Fatmir Terziu: Halil Alidema, legjendar, komandant, shkrimtar dhe vizionar

Halil Alidema, legjendar, komandant, shkrimtar dhe vizionar

Ndjeva tek kjo fotografi që nuk ishte thjesht fotografi. Ajo nuk mban vetëm një çast, një grup njerëzish apo një kujtim të largët, ajo ruan një atmosferë, një kohë, një ide dhe, mbi të gjitha, një dëshmi. Fotografia e publikuar nga Sanije Rexha, ku shfaqet njësiti i vajzave me komandantin e Brigadës 28/128, Ruzhdi Saramatin, nën siglën e Shtabit Operativ UNIKOMB, të udhëhequr nga Mr. Halil Alidema, është një prej atyre dëshmive që të detyron ta shohësh historinë jo vetëm si të kaluar, por si një proces që ka pasur njerëz, fytyra, sakrifica, bindje dhe vizione. Në atë fotografi nuk është vetëm një njësi. Është një brez që po hynte në një kohë të re, ndërsa mbi të rëndonte pesha e një Kosove që ende nuk e kishte fituar lirinë. Halil Alidema ishte një prej atyre figurave që nuk mund të vendosen lehtë brenda një përkufizimi të vetëm. Ai ishte veprimtar politik, historian, mësues, intelektual, organizator, shkrimtar dhe një figurë e rëndësishme e veprimtarisë së organizuar shqiptare. Por mbi të gjitha ishte një njeri që e kishte kuptuar herët se historia nuk ndërtohet vetëm në auditorë, në libra apo në fjalime; historia, në çaste të caktuara, kërkon edhe organizim, përgjegjësi dhe guxim. Kjo e bën figurën e tij të veçantë dhe shpjegon pse emri i tij vazhdon të rikthehet sa herë që flitet për rrugët e vështira që çuan drejt organizimit të rezistencës shqiptare në Kosovë.

I lindur më 15 mars 1936 në Pozharan, në një familje të madhe e patriotike, Alidema e nisi rrugën e tij nëpërmjet arsimit. Ishte mësues në Firajë, më pas në Pozharan e Malishevë, dhe kudo ku punoi, arsimi për të nuk ishte vetëm profesion. Ai e shihte shkollën si vendin ku ndërtohej vetëdija. Bashkë me bashkëshorten e tij, Teuta Kryeziun, ai u bë pjesë e një jete arsimore e kulturore që synonte të zgjonte te nxënësit jo vetëm dijen, por edhe dashurinë për gjuhën, historinë dhe vendin. Kjo është një prej rrënjëve më të rëndësishme të figurës së tij: para se të ishte organizator politik, ai ishte edukator. Më pas rruga e tij u zgjerua drejt Universitetit të Prishtinës dhe drejt studimeve historike. Përfundimi i studimeve në Drejtësi dhe magjistratura në shkencat historike, me temën “Paqa e Shën Stefanit dhe Ballkani”, tregojnë një njeri që nuk e shihte çështjen shqiptare vetëm përmes emocionit patriotik, por përpiqej ta kuptonte atë edhe përmes historisë, diplomacisë dhe marrëdhënieve ndërkombëtare. Edhe tema e doktoraturës së përgatitur, “Fuqitë e Mëdha dhe Ballkani”, e dëshmon këtë horizont. Ishte një horizont ku Kosova nuk shihej e shkëputur nga Ballkani dhe ku çështja shqiptare duhej kuptuar brenda marrëdhënieve më të gjera politike të kohës. Por historia e Alidemës u ndërpre vazhdimisht nga përplasja me pushtetin jugosllav. Për veprimtarinë e tij politike dhe për lidhjen me demonstratat e vitit 1981, ai u dënua rëndë dhe vuajti burg. Në burg nuk hyri vetëm një njeri që kishte kundërshtuar një sistem; aty hyri një intelektual që tashmë e kishte kuptuar se çmimi i fjalës së lirë mund të ishte shumë i lartë. Dhe pikërisht këtu nis edhe një tjetër kapitull i portretit të tij: ai i njeriut që nuk e shndërroi burgun në fund të veprimtarisë, por në një tjetër provë të qëndrueshmërisë.

Pas daljes nga burgu dhe largimit nga Kosova, aktiviteti i tij mori dimension tjetër. Në Tiranë, në vitet e para të dekadës së fundit të shekullit XX, Alidema u angazhua në veprimtari politike e organizative dhe në krijimin e lidhjeve që synonin përgatitjen e një force të ardhshme çlirimtare. Në këtë kontekst duhen parë edhe përpjekjet për krijimin e bazave të stërvitjes në Shqipëri dhe organizimin e grupeve që do të përbënin pjesë të historisë së mëvonshme të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës. Emrat e vendeve si Palestra “Partizani” dhe Qendra e Shkollës së Bashkuar të Oficerëve “Skënderbeu” mbeten të lidhura me këtë periudhë të veçantë të përgatitjeve.

Pikërisht këtu fotografia e Sanije Rexhës merr një peshë tjetër. Ajo që shohim nuk është thjesht një grup vajzash me uniformë dhe një komandant. Është një pamje e një kohe kur përgatitja, organizimi dhe bindja për një të ardhme tjetër po merrnin formë. Pas çdo fytyre në një fotografi të tillë ka një histori që meriton të kërkohet në arkiva, në dëshmi dhe në kujtesën e atyre që e kanë përjetuar atë kohë. Fotografitë janë të heshtura, por arkivi i tyre flet gjatë, nëse dimë ta lexojmë. Alidema ishte gjithashtu njeri i fjalës së shkruar. “Libri i Bardhë”, i botuar në mijëra ekzemplarë dhe i njohur me emrin “Zani i Kombit”, i përkthyer në disa gjuhë, dëshmon se ai e kuptonte fuqinë e informacionit dhe të komunikimit politik. Për të, fjala nuk ishte zbukurim. Ishte mjet argumentimi, informimi dhe ndërgjegjësimi. Në një kohë kur çështja e Kosovës kërkonte të dëgjohej përtej kufijve, botimi në shqip, anglisht, frëngjisht, italisht dhe serbisht merrte një kuptim të veçantë: të flisje për Kosovën do të thoshte edhe të kërkoje që bota ta dëgjonte atë. Kjo e bën të kuptueshëm edhe dimensionin vizionar të Alidemës. Ai nuk e shihte veprimtarinë shqiptare vetëm si reagim ndaj së tashmes. Përpiqej të mendonte për atë që do të vinte. Diplomacia, propaganda, historia, organizimi politik dhe përgatitja ushtarake përbënin, në mendimin e tij, pjesë të një mozaiku më të gjerë. Pikërisht për këtë arsye, figura e tij nuk mund të kufizohet vetëm te një episod, një organizatë apo një periudhë. Ai duhet parë në vazhdimësinë e një jete që kaloi nga banka e shkollës te studimi i historisë, nga administrata universitare te veprimtaria politike, nga burgu te ekzili dhe nga fjala e shkruar te organizimi konkret.

Halil Alidema ndërroi jetë në Tiranë më 19 mars 1996, vetëm katër ditë pas ditëlindjes së tij të gjashtëdhjetë. Vdekja e tij erdhi në një kohë kur historia e Kosovës po hynte në një prej kthesave më vendimtare të saj. Ai nuk e pa përfundimin e asaj rruge. Nuk e pa Kosovën e lirë. Por jeta e tij kishte qenë pjesë e përgatitjes së një brezi dhe e një ideje që tashmë kishte dalë nga kufijtë e individit. Prandaj, kur sot një fotografi e vjetër rikthehet në vëmendje, nuk duhet ta shohim vetëm si një kujtim nostalgjik. Ajo duhet lexuar si dokument. Dhe dokumenti kërkon pyetje: kush ishin këta njerëz, çfarë ëndërronin, çfarë rrezikuan, kush i udhëhoqi dhe çfarë rruge ndoqën më pas? Në këtë kuptim, Halil Alidema nuk është vetëm emër në një fotografi të historisë. Ai është pjesë e një kohe që ende kërkon të studiohet me seriozitet.

Legjendar, jo sepse legjenda e zëvendëson historinë, por sepse disa jetë bëhen pjesë e kujtesës kolektive përmes sakrificës. Komandant, sepse mori përsipër përgjegjësi në një periudhë kur përgjegjësia kishte kosto të jashtëzakonshme. Shkrimtar dhe historian, sepse e kuptoi se një popull duhet jo vetëm të luftojë për të ardhmen, por edhe ta dokumentojë të shkuarën. Vizionar, sepse përpiqej të shihte përtej ditës që jetonte. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse një fotografi e vitit 1993 mund të na flasë kaq fort sot: sepse në të shohim jo vetëm njerëzit e një kohe të kaluar, por hijen e një të ardhmeje për të cilën ata kishin vendosur të përgatiteshin. Halil Alidema iku nga kjo botë më 19 mars 1996, por emri i tij mbeti në atë hapësirë të vështirë ku historia, kujtesa dhe ideali takohen. Aty ku njeriu nuk matet vetëm me vitet që jeton, por edhe me gjurmën që lë në kohën e vet.