top of page
Search

Deli Smaka: Kur historia ende dhemb

  • 1 hour ago
  • 4 min read


Doli nga shtypi libri me i ri ”Atdheu i shqipoinjave” i autorit Sokol Demaku në gjuhën  suedeze në botim të Shtëpise botuese Solförlag nga Stockholm. Libri është në gjuhën  suedeze dhe sipas autorit pritet që së shpejti të jet edhe në gjuhën shqipe.

Kur historia ende dhemb

Recension për librin më të ri të autorit Sokol Demakut në gjuhën suedeze ”Örnens land”, Atdheu i shqiponjave – Nga lotët e nënave u bë i kripur deti 

    Ka libra që rrëfejnë për një vend, por ka edhe libra që përpiqen të kuptojnë se çfarë i bën një vend njeriut. Atdheu i shqiponjave – Nga lotët e nënave u bë i kripur deti i Sokol Demakut i përket kategorisë së dytë. Është një libër ku Shqipëria nuk shërben vetëm si hapësirë gjeografike apo si objekt studimi historik, por si një kujtesë e gjallë – e mbushur me plagë, kundërthënie dhe një dëshirë të fortë për të kuptuar të shkuarën.

    Demaku lëviz mes historisë, reflektimit shoqëror dhe kujtesës personale. Kjo i jep tekstit një karakter që kapërcen kufijtë e zhanreve. Libri nuk është një vepër tradicionale historike, por as një rrëfim thjesht autobiografik. Më tepër mund të lexohet si një dëshmi letrare, ku historia e madhe pasqyrohet vazhdimisht në përvojën e njeriut të veçantë.

    Pikërisht këtu qëndron edhe forca kryesore letrare e librit.

   Shqipëria shfaqet përmes përvojave të diktaturës komuniste, izolimit politik, varfërisë, migrimit, luftërave dhe tranzicionit të vështirë drejt demokracisë. Por Demaku është më pak i interesuar për historinë si kronologji dhe më shumë për pasojat e saj njerëzore. Pas sistemeve politike dhe ndryshimeve shoqërore qëndrojnë njerëz që presin, vajtojnë, shpresojnë dhe detyrohen të nisin gjithçka nga e para.

    Titulli – Nga lotët e nënave u bë i kripur deti – është domethënës. Ai është poetik dhe njëkohësisht i errët. Lotët shndërrohen në një metaforë të dhimbjes kolektive, por edhe të historive të shumta individuale që, së bashku, formësojnë kujtesën e një vendi. Deti bëhet njëkohësisht simbol i largësisë, ndarjes dhe migrimit. Kjo botë figurative përsëritet përgjatë librit dhe i jep atij një jehonë emocionale që shkon përtej analizës politike.

    Proza e Demakut është shpesh e ngarkuar emocionalisht. Ai shkruan me një dëshirë të qartë për ta ruajtur kujtesën dhe për t’u dhënë formë letrare përvojave që rrezikojnë të harrohen. Ndonjëherë, ky intensitet emocional e bën tekstin më deklarativ sesa analitik. Disa prej argumentimeve do të mund të fitonin nga një përmbajtje më te madhe dhe nga një distancë më e qartë midis ndjenjës së autorit dhe interpretimit të lexuesit. Kur, megjithatë, teksti i lë figurat dhe rrëfimet të flasin vetë, krijohet një efekt letrar dukshëm më i fuqishëm.

    Këtu shfaqet edhe tensioni midis dëshmisë dhe letërsisë. Si dëshmi, libri është i rëndësishëm: ai dokumenton përvoja dhe këndvështrime që janë të rëndësishme për të kuptuar një Shqipëri që për një kohë të gjatë ndodhej pas perdes së hekurt politike dhe kulturore të Evropës. Si vepër letrare, është më bindës atëherë kur nuk përpiqet të shpjegojë gjithçka, por ndalet te një njeri, një imazh, një kujtim apo një humbje.

    Është gjithashtu interesante ta lexosh librin në raport me përvojën e diasporës shqiptare. Për atë që e ka lënë atdheun, largësia nga e kaluara ndryshon. Atdheu bëhet njëkohësisht konkret dhe i përfytyruar; një vend fizik dhe, në të njëjtën kohë, një kujtim. Kjo vështrim i dyfishtë – nga brenda dhe nga jashtë – e përshkon Atdheun e shqiponjave. Shqipëria këtu nuk është vetëm një vend që përshkruhet, por një vend tek i cili autori përpiqet të rikthehet përmes gjuhës.

    Në të njëjtën kohë, libri nuk është jokritik ndaj shoqërisë që përshkruan. Demaku lejon që krenaria për trashëgiminë kulturore shqiptare të bashkëjetojë me një zhgënjim të qartë ndaj korrupsionit, dështimeve politike dhe problemeve që pasuan rënien e diktaturës. Kjo bën që libri t’i shmanget një nostalgjie të thjeshtë. E kaluara nuk idealizohet, por as nuk hidhet tërësisht poshtë.

    Ndoshta më interesante është pikërisht kjo ambivalencë. Sepse çfarë do të thotë në të vërtetë të jesh i lirë pas dekadash mungese lirie? Dhe si ndërtohet një shoqëri e re kur e vjetra ka lënë pas frikë, heshtje dhe përçarje?

    Atdheu i shqiponjave nuk jep përgjigje të thjeshta. Vlera e tij qëndron më tepër në faktin se ai vazhdon t’i shtrojë këto pyetje.

    Si vepër letrare, libri është i pabarabartë, por si reflektim personal dhe historik është i fuqishëm. Demaku nuk shkruan nga një pikëpamje neutrale dhe as nuk duket se kjo është ambicia e tij. Perspektiva e tij është e angazhuar, herë-herë polemike, por mbi të gjitha e karakterizuar nga një dëshirë e fortë për të kujtuar. Në një kohë kur historia e Evropës shpesh reduktohet në epoka politike dhe të dhëna statistikore, Atdheu i shqiponjave na kujton diçka thelbësore: historia, në fund të fundit, përbëhet nga njerëzit.

    Dhe ndoshta pikërisht këtu merr kuptimin e saj më të thellë edhe titulli i librit. Deti nuk është i kripur vetëm për shkak të forcave të natyrës, por edhe nga të gjithë lotët që ka lënë pas historia.


Atdheu i shqiponjave – Nga lotët e nënave u bë i kripur deti është një rrëfim i angazhuar dhe emocionalisht i ngarkuar për Shqipërinë, historinë dhe njerëzit e saj. Një libër që ndonjëherë do të kishte përfituar nga një përmbajtje më e madhe letrare, por që njëkohësisht mbart diçka që nuk mund të zëvendësohet nga një historiografi e distancuar: më përvojën e të kujtuarit.

                                                                          ***

Comments

Shkrimet e fundit

bottom of page