Fatmir Terziu: 60 vjet bashkë, tani Ai në tokë, Ajo në Parajsë

60 vjet bashkë, tani Ai në tokë, Ajo në Parajsë

Dashuria nuk matet me vite, nuk matet më me kohë, sepse koha, pasi ka marrë gjithçka që mund të marrë, lë pas vetëm kujtesën. Dhe kujtesa, ndryshe nga koha, nuk di të ndahet. Më 10 gusht 2026, në Dukatin e vjetër, në lokalin e Petros, Fitim Haxhiraj do të ulet mes familjes dhe të afërmve për të shënuar edhe një herë përvjetorin e martesës. Por këtë herë karrigia e saj do të jetë bosh. Vilhelme Vranari, gruaja me të cilën ai ndau afro gjashtë dekada jetë, nuk do të jetë aty. Ajo është tashmë në atë hapësirë të pakthyeshme që njerëzit e quajnë Parajsë, ndërsa ai do të mbetet në tokë, me kujtimet, fëmijët, nipërit dhe mbesat, me një jetë të tërë që tashmë i flet në kohën e shkuar.

Por ndoshta dashuria e vërtetë nuk njeh as tokë, as qiell. Ajo nis dikur, kur të dy janë të rinj. Ai, një djalosh që kishte zgjedhur artin, koreografinë, skenën, ajo, Vilhelme Vranari, vajza e bukur e Vranarajve të Kaninës, që ndiqte udhëzimet e artistit në valle e në skenë. Në atë fillim nuk mund ta dinin se po hapnin derën e një udhëtimi gati gjashtëdhjetëvjeçar. Ishte viti 1965 kur u martuan. Një vit më pas, fotografia e tyre, në prill të vitit 1966, do t’i ruante të rinj, me fytyrat e një dashurie që ende nuk e dinte se sa shumë do t’i duhej të duronte.

Jeta nuk u dha atyre një fushë me lule.

Vetë Vilhelmja, në një shkrim të saj të vitit 2020, e kishte thënë me një kthjelltësi që sot tingëllon si testament: “U rritëm dhe u plakëm bashkë, me halle, me zënka, por me dashuri.” Ndoshta këtu qëndron e gjithë filozofia e një martese të gjatë. Jo te mungesa e zënkave. Jo te një jetë e përsosur. Jo te iluzioni se dy njerëz mund të kalojnë gjashtëdhjetë vjet pa u përplasur me njëri-tjetrin dhe me botën. Përkundrazi. Dashuria e tyre u provua pikërisht aty ku jeta ishte më e vështirë: në varfëri, në padrejtësi, në luftën e klasave, në pengesat ndaj arsimimit dhe profesionit, në skenë dhe jashtë saj.

Ata nuk patën luksin e një jete të lehtë. Patën diçka më të vështirë, vendosmërinë për të mos e lënë njëri-tjetrin vetëm. Fitimi vinte nga një familje e goditur nga historia. Në kujtimet e Vilhelmes shfaqen Armeni, Vjosa, Shushica, shtëpia e djegur, pasuria e humbur, burgjet, etiketimi si “kulak”, ndalimet dhe ajo luftë e gjatë që vazhdonte të ndiqte pasardhësit edhe kur lufta vetë kishte mbaruar.

Por historia e tij nuk u ndal aty.

Talenti për këngën dhe kërcimin, i trashëguar nga gjyshi dhe babai, e çoi drejt artit. Nga Shtëpia e Pionierit te skenat e qyteteve, nga fshatrat e Vlorës deri te Pallati i Operas dhe Baletit, ai i dha artit rininë dhe jetën e vet. Dhe pikërisht atëherë kur njeriu mendon se arti duhet të jetë një strehë e shpirtit, historia mund të vijë e ta mbyllë edhe atë derë.

Fitimi u zbrit nga skena.

Vilhelmes iu ndal diploma, iu mohua e drejta e mësimdhënies. Dy njerëz që kishin zgjedhur artin u përballën me një sistem që u kërkonte të paguanin për atë që ishin. Por ata nuk ia dorëzuan jetën fatit. “Gjithsesi ne të dy, pa i nderuar dorën askujt, me mundin tonë ia dolëm…” – shkruante Vilhelmja. Kjo fjali është ndoshta monumenti i vërtetë i kësaj martese. Sepse një martesë nuk ndërtohet vetëm me ditët e bukura. Ajo ndërtohet sidomos në ditët kur dy njerëz mund të zgjedhin të largohen, por zgjedhin të qëndrojnë.

Dhe ata qëndruan.

Ndërtuan fëmijët. Ndërtuan familjen. Ndërtuan një shtëpi të madhe shpirtërore që më pas u zgjerua me nipër e mbesa, me tri familje të reja, me profesione, me shkolla, me art, me jetë të lindur prej jetës së tyre. Vilhelmja e kishte parë këtë si arritjen më të madhe të dy prindërve: fëmijët që bëhen njerëz të mirë.

Këtu dashuria merr një kuptim tjetër.

Dy njerëz nuk jetojnë vetëm për veten. Ata jetojnë edhe për ata që do të vijnë pas tyre. Në një letër të saj, Vilhelmja i shkruante Fitimit se nuk kishte dhuratë më të bukur se fëmijët dhe se ata ishin pasuria dhe arritja e tyre pas disa vitesh martesë. Sot, pas gjashtëdhjetë vitesh, kjo fjali merr një peshë tjetër, sepse njëri prej tyre është larguar.

Dhe kur njëri largohet nga kjo botë, ai nuk merr me vete gjithë jetën e përbashkët. Përkundrazi, ia lë tjetrit. Ia lë në kujtime. Në librat e shkruar. Në fotografi. Në fjalët e shkruara. Në fëmijët. Në mënyrën si ai apo ajo ka ndikuar në jetën e familjes. Vilhelmja tani mungon fizikisht, por është më e pranishme se kurrë. Është në zërin e Fitimit. Është në fytyrat e fëmijëve. Është në nipërit dhe mbesat. Është në librat që shkroi. Është në atë letër të vitit 2020 ku, duke i uruar ditëlindjen, ajo nuk i premton një jetë pa vështirësi. Ajo i uron diçka shumë më të madhe: të jetojë për t’i parë fëmijët, nipërit e mbesën të lumtur.

Kjo është dashuria kur piqet.

Nuk pyet më: “Çfarë më dhe ti?” Pyet: “Çfarë krijuam bashkë?” Dhe përgjigjja e tyre është një familje. Ndoshta kjo është arsyeja pse përvjetori i 60-vjetorit nuk duhet parë vetëm si një ditë kujtese. Ai është një dialog mes tokës dhe qiellit. Fitimi do të jetë në tokë. Vilhelmja në Parajsë.

Por mes tyre do të jetë ajo urë e padukshme që quhet kujtesë. E tashmja, kishte shkruar Vilhelmja, është ura që lidh të djeshmen me të ardhmen. Sa e çuditshme është kjo urë tani!

Njëra anë e saj është këtu, në tokë. Tjetra është përtej.

Por ura vazhdon.

Sepse vdekja mund ta ndërpresë praninë e një njeriu, por nuk mund ta ndërpresë domosdoshmërisht marrëdhënien që ai ka ndërtuar me të gjallët.

Ndoshta njerëzit nuk vdesin tërësisht. Ata vazhdojnë në gjestet tona, në fjalët që përsërisim, në mënyrën si i rrisim fëmijët, në kujtimet që ua tregojmë të tjerëve. Njeriu vazhdon atje ku dashuria ka lënë gjurmë.

Dhe Vilhelmja ka lënë shumë gjurmë.

Ajo e kishte kuptuar këtë edhe vetë. Në meditimin e saj për jetën, ajo e krahasonte njeriun me ujin, ai përballet me pengesa, ndryshon rrjedhë, kërkon shtratin e vet. Por ndryshe nga uji, njeriu ka një busull: logjikën, arsyen, ndërgjegjen. Ndoshta Fitimi dhe Vilhelmja e kishin këtë busull të përbashkët. Jo sepse e dinin gjithmonë se ku do t’i çonte jeta, por sepse, edhe kur nuk mund ta ndryshonin rrjedhën e historisë, dinin të mos e humbnin njëri-tjetrin.

Tani, pas gjashtëdhjetë vjetësh, pyetja nuk është më sa vite kanë qenë bashkë. Pyetja është: çfarë do të thotë të jesh bashkë kur njëri nuk është më? Përgjigjja ndodhet ndoshta te një fotografi. Te një tavolinë familjare. Te një emër që shqiptohet me mall. Te një libër i hapur. Te një lule “Iris”, ajo dhuratë modeste e kohës ilire që Vilhelmja ia dhuroi Fitimit në vitin 2020.

Një lule është e brishtë. Por kujtimi i saj mund të zgjasë shumë më tepër se një jetë. Prandaj më 10 gusht, kur Fitimi dhe familja të mblidhen në Dukat, festa nuk do të jetë vetëm për një martesë gjashtëdhjetëvjeçare. Do të jetë për një jetë të përbashkët. Për një dashuri që i mbijetoi kohës. Për dy njerëz që u rritën dhe u plakën bashkë. Për një grua që tani është në Parajsë dhe një burrë që ende ecën në tokë. Dhe ndoshta, në atë çast kur gotat do të ngrihen dhe dikush do të thotë “Gëzuar 60-vjetorin!”, Fitimi do ta kërkojë instinktivisht me sy.

Ajo nuk do të jetë aty.

Por do të jetë gjithandej. Sepse disa njerëz, kur largohen, nuk lënë boshllëk. Lënë një prani tjetër. Një prani që nuk shihet, por ndihet. Një prani që nuk ulet në karrige, por ulet në kujtesë.

Dhe kështu, pas gjashtëdhjetë vitesh bashkë, Ai do të jetë në tokë, Ajo në Parajsë. Por dashuria e tyre do të vazhdojë të jetë pikërisht aty ku ka qenë gjithmonë mes tyre.