Editorial: PYETJA QË NUK DUHET MBYTUR NGA ZHURMA E HAGËS

Kane shkruar shumë. Janë prononcuar mjaft. Por, në gjithë këtë lumë fjalësh pas vendimit të Hagës, shkrimi i Dr. Sami Nezës mbetet thelbësor për një arsye të thjeshtë: ai nuk kënaqet me reagimin. Ai ngre pyetjen. Dhe nganjëherë, në një çështje kaq të rëndë, pyetja vlen më shumë se dhjetëra përgjigje të nxituara. Vendimi i 16 shtatorit 2026 për Hashim Thaçin, Kadri Veselin, Rexhep Selimin dhe Jakup Krasniqin ka hapur një kapitull të ri të debatit juridik e historik. Katër ish-drejtuesit e UÇK-së u shpallën fajtorë për disa krime lufte, ndërsa u shpallën të pafajshëm për akuzat për krime kundër njerëzimit. Vendimi është i shkallës së parë dhe procesi mund të vazhdojë në apel. Por pikërisht këtu fillon pyetja e madhe. Çfarë do të kishte ndodhur sikur këta katër njerëz të ishin gjykuar nga Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë? Askush nuk mund ta dijë përgjigjen. Dhe pikërisht për këtë arsye pyetja duhet bërë, jo heshtur. Sepse drejtësia nuk është matematikë e thjeshtë. Nuk mund të marrësh një emër, ta vendosësh përballë një institucioni dhe të prodhosh një rezultat të paracaktuar. Gjykatat ndryshojnë, juridiksionet ndryshojnë, provat ndryshojnë, standardet procedurale dhe mënyra e administrimit të çështjeve ndryshojnë.

Por historia e Hagës ka lënë pas edhe precedentë që nuk mund të fshihen nga kujtesa. Ramush Haradinaj u gjykua nga Tribunali për ish-Jugosllavinë dhe u shpall i pafajshëm. Pas apelit pati rigjykim të pjesshëm dhe, në vitin 2012, ai u shpall sërish i pafajshëm. Edhe Fatmir Limaj, në procesin e tij në Hagë, u shpall i pafajshëm dhe ky rezultat u konfirmua në apel. Këto nuk janë argumente politike. Janë dokumente të një historie gjyqësore që ekziston. Prandaj pyetja e Sami Nezës nuk duhet lexuar si një përpjekje për të parashikuar një vendim alternativ. Ajo është më e rëndë se kaq: ajo kërkon të dimë nëse ndryshimi i institucionit, i juridiksionit dhe i mënyrës së gjykimit mund të ndikojë në mënyrën se si shkruhet një kapitull i historisë.

Këtu duhet të jemi të kujdesshëm. Të kërkosh drejtësi për viktimat është e drejtë. Të kërkosh përgjegjësi individuale për krimet e provuara është pjesë e drejtësisë. Por po aq themelore është edhe e drejta e çdo të akuzuari për një proces të drejtë, për një gjykim mbi prova dhe për mundësinë e plotë të mbrojtjes e të apelimit. Këto parime nuk përplasen me njëra-tjetrën. Përkundrazi, janë themeli i një drejtësie që pretendon të jetë drejtësi. Dhe këtu qëndron edhe një nga keqkuptimet më të mëdha të debatit publik: sikur të mbrosh UÇK-në do të thotë të mohosh çdo krim të mundshëm të kryer nga individë gjatë luftës; sikur të kërkosh hetim e përgjegjësi për një krim do të thotë të barazosh luftën çlirimtare me agresionin serb. Jo. Një shoqëri serioze duhet të jetë në gjendje t'i mbajë të dyja të vërtetat në të njëjtën kohë: të mbrojë kujtesën e një lufte çlirimtare dhe të kërkojë drejtësi për çdo viktimë, pavarësisht se kush mund të jetë autori.

Por drejtësia kërkon edhe diçka tjetër: që përgjegjësia të jetë individuale, jo kolektive; që një organizatë të mos gjykohet përmes paragjykimit mbi individin dhe individi të mos dënohet vetëm sepse historia e tij politike është e madhe. Kjo është arsyeja pse fjalët duhet të maten. Sepse pas një vendimi të tillë është shumë e lehtë të bërtasësh. Është shumë e lehtë të mallkosh. Është shumë e lehtë të shpallësh fitues e humbës. Por shumë më e vështirë është të ulesh përpara dokumentit të gjykatës dhe të pyesësh: Çfarë u provua? Çfarë nuk u provua? Cili ishte standardi? Si u vlerësuan dëshmitë? Cilat akuza ranë? Pse ranë? Cilat mbetën? Pse mbetën? Kjo është puna e mendimit. Dhe kjo është arsyeja pse një shkrim si ai i Sami Nezës ka peshë.

Sepse në vend që të shtojë një tjetër britmë në sheshin e reagimeve, ai hap një dritare drejt arkivit. Sot mund të kemi zemërim. Nesër mund të kemi një apel. Pasnesër mund të kemi një vendim tjetër. Por dokumentet do të mbeten. Prandaj, ndoshta pyetja më e rëndësishme pas gjithë kësaj zhurme nuk është: kush fitoi dhe kush humbi? Pyetja është: A po e kuptojmë drejtësinë përpara se ta përdorim atë si armë në betejën e kujtesës? Dhe më tej: A kemi guximin ta krahasojmë këtë proces me proceset e mëparshme të Hagës pa frikë, pa paragjykim dhe pa përgjigje të parapërgatitur?

Dhe mbi të gjitha, është çështje për atë që do t'u mbetet brezave kur të mos jenë më gjallë as protagonistët, as dëshmitarët, as kundërshtarët e tyre. Atëherë nuk do të na shpëtojnë statuset e Facebook-ut. Nuk do të na shpëtojnë deklaratat e çastit. Nuk do të na shpëtojnë britmat. Do të mbeten aktet, provat, vendimet dhe pyetjet. Prandaj pyetja e Dr. Sami Nezës nuk duhet mbyllur.

Duhet hapur më tej, sepse një shoqëri që ka kaluar luftë, gjak, humbje dhe një histori kaq të dhimbshme nuk ka nevojë për më shumë zhurmë. Ka nevojë për më shumë të vërtetë. Dhe e vërteta, siç dihet, nuk trembet nga pyetjet.