Begzad Baliu: NGA KANONIZIMI TE PROBLEMATIZIMI AKADEMIK

STUDIMET PËR VËLLEZËRIT FRASHËRI NË SEMINARIN E PESTË TË PRISHTINËS

Hyrje

Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare, i themeluar pranë Universitetit të Prishtinës, përfaqëson një nga institucionet më të rëndësishme në procesin e institucionalizimit dhe të ndërkombëtarizimit të albanologjisë në Kosovë gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Që nga konceptimi i tij, ai nuk funksionoi vetëm si kurs veror për mësimin e shqipes nga studentë e studiues të huaj, por si një hapësirë universitare ku mësimi i gjuhës ndërthurej me ligjërimin shkencor, filologjinë, historinë e letërsisë, historinë dhe kulturën shqiptare. Në fjalën e hapjes së Seminarit të Pestë, Idriz Ajeti e paraqiste këtë veprimtari si një traditë tashmë të konsoliduar: gjatë pesë edicioneve kishin marrë pjesë rreth treqind pjesëmarrës, ndërsa botimet e seminareve të mëparshme po krijonin një korpus të dallueshëm albanologjik (Ajeti, 1979, f. 5–8). Prishtina po afirmohej, kështu, jo vetëm si qendër e mësimit të shqipes, por edhe si hapësirë e prodhimit, qarkullimit dhe komunikimit ndërkombëtar të dijes albanologjike.

Seminari i Pestë, i zhvilluar më 1978 në atmosferën shkencore e kulturore të njëqindvjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe i botuar më 1979, zë një vend të posaçëm në historinë e studimeve për Vëllezërit Frashëri. Sesioni me temën bosht kushtuar Abdylit, Naimit dhe Samiut nuk ishte vetëm shprehje e përkujtimit jubilar, por pjesë e një procesi më të gjerë të rivlerësimit akademik të Rilindjes Kombëtare dhe të diferencimit të objekteve të saj kërkimore. Vëllimi përmbledh dymbëdhjetë kumtesa të sesionit frashëriot, ndërsa dy ligjërata të tjera — Rexhep Qosja, Romantizmi dhe Lidhja e Prizrenit (f. 27–48), dhe Ali Aliu, Naimi në kritikën letrare (f. 89–96) — krijojnë kuadrin e tij teorik dhe historiografik. Në këtë tërësi, Vëllezërit Frashëri trajtohen përmes historisë politike, historiografisë, mendimit shtetëror, letërsisë, poetikës, gjuhës, pedagogjisë, receptimit dhe onomastikës, duke u shndërruar nga figura të kanonizuara të kujtesës kombëtare në objekte të diferencuara të kërkimit shkencor.

Ky studim synon të përcaktojë pikërisht mënyrën se si Seminari i Pestë kontribuoi në institucionalizimin dhe specializimin e studimeve frashëriote në Prishtinë, duke shqyrtuar objektet, kategoritë interpretuese, metodat dhe marrëdhëniet ndërmjet disiplinave. Korpusi i përdorur ka shkallë të ndryshme verifikimi: për Rexhep Qosjen, dy studimet e Ali Aliut, Agim Vincën dhe Irina Voroninën disponohen tekste të plota ose ribotime të verifikuara; për Skënder Rizajn dhe Rexhep Hoxhën disponohen pjesë të drejtpërdrejta të tekstit; ndërsa për Muhamet Pirrakun, Halil Alidemën, Resmije Kryeziun, Muhamet Kërveshin, Feti Mehdiun, Xhevat Gegën dhe Rexhep Doçin vlerësimi mbështetet kryesisht në të dhënat bibliografike, strukturën e dokumentuar dhe aparatin shkencor të punimeve. Për këtë arsye, analiza dallon rreptësisht ndërmjet interpretimit të drejtpërdrejtë të tekstit dhe rindërtimit historiografik, me synimin që sesioni shkencor i Seminarit të Pestë të vlerësohet jo vetëm për atë që është thënë për Vëllezërit Frashëri, por edhe për atë që ky korpus dëshmon mbi zhvillimin, diferencimin metodologjik dhe pjekurinë e albanologjisë së Prishtinës në fund të viteve shtatëdhjetë.

1. Seminari i Pestë dhe institucionalizimi i studimeve frashëriote

Programi i Seminarit të Pestë dëshmon se, deri në fund të viteve shtatëdhjetë, kjo veprimtari kishte krijuar një strukturë universitare të konsoliduar dhe qartësisht ndërdisiplinore. Krahas kurseve të gjuhës shqipe, ciklet e ligjëratave përfshinin gjuhësinë, historinë e letërsisë, filologjinë, historinë dhe kulturën, ndërsa programi plotësohej me vizita në institucione shkencore e kulturore, takime me shkrimtarë dhe forma të tjera të komunikimit akademik. Në këtë kuadër, sesioni shkencor nuk përbënte një shtesë periferike të mësimit të gjuhës, por hapësirën ku shqipja vendosej në marrëdhënie me historinë e saj kulturore, letrare dhe politike. Tema bosht, “Vëllezërit Frashëri në gjuhësi, letërsi dhe në historinë shqiptare”, mishëronte pikërisht këtë konceptim të integruar të objektit albanologjik, duke e paraqitur trashëgiminë frashëriote si problem që kërkonte ndërthurjen e disa fushave të dijes (Universiteti i Prishtinës, Fakulteti Filozofik, 1979).

Përbërja e sesionit është historiografikisht domethënëse. Kumtesat e Skënder Rizajt, Muhamet Pirrakut, Halil Alidemës, Ali Aliut, Agim Vincës, Resmije Kryeziut, Rexhep Hoxhës, Irina Voroninës, Muhamet Kërveshit, Feti Mehdiut, Xhevat Gegës dhe Rexhep Doçit nuk ndërtojnë një narrativë biografike lineare për tre vëllezërit dhe as një model thjesht përkujtimor. Përkundrazi, trashëgimia e tyre ndahet në një varg objektesh të specializuara kërkimi: veprimi politik e diplomatik, historiografia, mendimi kushtetues, sistemi ideor, poetika, etika e krijuesit, analiza e veprës së veçantë, letërsia për fëmijë, stilistika, gjuha poetike, receptimi ndërgjuhësor, alfabetizimi dhe antroponimia historike. Kjo shumësi dëshmon një ndryshim në vetë statusin epistemologjik të objektit “Vëllezërit Frashëri”: figura e kanonizuar kombëtare fillon të diferencohet në probleme që kërkojnë burime, metoda dhe kategori analitike të veçanta.

Brenda këtij konfigurimi dallohet edhe një profilizim funksional i tri figurave. Abdyl Frashëri shfaqet kryesisht në rrafshin e veprimit politik, të organizimit dhe të diplomacisë; Sami Frashëri në ndërthurjen e historisë, mendimit shtetëror, gjuhës, arsimit dhe komunikimit ndërkulturor; ndërsa Naim Frashëri bëhet qendra më e dendur e reflektimit letrar, filozofik, poetologjik, stilistik dhe pedagogjik. Ky profilizim, megjithatë, nuk duhet absolutizuar, sepse sesioni dëshmon vazhdimisht përshkueshmërinë e kufijve ndërmjet tyre: kërkesat e Abdylit për gjuhën dhe shkollën lidhen me projektin pedagogjik të Samiut; shkrimi historik i Naimit takohet me projektimin historiko-politik të Samiut; ndërsa ideja kombëtare përshkon njëkohësisht politikën, historiografinë, arsimin dhe letërsinë. Kumtesat e Pirrakut dhe Doçit e zgjerojnë edhe më tej këtë perspektivë, duke i vendosur Frashërinjtë përkatësisht në historinë e prodhimit të vetëdijes historike dhe në vijimësinë diakronike të traditës antroponimike shqiptare.

Pikërisht këtu duhet përcaktuar me kujdes nocioni i institucionalizimit të studimeve frashëriote. Seminari i Pestë nuk shënon fillimin kronologjik të studimeve për Abdylin, Naimin dhe Samiun, sepse për ta ekzistonte tashmë një traditë e gjerë historiografike, letrare dhe filologjike. Rëndësia e vitit 1978 qëndron në krijimin, brenda një institucioni universitar, të një përqendrimi të programuar, kolektiv dhe shumëdisiplinor në studimin e trashëgimisë frashëriote. Jubileu i njëqindvjetorit të Lidhjes së Prizrenit duhet parë, prandaj, si shkas institucional për përqendrimin dhe specializimin shkencor, jo si shpjegim i vetëm i sesionit. Dimensioni përkujtimor krijoi kontekstin, ndërsa vetë kumtesat dëshmojnë kalimin nga afirmimi i figurave të Rilindjes drejt analizës së dokumentit, tekstit, konceptit, institucionit dhe historisë së receptimit.

Në këtë kuptim, Seminari i Pestë përfaqëson një fazë të rëndësishme të konsolidimit dhe të diferencimit metodologjik të studimeve frashëriote në Prishtinë. Kjo fushë nuk paraqitet si disiplinë autonome me kufij të mbyllur, por si hapësirë problemore ku konvergojnë historia, letërsia, gjuhësia, pedagogjia, historia e ideve, receptimi dhe onomastika. Brenda saj, Naimi merr trajtimin më të dendur dhe metodologjikisht më të larmishëm; Samiu profilizohet si figurë e modernitetit institucional, pedagogjik dhe gjuhësor; ndërsa Abdyli fiton një lexim të mbështetur më fort në dokumentin politik e diplomatik. Institucionalizimi, pra, nuk nënkupton vetëm shtimin sasior të studimeve, por, mbi të gjitha, diferencimin e pyetjeve kërkimore, të burimeve dhe të metodave përmes të cilave trashëgimia e Vëllezërve Frashëri shndërrohet në objekt të mirëfilltë të dijes akademike.

2. Dy ligjërata që krijojnë kuadrin interpretues

2.1. Rexhep Qosja: romantizmi, Lidhja dhe procesi i integrimit kombëtar

Ligjërata e Rexhep Qosjes Romantizmi dhe Lidhja e Prizrenit zë një pozitë të veçantë teorike në vëllimin e Seminarit të Pestë, sepse objekti i saj nuk është një autor, një vepër apo një dukuri e izoluar, por marrëdhënia historike dhe strukturore ndërmjet romantizmit shqiptar dhe procesit të artikulimit politik të lëvizjes kombëtare. Qosja nuk mjaftohet me konstatimin se Lidhja e Prizrenit ndikoi në letërsinë e Rilindjes; ai shqyrton ndryshimet që pëson vetë sistemi kulturor shqiptar kur aspirata kombëtare arrin, më 1878, një shkallë të re organizimi politik. Në këtë perspektivë, historia dhe letërsia nuk vendosen në një raport të thjeshtë shkak–pasojë: letërsia kontribuon në prodhimin e gjuhës simbolike të vetëdijes kombëtare, ndërsa organizimi politik ia përqendron, ia sistematizon dhe ia fuqizon funksionet integruese (Qosja, 1979, f. 27–48).

Një nga kategoritë themelore të këtij modeli është vetënjohja romantike. Qosja e koncepton romantizmin shqiptar jo si derivat periferik të romantizmit evropian, por si formacion kulturor të kushtëzuar nga rrethanat historike specifike të shoqërisë shqiptare. Mungesa e institucioneve të konsoliduara kombëtare bën që shkrimtari rilindës të marrë mbi vete funksione të shumëfishta: ai është njëherësh krijues, ideolog, pedagog, historian, publicist dhe, jo rrallë, veprimtar politik. Ky shumëfunksionalitet shpjegon përshkueshmërinë e kufijve ndërmjet letërsisë, historiografisë, arsimit dhe diskursit politik. Në këtë kuptim, letërsia merr edhe një funksion kompensues institucional: ajo ushtron pjesërisht funksione që, në kultura me institucione të konsoliduara, i kryejnë struktura të specializuara të arsimit, historiografisë, shtypit dhe jetës politike.

Nga kjo premisë burojnë tri kategori të tjera të rëndësishme të interpretimit qosjan: iluminizmi kombëtar, poetizimi i historisë dhe folklorizmi. Ato nuk përbëjnë vetëm tipare tematike të romantizmit, por edhe mekanizma të prodhimit të identitetit dhe të vetëdijes kolektive. Historia shndërrohet nga kujtesë e së kaluarës në burim legjitimimi moral e politik; folklori, nga trashëgimi tradicionale në rezervuar simbolik të identitetit; ndërsa gjuha dhe arsimi, nga fusha të kulturës në instrumente të konstituimit të subjektit kombëtar. Letërsia nuk i pasqyron në mënyrë pasive këto përmbajtje: ajo i përzgjedh, i hierarkizon, i rikodon dhe i transformon në forma të komunikimit kolektiv.

Në këtë kuadër merr rëndësi të veçantë kundërvënia ndërmjet “faktorëve izolues” dhe “faktorëve integrues”. Ndarjet administrative, krahinore, dialektore, fetare dhe alfabetike paraqiten si forca që e vështirësojnë krijimin e një hapësire të përbashkët kombëtare; përballë tyre, gjuha, shkolla, letërsia, shtypi, historia dhe organizimi politik veprojnë si mekanizma integrimi. Lidhja e Prizrenit nuk paraqitet si krijuese ex nihilo e vetëdijes kombëtare, por si momenti në të cilin një proces i nisur më herët përqendrohet, përshpejtohet dhe fiton artikulim të drejtpërdrejtë politik. Prandaj, viti 1878 funksionon te Qosja më shumë si nyjë e intensifikimit historik sesa si kufi absolut periodizues.

Veçanërisht produktive është mënyra se si Qosja e lidh letërsinë me formimin e opinionit kombëtar. Poezia, publicistika, shtypi dhe format e tjera të komunikimit kulturor nuk prodhojnë vetëm tekste, por kontribuojnë edhe në krijimin e një publiku dhe të një hapësire të përbashkët komunikimi. Në këtë kuptim, letërsia merr pjesë në formimin e një bashkësie interpretuese kombëtare, e cila fillon t’i përkthejë dallimet krahinore, fetare e dialektore në terma të një interesi më të përgjithshëm kolektiv. Kështu, ajo bëhet pjesë e infrastrukturës simbolike të integrimit kombëtar dhe jo vetëm shprehje estetike e tij.

Brenda këtij makromodeli bëhet më i qartë edhe vendi i Vëllezërve Frashëri. Sami Frashëri përfaqëson fazën e artikulimit më sistematik, laik dhe racional të konceptit të kombit, ku historia, arsimi, gjuha dhe organizimi politik lidhen në një projekt të së ardhmes. Naim Frashëri, ndërkaq, vendoset në procesin e transformimit të trashëgimisë kolektive popullore në krijimtari artistike të individualizuar. Rëndësia e tij, rrjedhimisht, nuk qëndron vetëm në përmbajtjen patriotike, por edhe në rolin që luan në modernizimin estetik dhe autonomizimin relativ të letërsisë së kultivuar shqiptare.

Në planin historiografik, fuqia e ligjëratës qëndron në kalimin nga historia e ngjarjeve te historia e formave të vetëdijes dhe e institucioneve simbolike. Lidhja e Prizrenit nuk trajtohet vetëm si organizatë politike, sikurse romantizmi nuk trajtohet vetëm si drejtim letrar; të dyja lexohen si forma të ndryshme të artikulimit të së njëjtës nevojë historike për integrim kombëtar. Pikërisht kjo e bën ligjëratën teorikisht të rëndësishme për të gjithë bllokun frashëriot të Seminarit.

Megjithatë, ky model kërkon edhe një rivlerësim kritik nga perspektiva bashkëkohore. Kundërvënia “izolues–integrues”, ndonëse heuristikisht e dobishme, mund të nënvlerësojë funksionin e dialekteve, besimeve dhe qendrave rajonale si forma të pluralitetit të brendshëm kulturor, duke i interpretuar ato kryesisht si pengesa që duhen kapërcyer në procesin e integrimit. Po kështu, pesha e vitit 1878 duhet relativizuar në raport me vazhdimësitë kulturore e politike që i paraprijnë dhe e pasojnë Lidhjen. Me këto rezerva, Romantizmi dhe Lidhja e Prizrenit mbetet korniza teorike më gjithëpërfshirëse për të kuptuar kalimin nga diversiteti kulturor i Rilindjes te artikulimi i një projekti kombëtar integrues, si dhe vendin që Vëllezërit Frashëri zënë brenda këtij procesi.

2.2. Ali Aliu: nga historia e kritikës te problematizimi i poetikës naimiane

Ligjërata e Ali Aliut Naimi në kritikën letrare përfaqëson një moment të rëndësishëm të vetëdijes historiografike dhe metakritike të studimeve shqiptare për Naim Frashërin. Objekti i saj nuk është vetëm vepra e poetit, por edhe historia e mënyrave se si ajo është lexuar, interpretuar dhe vlerësuar. Premisa e Aliut është se vepra klasike nuk zotëron një kuptim të mbyllur e përfundimtar: çdo epokë i drejton asaj pyetje të reja dhe, përmes tyre, zbulon ose rindërton shtresa të reja kuptimore. Studimi i Naimit bëhet, kështu, njëkohësisht edhe studim i historisë së receptimit të tij (Aliu, 1979a, f. 89–96).

Në këtë kuptim, dialogu me Dhimitër Shuteriqin, Zija Xholin dhe Rexhep Qosjen nuk merr formën e një inventari bibliografik. Aliu ushtron kritikën e kritikës: rikthen tezat e pararendësve, shqyrton premisat e tyre, pranon disa përfundime, relativizon të tjera dhe rihap probleme që kritika kishte prirjen t’i konsideronte të zgjidhura. Ky qëndrim e zhvendos studimin nga historiografia përshkruese drejt një historie problemore të interpretimit.

Një nga nyjat themelore të debatit është marrëdhënia ndërmjet bektashizmit, panteizmit dhe sistemit ideor të Naimit. Aliu nuk e mohon rëndësinë e përbërësit fetar e filozofik, por kundërshton reduktimin e botëkuptimit naimian në një burim të vetëm doktrinar. Te Perëndia, koncepti i hyjnores lexohet përtej kufijve të dogmës konfesionale dhe afrohet me një vizion në të cilin njeriu, natyra dhe universi vendosen brenda një tërësie të përbashkët. Pikërisht nga ky interpretim buron nocioni i harmonisë, i cili do të bëhet më pas kategori qendrore e kumtesës tjetër të Aliut për sistemin ideor të Naimit.

Në këtë perspektivë, panteizmi nuk mbetet vetëm kategori metafizike. Ai lidhet me një problem historik konkret të Rilindjes: tejkalimin e ndarjeve fetare dhe ndërtimin e një bashkësie kombëtare. Aliu përpiqet, kështu, ta lexojë metafizikën naimiane jo të shkëputur nga historia, por si pjesë të një sistemi ku universalja, etikja dhe kombëtarja ndërthuren. Kjo është një nga pikat ku ligjërata largohet dukshëm nga interpretimi thjesht biografik ose tematik.

Edhe më domethënëse nga pikëpamja metodologjike është ndërhyrja e Aliut për Bukurija. Atë që një pjesë e kritikës e kishte interpretuar si fragmentarizim ose mungesë kohezioni, Aliu e riformulon si problem të funksionit strukturor të fragmentit. Ndryshimi i ritmit, i këndit të vështrimit dhe i regjistrit emocional mund të mos përbëjë dobësi kompozicionale, por mënyrë të organizimit të vetë lëvizjes së poemës. Këtu ndodh një zhvendosje e rëndësishme epistemologjike: pyetja nuk është më vetëm çfarë thotë teksti?, por edhe si ndërtohet kuptimi përmes formës së tij?

Ky kalim nga historia e kritikës drejt poetikës së tekstit përbën një nga kontributet më të rëndësishme të ligjëratës. Aliu tregon se vlerësimet kritike nuk janë përfundime të pakthyeshme: një tipar i cilësuar si “mangësi” nga një paradigmë interpretuese mund të marrë një status tjetër kur ndryshon perspektiva metodologjike. Në këtë kuptim, Naimi në kritikën letrare nuk është thjesht histori e receptimit, por edhe reflektim mbi historikshmërinë e vetë aktit kritik.

Ligjërata krijon, gjithashtu, një lidhje të rëndësishme ndërmjet romantizmit, natyrës dhe sistemit të harmonisë. Natyra te Naimi nuk interpretohet vetëm si peizazh ose repertor motivesh, por si hapësirë ku përfytyrohet një rend alternativ ndaj realitetit historik të përçarjes dhe mungesës së ekuilibrit. Në këtë pikë, romantizmi naimian mund të lexohet si tension ndërmjet realitetit historik dhe botës së projektuar poetikisht, ndërmjet fragmentaritetit të jetës dhe aspiratës për një rend harmonik.

Nga perspektiva e sotme, pikërisht nocioni i harmonisë kërkon rezervën kryesore kritike. Fuqia e tij sintetizuese mund të shndërrohet në rrezik metodologjik, nëse çdo kundërthënie e veprës përfshihet paraprakisht brenda një sistemi harmonizues. Një qasje bashkëkohore do të kërkonte një diferencim më të madh ndërmjet shtresave bektashiane, sufiste, persiane, iluministe dhe romantike, si dhe ndërmjet periudhave e pjesëve të ndryshme të korpusit naimian.

Megjithatë, rëndësia historiografike e ligjëratës mbetet e qartë. Ali Aliu e zhvendos objektin nga Naimi si figurë e stabilizuar e kanonit te Naimi si problem i hapur interpretimi. Në vend të një kuptimi përfundimtar propozohet një proces i vazhdueshëm rileximi; në vend të inventarizimit të mendimeve të mëparshme ndërtohet dialogu kritik me to; ndërsa nga historia e receptimit hapet rruga drejt analizës së strukturës së veprës. Për këtë arsye, Naimi në kritikën letrare mund të konsiderohet një tekst ndërmjetësues ndërmjet historiografisë së kritikës dhe poetikës moderne të Naim Frashërit.

Në raport me ligjëratën e Qosjes, të dy tekstet krijojnë një komplementaritet teorik të rëndësishëm: Qosja ndërton makromodelin historik të romantizmit dhe të integrimit kombëtar, ndërsa Aliu e zhvendos problematikën në rrafshin e historisë së receptimit dhe të strukturës së veprës individuale. I pari shpjegon kushtet historike në të cilat formohet sistemi letrar rilindës; i dyti tregon se si një nga figurat qendrore të atij sistemi vazhdon të prodhojë kuptime të reja përmes ndryshimit të paradigmave kritike. Në këtë mënyrë, të dyja ligjëratat përbëjnë së bashku pragun teorik dhe historiografik të sesionit frashëriot.

3. Sesioni shkencor kushtuar Vëllezërve Frashëri

3.1. Skënder Rizaj: dokumenti, programi politik dhe ndërkombëtarizimi i çështjes shqiptare

Kumtesa e Skënder Rizajt Roli i Abdyl Frashërit në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit sipas burimeve osmane dhe angleze përfaqëson një nga kontributet historiografike me mbështetjen burimore më të dallueshme në sesionin shkencor të Seminarit të Pestë. Vetë formulimi i titullit përcakton njëkohësisht objektin dhe procedurën metodologjike: veprimtaria e Abdyl Frashërit rindërtohet përmes ballafaqimit të dëshmive me prejardhje të ndryshme institucionale, veçanërisht të dokumentacionit osman dhe të raporteve diplomatike britanike. Kjo zgjedhje e zhvendos interpretimin nga modeli përkujtimor drejt një historie të mbështetur në dokument dhe e vendos figurën e Abdylit në marrëdhënie me aktorët, institucionet dhe interesat politike të kohës (Rizaj, 1979, f. 147–164).

Në pjesën e verifikuar të kumtesës dallohen tri dimensione të ndërlidhura të veprimtarisë së Abdyl Frashërit. I pari është ai i reformatorit dhe parlamentarit, ku çështjet e arsimit, administratës dhe modernizimit institucional dëshmojnë se problematika shqiptare nuk artikulohet vetëm si përgjigje ndaj rrezikut territorial. Ajo lidhet njëkohësisht me kërkesën për riorganizimin e qeverisjes dhe zgjerimin e përfaqësimit politik. Në këtë kuptim, Abdyl Frashëri paraqitet si veprimtar që përpiqet t’i shfrytëzojë mundësitë e sistemit ekzistues për të artikuluar kërkesa me përmbajtje gjithnjë e më të qartë kombëtare.

Dimensioni i dytë është ai i organizatorit të programit kombëtar. Bashkimi administrativ i viseve shqiptare, administrata vendore, arsimi dhe mësimi i gjuhës shqipe nuk shfaqen si kërkesa të shkëputura, por si pjesë të një projekti politik me koherencë të brendshme. Kjo është veçanërisht domethënëse, sepse gjuha dhe shkolla nuk mbeten në periferinë kulturore të programit: ato bëhen elemente të vetë konstituimit politik të bashkësisë. Në këtë mënyrë, koncepti i kombit lidhet jo vetëm me territorin dhe përfaqësimin, por edhe me institucionet e riprodhimit të tij kulturor dhe gjuhësor.

Dimensioni i tretë është ai i diplomatit dhe ndërkombëtarizuesit të çështjes shqiptare. Memorandumet, protestat dhe ndërhyrjet pranë përfaqësuesve të Fuqive të Mëdha dëshmojnë përpjekjen për ta përkthyer kërkesën shqiptare në kategoritë e komunikimit diplomatik evropian. Argumentet historike, gjeografike dhe etnografike fitojnë këtu funksion politik: ato përdoren për të legjitimuar ekzistencën e një hapësire dhe të një subjekti shqiptar që kërkon njohje në marrëdhëniet ndërkombëtare (Rizaj, 1979, f. 147–155, 160).

Triada reformator–organizator–diplomat nuk duhet kuptuar si një ndarje mekanike e veprimtarisë së Abdylit, por si tri nivele të së njëjtës strategji politike. Reformizmi parlamentar, organizimi kombëtar dhe veprimi diplomatik përfaqësojnë mënyra të ndryshme ndërhyrjeje në një situatë historike të paqëndrueshme. Pikërisht ky lexim e shmang paraqitjen monolitike të figurës dhe mundëson të shihet dinamika ndërmjet veprimit brenda institucioneve osmane, mobilizimit kombëtar dhe kërkimit të mbështetjes ndërkombëtare.

Rëndësi të posaçme për historinë e studimeve frashëriote ka ndërthurja e arsimit dhe e gjuhës me programin politik. Ajo krijon një vazhdimësi funksionale ndërmjet tre vëllezërve: ajo që te Abdyli artikulohet si kërkesë politike për shkollën dhe gjuhën shqipe, te Samiu zhvillohet në rrafshin institucional e pedagogjik, ndërsa te Naimi realizohet përmes krijimit letrar dhe edukimit kulturor. Në këtë pikë, programi politik dhe ai kulturor shfaqen jo si dy fusha paralele, por si dimensione të së njëjtës strategji kombëtare.

Nga perspektiva metodologjike bashkëkohore, vlera e studimit të Rizajt qëndron në shumësinë e dokumentacionit, por pikërisht kjo kërkon edhe një shqyrtim kritik të pozicionit të burimit. Dokumenti osman dhe raporti diplomatik britanik nuk janë vëzhgime neutrale të të njëjtit realitet; secili prodhohet brenda një sistemi institucional, një interesi dhe një horizonti të caktuar politik. Prandaj, një rivlerësim i sotëm do të duhej të shqyrtonte jo vetëm se çfarë dëshmojnë burimet, por edhe nga cili pozicion prodhohet kjo dëshmi.

3.2. Muhamet Pirraku: shkrimi i historisë si pedagogji, vetënjohje dhe projekt kombëtar

Kumtesa e Muhamet Pirrakut Kontributi i vëllezërve Frashëri në historiografinë shqiptare është punimi më i gjerë i bllokut frashëriot dhe një nga më të pasurit për nga aparati burimor: shtrihet në f. 165–200 dhe shoqërohet me 163 fusnota. Struktura e dokumentuar e punimit përfshin hyrjen dhe tri nyje themelore: Istori e përgjithshme për mësonjëtoret të para prej N. H. F., Istori e Shqipërisë prej Naim Frashërit për shkollat fillore dhe Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet? të Sami Frashërit (Pirraku, 1979, f. 165–200).

Vetë kjo arkitekturë mund të lexohet si një shkallëzim i funksionit epistemik dhe shoqëror të historisë. Në nivelin e parë, historia organizohet si dije e përshtatur për shkollën; në të dytin, historia e Shqipërisë bëhet instrument i vetënjohjes së bashkësisë; në të tretin, përmes Samiut, e kaluara vihet në funksion të interpretimit të së tashmes dhe të projektimit të së ardhmes. Kemi, pra, një lëvizje nga dija historike te vetëdija historike dhe, prej saj, te programi kombëtar.

Kjo perspektivë e riformulon ndjeshëm profilin intelektual të Naim Frashërit. Naimi nuk paraqitet vetëm si poet që merr lëndë nga historia, por si autor që merr pjesë në përpunimin pedagogjik dhe institucionalizimin e kujtesës historike. Adresimi i historisë ndaj shkollës fillore është thelbësor: e kaluara kombëtare nuk mbetet pronë vetëm e një elite të arsimuar, por përfshihet në procesin e formimit të brezit të ri. Në këtë mënyrë, shkrimi historik bëhet një nga mekanizmat përmes të cilëve formohen kujtesa, ndjenja e përkatësisë dhe horizonti kulturor i lexuesit të ardhshëm.

Te Sami Frashëri, historia fiton një funksion tjetër. Vetë struktura semantike e titullit Shqipëria ç’ka qenë, ç’është dhe ç’do të bëhet? ndërton një model të mendimit historik, në të cilin retrospektiva, diagnoza e së tashmes dhe projektimi i së ardhmes lidhen organikisht. E kaluara nuk shërben vetëm për të përcaktuar origjinën; ajo bëhet premisë për të kuptuar të tashmen dhe për të legjitimuar një projekt politik të së ardhmes. Historia kalon, kështu, nga funksioni përshkrues në atë programatik.

Në këtë pikë kërkohet një dallim teorik themelor ndërmjet historiografisë profesionale moderne dhe shkrimit historik të Rilindjes. Tekstet e Naimit dhe të Samiut lindin në një kulturë ku funksionet e historianit, pedagogut, ideologut dhe veprimtarit kombëtar ende nuk janë të diferencuara institucionalisht. Prandaj, ndërthurja e dijes historike me pedagogjinë, moralin dhe programin kombëtar nuk duhet gjykuar si shmangie nga një standard akademik i mëvonshëm, por duhet interpretuar si karakteristikë e vetë regjimit rilindës të prodhimit të dijes.

Në këtë vështrim, kontributi i Pirrakut ka rëndësi të dyfishtë për studimet frashëriote. Ai e nxjerr Naimin nga kufijtë e historisë së letërsisë dhe e vendos në historinë e arsimit, kujtesës dhe vetëdijes historike; njëkohësisht, e paraqet Samiun në pikën ku mendimi për të kaluarën shndërrohet në racionalitet politik të orientuar nga e ardhmja. Frashërinjtë dalin, kështu, jo vetëm si protagonistë të historisë së Rilindjes, por edhe si prodhues të narrativave përmes të cilave bashkësia shqiptare mëson ta konceptojë historikisht vetveten.

3.3. Halil Alidema: nga vetëdija kombëtare te racionaliteti institucional i shtetit

Kumtesa e Halil Alidemës Roli i Sami Frashërit në hartimin e projekt-kushtetutës të shtetit shqiptar e vendos Sami Frashërin në një fushë të veçantë të historisë së ideve: në mendimin juridik, kushtetues dhe shtetformues shqiptar. Në këtë rrafsh, projekti rilindës zhvendoset nga kërkesa për njohje kombëtare drejt problemit të organizimit institucional të bashkësisë politike (Alidema, 1979, f. 201–206).

Në arkitekturën e sesionit, kjo kumtesë plotëson një sekuencë domethënëse: Rizaj analizon veprimin politik dhe diplomatik; Pirraku formimin e vetëdijes historike; ndërsa Alidema formalizimin institucional të idesë kombëtare. Në këtë perspektivë, Sami Frashëri nuk paraqitet vetëm si ideolog, gjuhëtar ose enciklopedist, por edhe si mendimtar që e përkthen konceptin e kombit në problem të rendit politik dhe të organizimit shtetëror.

Rëndësia e objektit qëndron pikërisht në këtë kalim nga kombi si bashkësi historike e kulturore te kombi si subjekt i organizimit shtetëror. Megjithatë, pa tekstin integral të kumtesës nuk është e mundur të vlerësohet se si Alidema i trajton konkretisht çështjet e përfaqësimit, administratës, organizimit institucional ose marrëdhëniet ndërmjet funksioneve të shtetit. Prandaj, në këtë fazë, interpretimi duhet të kufizohet te rëndësia e objektit të dokumentuar dhe te funksioni që ai merr brenda strukturës konceptuale të sesionit.

3.4. Ali Aliu: harmonia si kategori hermeneutike e sistemit naimian

Në kumtesën Sistemi i harmonisë ideore te Naimi, Ali Aliu e zhvendos qendrën e diskutimit nga historia politike drejt organizimit të brendshëm të mendimit poetik. Premisa e tij është teorikisht e kujdesshme: Naimi nuk ndërton një filozofi sistematike në kuptimin doktrinar të termit, por vepra e tij dëshmon një parim koherence që lidh etikën, metafizikën, estetikën dhe idenë kombëtare (Aliu, 1979b, f. 207–211).

Në qendër të interpretimit qëndron koncepti i harmonisë së antitezave. Harmonia nuk nënkupton zhdukjen e ndryshimeve, por përfshirjen e tyre në një strukturë më të gjerë integruese. Dallimet fetare, shoqërore dhe krahinore shfaqen si kundërvënie që kërkojnë një parim mbërthyes, të cilin Aliu e gjen te shqiptaria. Në të njëjtën logjikë, panteizmi fiton funksion jo vetëm metafizik, por edhe integrues, sepse relativizon kufijtë konfesionalë dhe e zgjeron parimin e unitetit nga bashkësia kombëtare drejt njeriut, natyrës dhe kozmosit.

Kontributi kryesor i kumtesës qëndron në ngritjen e harmonisë në një kategori hermeneutike të veprës, përmes së cilës mund të lidhen rrafshe që kritika e mëparshme i kishte trajtuar veçmas. Pikërisht kjo fuqi sintetizuese përbën edhe kufirin e saj: sa më gjithëpërfshirëse të bëhet kategoria e harmonisë, aq më i madh është rreziku që heterogjeniteti, tensionet dhe kundërthëniet e korpusit të interpretohen paraprakisht si pjesë të një koherence të dhënë. Megjithatë, Aliu e zhvendos dukshëm studimin e Naimit nga afirmimi i vlerës së tij kombëtare drejt problemit të organizimit të kuptimit në tërësinë e veprës.

3.5. Agim Vinca: flijimi si poetikë e subjektit dhe etikë e përgjegjësisë

Studimi i Agim Vincës Kulti i flijimit në poezinë e Naim Frashërit, i përfshirë në vëllimin e Seminarit të Pestë, e zhvendos interpretimin nga koherenca e sistemit ideor te pozicioni etik i subjektit krijues dhe te konceptimi i poezisë si mision. Në këtë kumtesë, poezia e Naimit lexohet jo vetëm si shprehje e një ideali kombëtar, por si formë e përgjegjësisë morale të krijuesit ndaj bashkësisë (Vinca, 1979, f. 213–219).

Në qendër të interpretimit qëndron flijimi si kategori etike dhe poetike. Vinca e ndërton argumentin mbi marrëdhënien ndërmjet krijimit dhe veprimit, duke e relativizuar kundërvënien tradicionale ndërmjet poetit dhe veprimtarit. Në përvojën rilindëse, krijimi letrar nuk qëndron jashtë historisë, por përfaqëson një formë të ndërhyrjes në të. Në këtë kuptim, veprimi politik e diplomatik i Abdyl Frashërit dhe veprimtaria intelektuale, letrare e kulturore e Naimit dhe Samiut shfaqen si modalitete të ndryshme të së njëjtës përgjegjësi ndaj bashkësisë. Krijimi poetik merr, kështu, statusin e veprimit moral dhe historik.

Bërthamën tekstuale të analizës e përbëjnë Fyelli dhe Fjalët e qiririt, ku Vinca identifikon dy kode themelore të misionit poetik: zërin dhe dritën. Te Fyelli, zëri krijon marrëdhënien ndërmjet poetit dhe bashkësisë; te Fjalët e qiririt, drita shndërrohet në figurën qendrore të vetëflijimit. Qiriri konsumohet për të ndriçuar të tjerët dhe, në këtë mënyrë, metafora e tij artikulon një koncept të krijuesit që e jep veten në funksion të një qëllimi që e tejkalon individualen. Sakrifica nuk mbetet, pra, vetëm motiv poetik, por bëhet parim organizues i marrëdhënies poet–bashkësi.

Në këtë sistem simbolik, drita fiton edhe një funksion njohës. Të ndriçosh do të thotë të bësh të mundur njohjen; njohja, nga ana tjetër, krijon kushtet e vetëdijes, të afrimit dhe të bashkimit. Kështu, te interpretimi i Vincës vendoset një lidhje ndërmjet dritës, njohjes, dashurisë dhe unitetit. Poeti nuk i drejtohet bashkësisë vetëm për ta emocionuar, por për ta ndihmuar të njohë vetveten. Për këtë arsye, flijimi poetik merr njëkohësisht përmasë etike, njohëse dhe kombëtare.

Vendosja e figurës së poetit në një horizont prometeik e zgjeron analizën nga tekstet e veçanta drejt një tipologjie të krijuesit rilindës. Poeti nuk paraqitet si soditës i distancuar nga bashkësia, por si subjekt që qëndron brenda saj, ndan fatin e saj dhe merr përsipër përgjegjësinë e fjalës. Në këtë pikë qëndron edhe një nga kontributet më të rëndësishme të studimit: patriotizmi nuk trajtohet vetëm si përmbajtje tematike e poezisë, por si etikë e subjektit poetik dhe si mënyrë e konceptimit të funksionit shoqëror të krijimit.

Nga perspektiva bashkëkohore, paradigma e flijimit kërkon, megjithatë, një kufizim hermeneutik. Fuqia shpjeguese e saj nuk duhet të shtrihet mbi të gjithë korpusin naimian deri në atë masë sa të relativizohen regjistra të tjerë të poezisë së tij, si bukuria, natyra, dashuria, soditja dhe kënaqësia estetike. Po kështu, analogjitë mitike dhe biografike duhet të trajtohen si mjete interpretimi dhe jo si marrëdhënie shkakore të vetëkuptueshme. Me këtë rezervë, Kulti i flijimit në poezinë e Naim Frashërit mbetet një kontribut me peshë në studimet naimiane, sepse e zhvendos analizën nga patriotizmi si temë te poetika e misionit dhe etika e përgjegjësisë krijuese.

3.6. Resmije Kryeziu: nga interpretimi totalizues te diferencimi i tekstit

Kumtesa e Resmije Kryeziut Mbi “Parajsën” dhe “Fjalën fluturake” të Naim Frashërit shënon një ndryshim të rëndësishëm në shkallën e objektit kritik. Pas interpretimeve që synojnë të përcaktojnë sistemin e përgjithshëm ideor ose etik të Naimit, përqendrimi te tekste të veçanta dëshmon një prirje drejt diferencimit të brendshëm të korpusit dhe specializimit të analizës (Kryeziu, 1979, f. 221–229; Kryeziu, 1983, f. 161–168).

Nga pikëpamja metodologjike, ky ngushtim i objektit është domethënës: “Naimi” pushon së funksionuari vetëm si njësi kritike e pandarë dhe fillon të perceptohet si korpus veprash me probleme të veçanta semantike, poetike dhe strukturore. Kjo zhvendosje nga figura e përgjithshme e autorit drejt tekstit të individualizuar përfaqëson një nga shenjat e specializimit të studimeve naimiane.

Meqenëse teksti integral i kumtesës nuk është verifikuar, nuk mund të përcaktohen me siguri kategoritë konkrete të analizës së Kryeziut dhe as t’i atribuohen autores përfundime që nuk dokumentohen drejtpërdrejt. Për këtë arsye, rëndësia e kumtesës vlerësohet këtu në rrafshin e ndryshimit të objektit kritik dhe të diferencimit metodologjik, jo nëpërmjet rindërtimit hipotetik të tezave të saj.

3.7. Rexhep Hoxha: pedagogjia letrare dhe formimi i lexuesit të ri

Kumtesa e Rexhep Hoxhës Kontributi i Naimit dhe i Samiut në letërsinë për fëmijë i vendos dy vëllezërit në historinë e formimit të lexuesit shqiptar dhe të zhvillimit të edukimit letrar. Në pjesën e verifikuar të tekstit, Hoxha bën një dallim konceptual me rëndësi ndërmjet gjenezës didaktike të letërsisë për fëmijë dhe konceptit modern të autonomisë së saj artistike. Në këtë mënyrë shmanget identifikimi i drejtpërdrejtë i tekstit shkollor me veprën letrare dhe ruhet karakteri historik i zhvillimit të kësaj fushe (Hoxha, 1979, f. 231–235).

Abetarja, këndonjëtorja, fabula, tregimi dhe poezia didaktike vendosen brenda një sistemi pedagogjik ku alfabetizimi, morali, dija dhe vetëdija kombëtare ndërthuren. Naimi dhe Samiu marrin role të dallueshme, por plotësuese: te Naimi theksohet ndërthurja e poetikes me pedagogjiken, ndërsa te Samiu organizimi i dijes, alfabetizimi dhe funksioni i tekstit shkollor. Dallimi ndërmjet tyre nuk e fragmentarizon projektin rilindës, por nxjerr në pah modalitete të ndryshme të formimit kulturor të brezit të ri.

Rëndësia konceptuale e kumtesës qëndron në vendosjen e fëmijës jo vetëm si marrës të tekstit, por si subjekt të ardhshëm të kulturës kombëtare. Shkolla dhe libri për fëmijë shfaqen si mekanizma të transmetimit ndërbrezor të gjuhës, dijes, normave etike dhe kujtesës. Në këtë mënyrë, projekti kombëtar fiton edhe një dimension kohor: ai nuk synon vetëm ndërgjegjësimin e bashkëkohësve, por edhe krijimin e kushteve kulturore për vazhdimësinë e bashkësisë.

Në këtë pikë, studimi i Hoxhës lidhet drejtpërdrejt me kumtesat e Pirrakut dhe Gegës. Te Pirraku historia dhe kujtesa hyjnë në hapësirën e shkollës; te Hoxha formohet lexuesi i ri; ndërsa te Gega abetarja përfaqëson instrumentin themelor të alfabetizimit dhe hyrjes në kulturën e shkruar. Të marra së bashku, këto qasje bëjnë të dukshëm një dimension themelor të projektit rilindës: kombi nuk ndërtohet vetëm përmes programit politik dhe simbolikës letrare, por edhe përmes institucioneve dhe praktikave konkrete të edukimit, leximit dhe transmetimit kulturor.

3.8. Irina Voronina: teksti si sistem stilistik

Kumtesa e Irina Voroninës Rreth stilit dhe kompozicionit të poemës së N. Frashërit “Bagëti e Bujqësija” përfaqëson një nga qasjet më të drejtpërdrejta të sesionit për organizimit të brendshëm të tekstit poetik. Ndryshe nga interpretimet që e vendosin në plan të parë botëkuptimin, idenë kombëtare ose misionin etik të poetit, Voronina e zhvendos vëmendjen te mënyra se si prodhohet kuptimi përmes strukturës së poemës. Kompozicioni, sintaksa, leksiku, rrafshi fonetik dhe mjetet morfologjike nuk shqyrtohen si nivele të izoluara, por si pjesë të një sistemi funksional, në të cilin secili përbërës merr vlerë në marrëdhënie me tërësinë (Voronina, 1979, f. 239–247). Pikërisht ky orientim e bën punimin një nga dëshmitë më të qarta të kalimit nga interpretimi kryesisht ideor i Naimit drejt analizës së mekanizmave tekstualë të poezisë së tij.

Rëndësi të veçantë ka rivlerësimi i përsëritjes, paralelizmit, simetrisë dhe kontrastit. Ajo që, nga një perspektivë formale tradicionale, mund të perceptohej si përsëritje ose tepri retorike, në analizën e Voroninës fiton funksion kompozicional dhe koheziv. Përsëritja organizon ritmin e ligjërimit, paralelizmi krijon marrëdhënie ndërmjet njësive të poemës, ndërsa kontrastet semantike e emocionale ndërtojnë dinamikën e saj të brendshme. Në këtë mënyrë, forma nuk shihet si mbështjellëse e një përmbajtjeje të paracaktuar, por si mekanizëm aktiv i prodhimit të kuptimit poetik.

Po aq domethënëse është vëmendja ndaj materialit gjuhësor. Trajtimi i dialektalizmave dhe i formimeve me prapashtesat -th dhe -zë tregon se edhe njësitë morfologjike mund të bartin vlera afektive, ekspresive dhe estetike. Kështu, analiza zbret deri në mikrostrukturën e fjalës dhe dëshmon se stilistika e poemës nuk ndërtohet vetëm përmes figurave të mëdha retorike, por edhe përmes zgjedhjeve fonetike, morfologjike e leksikore. Ky është një hap metodologjik me rëndësi, sepse e vendos gjuhën poetike të Naimit në qendër të analizës dhe jo vetëm në funksion të një mesazhi jashtëletrar.

Në planin vlerësues, koncepti i konvergjimit stilistik përbën nyjën më produktive të qasjes së Voroninës: efekti poetik lind nga bashkëveprimi i disa niveleve të tekstit dhe jo nga veprimi i një mjeti të vetëm stilistik. Megjithatë, terminologjia e kohës dhe përdorimi i disa kategorive, sidomos aty ku përmendet “realizmi”, kërkojnë sot një rivlerësim më të kujdesshëm në raport me karakterin romantik, pastoral dhe idealizues të poemës. Me këtë rezervë, kumtesa mbetet një nga kontributet metodologjikisht më të rëndësishme të sesionit, sepse e zhvendos studimin e Naimit nga figura kombëtare te struktura e tekstit, duke hapur një drejtim që mund të quhet me të drejtë kalim nga studimi i figurës së autorit te studimi i tekstit poetik.

3.9. Muhamet Kërveshi: gjuha si bartëse dhe prodhuese e mendimit kombëtar

Kumtesa e Muhamet Kërveshit Fryma patriotike e Naim Frashërit në “Bagëti e Bujqësija” dhe “Lulet e verës” e vendos veprën e poetit në boshtin gjuhë–poezi–vetëdije kombëtare. Ndarjet e dokumentuara të punimit — “Gjuha faktor determinativ i synimeve kombëtare” dhe “Poezia pasqyrë e mendimit patriotik” — tregojnë se autori e koncepton gjuhën jo vetëm si mjet të shprehjes artistike, por edhe si një nga faktorët themelorë të artikulimit të projektit kombëtar rilindës (Kërveshi, 1979, f. 249–257). Në këtë këndvështrim, rëndësia e poezisë së Naimit nuk lidhet vetëm me temat që trajton, por edhe me funksionin që gjuha poetike merr në formimin dhe përhapjen e një vetëdijeje të përbashkët.

Dallimi me Voroninën është metodologjikisht i qartë dhe, pikërisht për këtë arsye, produktiv. Te Voronina pyetja themelore është si funksionon gjuha brenda tekstit poetik; te Kërveshi, sipas strukturës së dokumentuar, pyetja zhvendoset drejt funksionit historik e kombëtar të gjuhës poetike. Në rastin e parë kemi analizën e organizimit të brendshëm të shenjës letrare; në të dytin, funksionin e saj në krijimin e një hapësire simbolike kombëtare. Këto dy perspektiva, të marra së bashku, dëshmojnë se në këtë sesion gjuha e Naimit fillon të studiohet njëkohësisht si sistem poetik dhe si veprim kulturor.

Nga perspektiva bashkëkohore, nocioni i “pasqyrimit” kërkon megjithatë riformulim kritik. Poezia nuk është thjesht pasqyrë e një mendimi patriotik të formuar paraprakisht jashtë saj; ajo merr pjesë në prodhimin, figurimin simbolik dhe komunikimin e vetë konceptit të atdheut. Pikërisht këtu mund të zgjerohet sot rëndësia teorike e objektit të Kërveshit: gjuha poetike nuk bart vetëm idenë kombëtare, por ndihmon në ndërtimin e repertorit simbolik përmes të cilit bashkësia e përfytyron veten. Pa tekstin integral, megjithatë, nuk do të ishte metodologjikisht e përligjur që kësaj strukture t’i atribuoheshin analiza më të hollësishme se ato që mund të dokumentohen drejtpërdrejt.

3.10. Feti Mehdiu: nga autori te historia e receptimit ndërgjuhësor

Kumtesa e Feti Mehdiut Prezentimi i Sami Frashërit në gjuhën serbokroate sjell një ndryshim të rëndësishëm të perspektivës, sepse objekti nuk është më vetëm Sami Frashëri si autor dhe mendimtar, por mënyra se si figura dhe vepra e tij qarkullojnë, ndërmjetësohen dhe përfaqësohen në një hapësirë tjetër gjuhësore e kulturore. Aparati prej 52 fusnotash tregon një orientim të theksuar dokumentues dhe bibliografik, ndërsa vetë objekti i punimit e zgjeron studimin frashëriot nga historia e veprës drejt historisë së receptimit të saj (Mehdiu, 1979, f. 259–268).

Nga pikëpamja metodologjike, rëndësia e kësaj qasjeje qëndron në zhvendosjen nga pyetja se çfarë ka shkruar Samiu te pyetja se si ndërtohet figura e tij përmes receptimit në një kulturë tjetër. Ky ndryshim është thelbësor, sepse çdo receptim është edhe proces përzgjedhjeje: disa pjesë të veprës bëhen të dukshme, të tjera mbeten periferike; disa aspekte interpretohen përmes kategorive të kulturës pritëse, ndërsa të tjera mund të humbin ose të transformohen gjatë ndërmjetësimit gjuhësor. Në këtë mënyrë, receptimi nuk kufizohet në regjistrimin bibliografik, por mund të lexohet edhe si histori e transformimit të kuptimit gjatë qarkullimit ndërkulturor.

Në kontekstin e studimeve për Sami Frashërin, kjo perspektivë ka një rëndësi të veçantë edhe për shkak të karakterit të shumëfishtë të profilit të tij kulturor dhe shkencor. Pikërisht për këtë arsye, një analizë e plotë do të duhej të përcaktonte se cilat përmasa të Samiut janë përfaqësuar në literaturën në gjuhën serbokroate dhe përmes cilave kanale ka ndodhur ky ndërmjetësim. Meqenëse teksti integral i kumtesës nuk është verifikuar, nuk mund të përcaktohet nëse Mehdiu mbetet në nivelin e regjistrimit bibliografik apo kalon në analizën e mekanizmave të receptimit. Megjithatë, vetë përzgjedhja e objektit e zgjeron dukshëm horizontin metodologjik të sesionit dhe e vendos fushën e studimeve frashëriote në marrëdhënie me historinë e komunikimit ndërgjuhësor dhe ndërkulturor.

3.11. Xhevat Gega: abetarja si instrument i alfabetizimit dhe institucion kulturor

Kumtesa e Xhevat Gegës Një vështrim mbi abetaren e Sami Frashërit e vendos projektin rilindës në një nga nivelet e tij më konkrete: në infrastrukturën themelore të kulturës së shkruar dhe të alfabetizimit. Përmes abetares, gjuha kalon nga ideja dhe programi kombëtar në praktikë pedagogjike; alfabeti shndërrohet në instrument mësimi, ndërsa shkolla në hapësirën ku bashkësia fillon të riprodhojë sistematikisht kulturën e saj të shkruar (Gega, 1979, f. 269–277). Në këtë kuptim, abetarja nuk është vetëm tekst didaktik, por një hallkë ndërmjet standardizimit grafik, mësimit të gjuhës dhe formimit të lexuesit.

Nga kjo pikëpamje mund të ndërtohet një varg funksional: alfabet–abetare–shkollë–lexues–kulturë e shkruar–bashkësi kombëtare. Çdo hallkë e këtij vargu përfaqëson një shkallë të institucionalizimit kulturor. Alfabeti përcakton mënyrën e shkrimit; abetarja e shndërron atë në objekt mësimi; shkolla siguron transmetimin; lexuesi bëhet bartës i kulturës së shkruar; ndërsa përmes tij krijohen kushtet për riprodhimin ndërbrezor të gjuhës dhe të dijes. Në këtë kuptim, Sami Frashëri shfaqet jo vetëm si mendimtar i gjuhës, por edhe si veprimtar i zbatimit pedagogjik të saj.

Kumtesa e Gegës fiton rëndësi të veçantë kur lexohet në marrëdhënie me Alidemën dhe Hoxhën. Nëse Alidema e vendos Samiun në horizontin e organizimit të shtetit, ndërsa Hoxha në historinë e edukimit të lexuesit të ri, Gega e vendos atë në pikën fillestare të hyrjes së individit në kulturën e shkruar. Kështu, shteti, shkolla dhe alfabetizimi dalin si rrafshe plotësuese të të njëjtit projekt modernizues. Pa tekstin integral, megjithatë, nuk është e mundur të përcaktohet me saktësi modeli didaktik që Gega identifikon në abetare; prandaj vlerësimi duhet të mbetet i përqendruar te rëndësia epistemike dhe kulturore e objektit të zgjedhur.

3.12. Rexhep Doçi: antroponimia dhe thellësia diakronike e trashëgimisë frashëriote

Kumtesa e Rexhep Doçit Përgjasime midis antroponimeve të Vëllezërve Frashëri dhe të burimeve shkrimore mesjetare e zgjeron sesionin drejt onomastikës historike dhe studimit diakronik të sistemit antroponimik shqiptar. Përmes ballafaqimit të materialit antroponimik të veprave të Frashërinjve me dëshmi të burimeve mesjetare, objekti rilindës vendoset në një horizont shumë më të gjatë historik: emri vetjak trajtohet si njësi që mund të bartë gjurmë të vazhdimësisë gjuhësore, kulturore dhe historike (Doçi, 1979, f. 279–290). Kjo qasje është veçanërisht domethënëse brenda sesionit, sepse shton dimensionin diakronik në një korpus ku mbizotërojnë historia politike, studimet letrare, pedagogjia dhe historia e ideve.

Rëndësia metodologjike e punimit qëndron në konceptimin e antroponimit si dokument gjuhësor e kulturor. Emri vetjak nuk shihet vetëm si shenjë identifikuese, por si njësi e përfshirë në historinë e gjuhës, në strukturat emërtuese të shoqërisë dhe në kujtesën kulturore. Përmes krahasimit të materialit rilindës me burimet mesjetare, Doçi kërkon të ndërtojë një urë ndërmjet dy periudhave historikisht të largëta dhe ta vendosë traditën antroponimike shqiptare në perspektivën e vijimësisë.

Pikërisht këtu kërkohet edhe kujdesi më i madh metodologjik nga perspektiva e onomastikës bashkëkohore. Përgjasimi formal nuk është në vetvete dëshmi e vazhdimësisë historike. Një lidhje antroponimike duhet të kontrollohet përmes fonetikës historike, morfologjisë, kronologjisë së dëshmive, shpërndarjes gjeografike, natyrës së burimeve dhe kontakteve shumëgjuhësore që kanë ndikuar në sistemet emërore shqiptare. Prandaj, vlera e një krahasimi nuk qëndron vetëm në afërsinë grafike të formave, por në mundësinë e rindërtimit të një marrëdhënieje historikisht të argumentueshme ndërmjet tyre.

Vazhdimi i kësaj problematike nga Doçi në punimin e vitit 1981 për korrespondencat ndërmjet antroponimeve mesjetare të Kosovës dhe atyre në veprat e Rilindësve tregon se kumtesa e Seminarit nuk ishte një ndërhyrje episodike, por pjesë e një orientimi kërkimor të qëndrueshëm në onomastikën historike. Për historinë e studimeve frashëriote kjo ka rëndësi të posaçme: Frashërinjtë nuk studiohen më vetëm si autorë dhe veprimtarë të shekullit XIX, por edhe si bartës të një materiali gjuhësor që mund të vendoset në marrëdhënie me shtresat më të hershme të traditës shqiptare. Në këtë mënyrë, kumtesa e Doçit i jep sesionit një thellësi diakronike që plotëson dimensionet politike, letrare, pedagogjike dhe kulturore të trajtuara në kumtesat e tjera.

4. Sintezë krahasuese e tri profileve frashëriote

4.1. Naim Frashëri: nga kanoni patriotik te diferencimi i paradigmave të leximit

Naim Frashëri përbën qendrën më të dendur të interesimit shkencor në sesionin shkencor të Seminarit të Pestë, jo vetëm për shkak të numrit të kumtesave që i kushtohen, por sidomos për shkak të shumësisë së paradigmave interpretuese të ndërtuara rreth veprës së tij. Historia e receptimit, sistemi ideor, panteizmi, harmonia, flijimi, analiza e veprës së veçantë, letërsia për fëmijë, stilistika, kompozicioni, dialektalizmat dhe marrëdhënia ndërmjet gjuhës e vetëdijes patriotike dëshmojnë se, në fund të viteve shtatëdhjetë, studimet naimiane në Prishtinë kishin hyrë në një fazë të qartë të diferencimit metodologjik dhe të specializimit të objektit (Aliu, 1979a, f. 89–96; Aliu, 1979b, f. 207–211; Vinca, 1979, f. 213–219; Voronina, 1979, f. 239–247).

Brenda këtij konfigurimi dallohet një lëvizje nga makrointerpretimi ideor drejt mikroanalizës së tekstit. Ali Aliu kërkon parimin e koherencës së botëkuptimit naimian; Agim Vinca shqyrton strukturën etike të misionit krijues; Resmije Kryeziu e ngushton objektin te vepra e veçantë; Rexhep Hoxha analizon funksionin pedagogjik dhe formimin e lexuesit; Irina Voronina heton mekanizmat gjuhësorë, morfologjikë e kompozicionalë; ndërsa Muhamet Kërveshi e vendos poezinë në marrëdhënien ndërmjet gjuhës dhe artikulimit patriotik. Për rrjedhojë, objekti kritik “Naim Frashëri” nuk funksionon më si kategori homogjene, por diferencohet në një varg problemesh të posaçme kërkimore.

Veçanërisht produktive është marrëdhënia harmoni–flijim. Te Aliu, harmonia përbën parimin e integrimit të kundërshtive në një tërësi etike, kombëtare dhe kozmike; te Vinca, ky integrim fiton një dimension të drejtpërdrejtë moral, sepse subjekti krijues merr mbi vete sakrificën në funksion të bashkësisë. Te Voronina, ndërkaq, koherenca që Aliu e koncepton në rrafshin ideor konkretizohet në organizimin formal të tekstit përmes simetrisë, paralelizmit, kontrastit dhe konvergjimit të mjeteve stilistike. Kështu, këto tri qasje krijojnë një vijë të rëndësishme interpretimi: nga sistemi i ideve, te etika e subjektit dhe prej saj te organizimi konkret i tekstit.

Në këtë perspektivë, rëndësia e sesionit nuk qëndron vetëm në pasurimin sasior të bibliografisë për Naim Frashërin. Më domethënës është fakti se figura e poetit fillon të çlirohet nga mbizotërimi i leximit historiko-patriotik dhe të trajtohet si objekt poetologjik, filozofik, stilistik, pedagogjik dhe gjuhësor. Pikërisht ky proces përbën një nga treguesit më të qartë të pjekurisë dhe specializimit të studimeve naimiane në Prishtinë në fund të viteve shtatëdhjetë.

4.2. Sami Frashëri: moderniteti institucional, pedagogjik dhe ndërkulturor

Studimet kushtuar Sami Frashërit ndërtojnë një profil tjetër, të organizuar kryesisht rreth institucionalizimit të modernitetit kombëtar. Muhamet Pirraku e vendos Samiun në marrëdhënien ndërmjet historisë dhe projektimit të së ardhmes; Halil Alidema në historinë e mendimit kushtetues dhe të shtetformimit; Rexhep Hoxha në sistemin e edukimit të brezit të ri; Feti Mehdiu në historinë e receptimit ndërgjuhësor; ndërsa Xhevat Gega në fushën e alfabetizimit dhe të tekstit fillestar shkollor (Pirraku, 1979, f. 165–200; Alidema, 1979, f. 201–206; Hoxha, 1979, f. 231–237; Mehdiu, 1979, f. 259–268; Gega, 1979, f. 269–277).

Nga kjo shumësi objektesh del një figurë më komplekse e Samiut sesa ajo e enciklopedistit në kuptimin tradicional. Ai shfaqet si mendimtar i kalimit nga kombi kulturor te kombi institucional. Historia siguron modelin e vetënjohjes; mendimi kushtetues e përkthen vetëdijen kombëtare në projekt shtetëror; abetarja dhe shkolla krijojnë kushtet e riprodhimit të kulturës së shkruar; ndërsa receptimi ndërgjuhësor e vendos figurën dhe veprën e Samiut në hapësira më të gjera të komunikimit kulturor.

Në këtë sistem, gjuha merr një funksion shumëdimensional. Ajo është njëherësh shenjë identitare, instrument pedagogjik, kod i kulturës së shkruar dhe mjet i ndërmjetësimit ndërkulturor. Pikërisht ky shumëfunksionalitet e bën Sami Frashërin një nga figurat më përfaqësuese të modernitetit rilindës: tek ai bashkohen ideja kombëtare, institucioni, shkolla, shkrimi dhe projekti politik.

Nëse Naimi përfaqëson në sesion qendrën e diferencimit poetologjik, Samiu përfaqëson qendrën e diferencimit institucional dhe pedagogjik. Ky dallim nuk është absolut, por shërben për të kuptuar mënyrën se si studimet e Seminarit i shpërndajnë funksionet e trashëgimisë frashëriote në rrafshe të ndryshme të modernizimit shqiptar.

4.3. Abdyl Frashëri: nga kujtesa kombëtare te rindërtimi dokumentar i veprimit politik

Abdyl Frashëri trajtohet në sesion më ngushtë sesa Naimi dhe Samiu, por pikërisht për këtë arsye kumtesa e Skënder Rizajt fiton peshë të veçantë historiografike. Në vend të riprodhimit të portretit përkujtimor të udhëheqësit të Lidhjes, Rizaj e vendos figurën përballë dokumentacionit osman dhe diplomatik britanik, duke e rindërtuar si reformator, organizator dhe diplomat (Rizaj, 1979, f. 147–155, 160).

Kjo zhvendosje ka rëndësi të posaçme metodologjike: Abdyl Frashëri kalon nga kujtesa heroizuese te historia e dokumentuar e veprimit politik. Interesimi për reformën, organizimin administrativ, arsimin, gjuhën dhe diplomacinë tregon se programi i tij nuk mund të reduktohet në një akt të vetëm politik ose në një moment simbolik të Lidhjes. Përkundrazi, ai shfaqet si përfaqësues i një strategjie që ndërthur reformimin institucional, organizimin e brendshëm të lëvizjes dhe përpjekjen për ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare.

Në këtë kuptim, tri profilet frashëriote krijojnë një sistem marrëdhëniesh funksionale, pa u shndërruar në skemë të ngurtë: Abdyli artikulon kryesisht veprimin politik e diplomatik; Samiu institucionalizimin, shkollën dhe racionalizimin e projektit kombëtar; Naimi organizimin simbolik, etik dhe estetik të vetëdijes kombëtare. Kjo tipologji është shkencërisht e dobishme vetëm nëse kuptohet si dallim funksional dhe jo si ndarje absolute, sepse veprimtaria e secilit prej vëllezërve ndërthuret vazhdimisht me atë të dy të tjerëve. Pikërisht kjo ndërthurje e bën trashëgiminë frashëriote një tërësi të përbashkët historike e kulturore, të realizuar përmes modaliteteve të ndryshme të veprimit, mendimit dhe krijimit.

5. Vlerësim kritik dhe metodologjik

Vlera themelore e sesionit shkencor të Seminarit të Pestë qëndron jo aq te një kumtesë e veçantë, sa te konstituimi i trashëgimisë frashëriote si objekt shumëdisiplinor kërkimi. Historia politike, historiografia, mendimi juridik, kritika letrare, poetika, pedagogjia, stilistika, receptimi dhe onomastika ndërthuren në një sistem ku politika, gjuha, historia, letërsia, arsimi dhe kujtesa kulturore shqyrtohen në marrëdhënie të ndërsjellë. Në këtë kuptim, sesioni e tejkalon funksionin jubilar dhe shndërrohet në një hapësirë të diferencimit akademik të studimeve frashëriote. Abdyl Frashëri trajtohet kryesisht përmes dokumentit dhe veprimit politik; Sami Frashëri përmes historisë së ideve, institucioneve, arsimit dhe receptimit; ndërsa Naim Frashëri përmes historisë së kritikës, hermeneutikës, stilistikës dhe poetikës. Pikërisht kalimi nga figura e kanonizuar te problemi i diferencuar shkencor përbën një nga treguesit më të rëndësishëm të institucionalizimit dhe të specializimit të kësaj fushe studimore.

Nga perspektiva bashkëkohore, një pjesë e aparatit konceptual të kumtesave kërkon historizim kritik. Terma si “militant”, “pasqyrim”, “realizëm”, “utopi”, “imperializëm” dhe “feudalizëm” mbajnë gjurmët e paradigmave historiografike, estetike dhe ideologjike të viteve shtatëdhjetë. Problemi nuk qëndron në përdorimin e tyre në kontekstin historik të kohës, por në bartjen e tyre të pandërmjetësuar në një diskurs të sotëm shkencor. Veçanërisht nocioni i “pasqyrimit” mund ta reduktojë marrëdhënien ndërmjet letërsisë dhe ideologjisë në një model njëkahësh, ndërkohë që qasjet e Aliut, Vincës dhe Voroninës dëshmojnë se letërsia jo vetëm e pasqyron vetëdijen kombëtare, por merr pjesë në prodhimin, organizimin simbolik dhe transformimin e saj. Po kështu, përdorimi i kategorisë së “realizmit” për tekstin romantik kërkon dallimin ndërmjet referencës ndaj realitetit dhe procedurave estetike të idealizimit, pastoralitetit dhe simbolizimit.

Një çështje tjetër metodologjike lidhet me heterogjenitetin epistemologjik të sesionit. Punimet dokumentare të Rizajt, Pirrakut, Mehdiut ose Doçit nuk mund të vlerësohen sipas të njëjtave kritere si analizat poetologjike të Aliut, Vincës dhe Voroninës. Në historiografi, pesha e argumentit lidhet me burimin, kontekstin dhe kritikën e dokumentit; në kritikën letrare, me koherencën e kategorive interpretuese dhe verifikimin e tyre në tekst; në studimet e receptimit, me rindërtimin e kanaleve dhe mekanizmave të ndërmjetësimit kulturor; ndërsa në onomastikë, me saktësinë fonetike, morfologjike, kronologjike dhe dokumentare. Për rrjedhojë, vetë sesioni kërkon një metakritikë të diferencuar sipas disiplinave, objekteve dhe metodave që e përbëjnë.

Vlerësimi i korpusit kushtëzohet edhe nga pabarazia e statusit dokumentar të materialit të disponueshëm. Tekstet e verifikuara në tërësi lejojnë analizimin e drejtpërdrejtë të kategorive, argumenteve dhe procedurave të autorëve; fragmentet mundësojnë vetëm rindërtim të pjesshëm; ndërsa regjistrimi bibliografik dokumenton objektin, strukturën dhe pozitën e një punimi, por jo argumentimin e tij integral. Për këtë arsye, një histori përfundimtare e sesionit do të kërkonte sigurimin e pjesëve të munguara të vëllimit origjinal dhe, aty ku ekzistojnë ribotime, kolacionimin tekstologjik të tyre me versionet e Seminarit. Megjithatë, edhe brenda këtyre kufizimeve mund të dallohen qartë disa zhvendosje metodologjike: Aliu zhvillon kritikën e kritikës dhe kategorinë hermeneutike të harmonisë; Vinca etikën e subjektit krijues; Voronina mikroanalizën stilistike; Hoxha historinë e lexuesit dhe pedagogjinë letrare; Mehdiu receptimin ndërgjuhësor; ndërsa Doçi dimensionin diakronik të onomastikës.

Në tërësi, rëndësia më e qëndrueshme e sesionit shkencor të Seminarit të Pestë qëndron në kalimin nga kanonizimi i Vëllezërve Frashëri drejt problematizimit të tyre akademik. Figura kombëtare nuk braktiset, por diferencohet në objekte të veçanta kërkimi; vlerësimi patriotik nuk zhduket, por përballet me dokumentin, tekstin, formën, institucionin, gjuhën dhe historinë e receptimit. Kjo shumësi metodash dëshmon se studimet frashëriote në Prishtinë nuk po zgjeroheshin vetëm në numrin e temave, por po fitonin edhe aftësinë për t’i formuluar ato si probleme të veçanta shkencore. Në këtë kuptim, sesioni shkencor i vitit 1978 përfaqëson një nga momentet më të rëndësishme të diferencimit, ndërdisiplinaritetit dhe vetëdijes metodologjike të studimeve frashëriote në Prishtinë.

6. Përfundim

Seminari i Pestë i vitit 1978, i botuar më 1979, përfaqëson një nga nyjat më domethënëse në historinë e studimeve për Vëllezërit Frashëri në Kosovë. Rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në përqendrimin tematik te tri figurat qendrore të Rilindjes, por sidomos në mënyrën se si trashëgimia e tyre shndërrohet në objekt të diferencuar akademik. Politika, diplomacia, historiografia, mendimi kushtetues, poezia, filozofia, pedagogjia, stilistika, gjuha, abetarja, receptimi dhe onomastika ndërtojnë së bashku një fushë kërkimi shumëdisiplinore, e cila e tejkalon modelin përkujtimor dhe e vendos studimin e Frashërinjve në një kuadër më të gjerë historiografik, filologjik dhe kulturor.

Në këtë proces, secila prej tri figurave merr një profil të veçantë, por të ndërlidhur me dy të tjerat. Për Naim Frashërin, sesioni shënon kalimin nga modeli kryesisht historiko-patriotik drejt një receptimi më të diferencuar, ku krahas atdhetarizmit trajtohen historia e kritikës, panteizmi, harmonia, flijimi, poetika, stili, kompozicioni, dialektalizmat dhe funksioni pedagogjik. Sami Frashëri del nga kuadri i figurës së ideologut dhe enciklopedistit për t’u trajtuar si mendimtar i shtetit, i arsimit, i alfabetizimit dhe i komunikimit ndërkulturor; ndërsa Abdyl Frashëri zhvendoset nga kujtesa heroizuese drejt rindërtimit dokumentar të veprimit politik, diplomatik dhe organizativ. Kështu, tri profilet nuk funksionojnë si ndarje të izoluara, por si forma plotësuese të së njëjtës përpjekje historike për ndërtimin e vetëdijes dhe të institucioneve kombëtare.

Në tërësi, Seminari i Pestë dëshmon se Vëllezërit Frashëri nuk trajtohen vetëm si tri personalitete të mëdha të historisë kombëtare, por si pjesë të një sistemi kulturor të modernitetit shqiptar. Abdyli përfaqëson kryesisht organizimin politik dhe ndërkombëtarizimin e çështjes shqiptare; Samiu racionalizimin institucional, gjuhën, shkollën dhe projektimin shtetëror; Naimi organizimin simbolik, etik dhe estetik të vetëdijes kombëtare. Pikërisht ndërthurja e këtyre funksioneve, së bashku me specializimin e objekteve dhe të metodave të kërkimit, e bën Seminarin e Pestë një moment të rëndësishëm të institucionalizimit, diferencimit metodologjik dhe konsolidimit të studimeve frashëriote në Prishtinë.

Literatura

Ajeti, I. (1979). Fjala e hapjes së drejtorit të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 5–8). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Alidema, H. (1979). Roli i Sami Frashërit në hartimin e projekt-kushtetutës të shtetit shqiptar. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 201–206). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Aliu, A. (1979a). Naimi në kritikën letrare. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 89–96). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Aliu, A. (1979b). Sistemi i harmonisë ideore te Naimi. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 207–211). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Doçi, R. (1979). Përgjasime midis antroponimeve të Vëllezërve Frashëri dhe të burimeve shkrimore mesjetare. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 279–290). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Doçi, R. (1981). Korrespodenca ndërmjet antroponimeve mesjetare në Kosovë dhe në veprat e Rilindësve. Në Konferenca Shkencore e 100-vjetorit të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit (Vëll. II, f. 140–163). Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës.

Gega, Xh. (1979). Një vështrim mbi abetaren e Sami Frashërit. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 269–277). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Hoxha, R. (1979). Kontributi i Naimit dhe i Samiut në letërsinë për fëmijë. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 231–237). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Kërveshi, M. (1979). Fryma patriotike e Naim Frashërit në Bagëti e Bujqësija dhe Lulet e verës. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 249–257). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Kryeziu, R. (1979). Mbi “Parajsën” dhe “Fjalën fluturake” të Naim Frashërit. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 221–229). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Kryeziu, R. (1983). Mbi “Parajsën” dhe “Fjalën fluturake” të Naim Frashërit. Studime filologjike, (3), 161–168.

Mehdiu, F. (1979). Prezentimi i Sami Frashërit në gjuhën serbokroate. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 259–268). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Pirraku, M. (1979). Kontributi i vëllezërve Frashëri në historiografinë shqiptare. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 165–200). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Qosja, R. (1979). Romantizmi dhe Lidhja e Prizrenit. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 27–48). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Rizaj, S. (1979). Roli i Abdyl Frashërit në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit sipas burimeve osmane dhe angleze. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 147–164). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Universiteti i Prishtinës, Fakulteti Filozofik. (1979). Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5). Fakulteti Filozofik.

Vinca, A. (1979). Kulti i flijimit në poezinë e Naim Frashërit. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 213–219). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.

Voronina, I. (1979). Rreth stilit dhe kompozicionit të poemës së N. Frashërit “Bagëti e Bujqësija”. Në Seminari Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare: Përmbledhje e ligjëratave dhe e kumtesave të mbajtura në Seminarin e vitit 1978 (Vëll. 5, f. 239–247). Fakulteti Filozofik, Universiteti i Prishtinës.