nuk duhet të jetë nëse një roman “lexohet me një frymë”. Pyetja më e drejtë është: A të mbetet fryma pezull pasi e ke lexuar? Nëse përgjigjja është po, atëherë romani ka arritur atë që kërkon letërsia e madhe: jo të të bëjë ta kthesh shpejt faqen tjetër, por të të ndryshojë mënyrën se si e lexon jetën.

Një vështrim filozofik mbi një nga klishetë më të përdorura të kritikës letrare

Në gjuhën e kritikës letrare ekzistojnë shprehje që, nga përdorimi i vazhdueshëm, humbin jo vetëm freskinë, por edhe saktësinë konceptuale. Një prej tyre është pa dyshim pohimi: “Ky roman lexohet me një frymë.” Përdoret në kopertina librash, në recensione, në promovime, në intervista me autorë dhe në biseda mes lexuesish. Është bërë pothuajse sinonim i suksesit narrativ. Por a është vërtet një kriter estetik? Apo kemi të bëjmë me një formulë retorike që, duke u përsëritur pa reflektim, e varfëron mënyrën se si flasim për letërsinë?

Pyetja nuk është e parëndësishme. Mënyra se si e përkufizojmë një vepër letrare ndikon edhe në mënyrën se si ajo lexohet. Fjalët që përdor kritika nuk janë neutrale; ato krijojnë pritshmëri, orientojnë shijen dhe, në një farë mënyre, edukojnë ose deformojnë kulturën e leximit.

Nga pikëpamja fenomenologjike, leximi nuk është një proces linear. Ai është një akt ndërgjegjeje, një bashkëpunim i vazhdueshëm ndërmjet tekstit dhe lexuesit. Filozofi gjerman Hans-Georg Gadamer e shihte leximin si një “bashkim horizontesh”, ku kuptimi nuk qëndron vetëm në tekst dhe as vetëm te lexuesi, por lind nga dialogu midis tyre. Në këtë kuptim, një roman nuk matet me ritmin me të cilin përfundohet, por me thellësinë e dialogut që krijon.

Po kështu, teoricieni Wolfgang Iser argumentonte se teksti letrar është i mbushur me “hapësira bosh”, të cilat plotësohen nga imagjinata e lexuesit. Pikërisht këto boshllëqe kërkojnë ndalesa, rikthime, dyshime dhe reflektime. Nëse leximi zhvillohet vetëm si një rrëshqitje e pandërprerë mbi sipërfaqen e rrëfimit, rrezikohet të humbet pikërisht ajo që e dallon letërsinë nga konsumimi i thjeshtë i një historie.

Shprehja “lexohet me një frymë” nënkupton se vlera e romanit qëndron në aftësinë për të mos e lënë lexuesin të ndalet. Por ndalesa nuk është gjithmonë shenjë dobësie. Shpesh ajo është prova se teksti ka prodhuar mendim. Një fjali që të detyron të mbyllësh librin për disa minuta, sepse kërkon ta përtypësh intelektualisht ose emocionalisht, mund të jetë më e fuqishme se dhjetë kapituj të lexuar me vrull.

Në estetikë ekziston një dallim i rëndësishëm ndërmjet emocionit narrativ dhe emocionit refleksiv. I pari të shtyn drejt faqes tjetër; i dyti të kthen pas te faqja që sapo lexove. Letërsia e madhe shpesh i bashkon të dyja, por nuk sakrifikon njërën për hir të tjetrës. Ajo nuk synon vetëm të krijojë kuriozitet për fundin; ajo kërkon të ndryshojë mënyrën se si lexuesi e kupton botën.

Semiologu italian Umberto Eco e përshkruante lexuesin si bashkautor të tekstit. Sipas tij, çdo roman ndërton një “lexues model”, i cili nuk është konsumator pasiv, por interpretues aktiv. Një interpretues nuk nxiton. Ai ndalet, krahason, dyshon, rikthen kujtesën dhe ndërton kuptimin hap pas hapi. Prandaj shpejtësia nuk është domosdoshmërisht virtyt estetik.

Edhe psikologjia njohëse e mbështet këtë ide. Kujtesa afatgjatë nuk forcohet nga ritmi i leximit, por nga intensiteti i përpunimit mendor. Një tekst që sfidon mendimin krijon lidhje më të qëndrueshme sesa një tekst që ofron vetëm rrjedhshmëri. Kjo është arsyeja pse shumë romane që lexohen me lehtësi harrohen po aq lehtë, ndërsa disa libra të vështirë vazhdojnë të jetojnë në ndërgjegjen e lexuesit për dekada.

Megjithatë, do të ishte po aq e gabuar të mohohej vlera e ritmit narrativ. Letërsia nuk është traktat filozofik. Një roman pa tension artistik, pa ekonomi rrëfimi dhe pa aftësinë për ta mbajtur gjallë interesin e lexuesit, rrezikon të humbasë komunikimin. Arti i madh nuk qëndron te zgjedhja midis ritmit dhe mendimit; ai qëndron te bashkimi i tyre.

Në këtë pikë bëhet e qartë se formula “lexohet me një frymë” është tepër e varfër për të përshkruar një vepër letrare. Ajo flet më shumë për përvojën subjektive të një lexuesi sesa për cilësitë objektive të romanit. Një kritik serioz nuk duhet të kufizohet te përshtypja e ritmit. Ai duhet të analizojë strukturën kompozicionale, arkitekturën narrative, zhvillimin e karaktereve, funksionin e gjuhës, simbolikën, raportin me traditën dhe risinë estetike.

Në fund të fundit, letërsia nuk është një garë shpejtësie. Nuk ekziston asnjë rekord botëror për romanin që përfundohet më shpejt. Ekziston vetëm përvoja e leximit, e cila ndryshon nga një individ te tjetri dhe nga një epokë te tjetra. Një libër i madh nuk kërkon medoemos të lexohet me një frymë; ai kërkon të jetojë me shumë frymëmarrje brenda lexuesit.

Prandaj, ndoshta është koha të zëvendësojmë një klishe të konsumuar me një pyetje shumë më domethënëse. Në vend që të themi: “Ky roman lexohet me një frymë”, mund të pyesim: “Sa gjatë vazhdon të marrë frymë ky roman brenda ndërgjegjes së lexuesit?”

Sepse madhështia e një romani nuk matet me kohën që i duhet për t’u lexuar, por me kohën që i duhet për t’u harruar. Dhe romanet e mëdha, në të vërtetë, nuk harrohen kurrë. Ato nuk lexohen vetëm me një frymë; ato jetohen me shumë jetë.