Daman Sinani: Dramesi, një gur me myshk në qelq dhe një lumë kujtese

Dramesi, një gur me myshk në qelq dhe një lumë kujtese

Nga Daman Sinani

Rrënjët e njeriut disa herë kthehen për të dëgjuar veten. Kështu më ndodhi këto ditë, kur mora udhën drejt Dramesit të Gumenicës, vendit tim të origjinës, vetëm rreth katër kilometra larg qytetit. Eca nëpër rrugët që koha i ka prekur, por nuk ka mundur t'i fshijë. Ndalova. Fotografova. Dhe, sa më shumë shihja përreth, aq më shumë më dukej se nuk po fotografoja një fshat, por copa-copa të një jete që vazhdon të jetojë brenda meje. Mendova për vargjet e mikut tim e vëllait tim të dashur, Fatmir Terziu, nga poezia e tij “Edhe gurët nën lumë pikojnë gjak”:

“Ca njolla gjaku kur nuk u fshinë nën lumë

Si tufa lulëkuqesh përflaken ditën…”

Këto dy vargje m'u dukën sikur uleshin mbi peizazhin që kisha përpara. Sepse vendet e kujtesës nuk janë kurrë vetëm bukuri. Ato kanë edhe heshtjet e tyre, dhimbjet, ikjet dhe gjurmët e njerëzve që kanë kaluar nëpër to. Dhe meditova... , meditova sepse ka vende që nuk i lë dot pas, edhe kur koha ka kaluar mbi to. Ka vende që nuk mbeten vetëm në hartë, por jetojnë në kujtesën e atyre që i kanë njohur, i kanë dashur dhe, mbi të gjitha, kanë mbajtur mbi supe dhimbjen e largimit prej tyre. Kështu më erdhi këtë herë Dramesi i Gumenicës, vendi i origjinës sime, rreth katër kilometra larg qytetit. Shkova atje me sytë e njeriut që kthehet te gjurmët e veta. Fotografova rrugën, shtëpitë, malin, pemët, tabelën e fshatit. Por, në të vërtetë, nuk po fotografoja vetëm një peizazh. Po përpiqesha të fiksoja në fotografi atë që koha nuk duhet ta fshijë nga kujtesa. Sepse për ne, këto vende nuk janë thjesht vende. Janë troje të lëna pas me dhunë. Janë shtëpi që mbetën pas. Janë pragje që vazhduan të presin njerëz që nuk mundën të ktheheshin. Janë gurë që mbajtën në heshtje gjurmët e një jete të ndërprerë. Dhe, duke parë këto pamje, më rierdhën ndër mend vargjet e vëllait tim të dashur, shkrimtarit, studiuesit dhe poetit të mirënjohur Fatmir Terziu, nga poezia “Edhe gurët nën lumë pikojnë gjak”: “Ca njolla gjaku kur nuk u fshinë nën lumë...”

Nuk di nëse mund të gjendet një mënyrë më e fuqishme për ta shprehur kujtesën e një dhimbjeje që nuk është shuar. Sepse lumi, guri, mali, shtëpia dhe rruga, në këto troje, nuk janë vetëm elemente të natyrës. Ato bëhen dëshmitarë.

Dramesi që flet pa zë

Në njërën prej fotografive që mora, shfaqet një shtëpi e bardhë, me çatinë e kuqe, pranë shpatit të gjelbër të malit. Përpara saj është rruga. Pemët rreth e qark duken sikur e ruajnë ende atë qetësi të vjetër. Është një pamje e bukur. Por bukuria e saj nuk është e pafajshme. Pas kësaj qetësie fshihet një histori. Sepse kur mendon për Çamërinë, nuk mund të shohësh vetëm natyrën. Pas çdo muri mund të imagjinosh një shtëpi që dikur kishte njerëzit e vet; pas çdo pragu, një familje; pas çdo rruge, hapa të njerëzve që një ditë u detyruan të largoheshin. Nuk ishte një largim i zakonshëm. Ishte një dëbim. Dhe pikërisht këtu nis ndryshimi mes mërgimit dhe kujtesës së Çamërisë. Mërgimtari mund të largohet duke e ditur se pas tij ka një shtëpi ku mund të kthehet. Në historinë e shqiptarëve të Çamërisë, shumë njerëz u larguan duke mos pasur më sigurinë se do të mund të ktheheshin te pragu i tyre. Ata lanë pas tokën, shtëpitë, varret, pemët, rrugët dhe kujtimet. Morën me vete atë që mund të merrnin. Pjesën tjetër e la koha, ose më saktë, e lanë rrethanat e dhunshme të historisë.

Një tabelë që nuk tregon vetëm drejtimin

Pastaj është tabela. Dramesi. Për një udhëtar të rastit është thjesht një tabelë rrugore. Tregon emrin e një vendi. Për mua është shumë më tepër. Është një emër që mbart njerëz. Mbart kujtime. Mbart një histori. Është një fjalë e shkruar mbi një llamarinë, por pas saj qëndron një botë e tërë. E fotografova sepse ndjeva se edhe ajo duhej ruajtur. Ndoshta një ditë dikush do ta shohë këtë fotografi dhe do të pyesë: Çfarë ishte Dramesi? Kush jetonte këtu? Çfarë ndodhi me ta? Dhe atëherë fotografia do të ketë bërë punën e saj. Do të ketë hapur një derë drejt kujtesës.

Guri që mora me vete

Por nga të gjitha gjurmët e vendit, më i shtrenjti për mua është një gur. Një gur me myshk, marrë nga pragu i Portës së Madhe, bashkë me një dërrasë vrojtuese. Gurin e ruaj në qelq. Dikush mund të mos e kuptojë pse një gur mund të ketë një vlerë të tillë. Por unë e di. Sepse ai nuk është thjesht gur. Ai është një copëz pragu. Ka qenë aty ku kanë kaluar njerëzit. Ka mbajtur peshën e hapave. Ka njohur hyrjet dhe daljet e një familjeje. Ka parë ditë të zakonshme dhe ditë të mëdha. Ka duruar shiun, diellin dhe vitet. Dhe pastaj njerëzit ikën. Guri mbeti. Prandaj e mora. Jo për ta shkëputur nga historia e tij, por për ta shpëtuar një grimë të asaj historie nga harresa. E vendosa në qelq. Dhe tani ai gur është bërë një lloj arkivi i vogël. Një arkiv pa dokumente. Pa vula. Pa data. Por me një dëshmi që nuk mund të falsifikohet: ai ka qenë aty. Ka prekur atë prag. Ka qenë pjesë e asaj shtëpie. Ka qenë pjesë e asaj toke.

Kur një gur bëhet atdhe

Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse vargjet e Fatmirit më prekën kaq shumë:

“Refren i një kohe të gjatë

Kjo këngë e Lumit plak

Që dirigjohet me ditë e me natë

Aty ku edhe gurët nën lumë pikojnë gjak…”

Kur lexon këto vargje pasi ke qëndruar mbi një tokë të tillë, ato nuk mbeten më vetëm poezi. Bëhen peizazh. Bëhen kujtesë. Bëhen zë. Sepse guri nuk është më vetëm gur dhe lumi nuk është vetëm lumë. Të dy mbajnë atë që njerëzit nuk mundën ta merrnin me vete. Lumi vazhdon rrjedhën. Mali vazhdon të qëndrojë. Pemët vazhdojnë të çelin. Shtëpitë, aty ku kanë mbetur, vazhdojnë të plaken. Por kujtesa e njerëzve që u përzunë nga trojet e tyre kërkon diçka tjetër: kërkon të mos lihet në heshtje.

Nostalgjia që nuk është vetëm mall

Nostalgjia për këto vende nuk është thjesht dëshirë për të parë përsëri një rrugë apo një shtëpi. Është mall për një jetë të ndërprerë. Është mall për një botë që nuk u zhduk natyrshëm, por u këput nga historia. Është ajo ndjesia e çuditshme kur sheh një prag dhe mendon për njerëzit që kanë hyrë aty, për zërat që kanë mbushur dhomat, për fëmijët që kanë vrapuar në oborr dhe për familjet që një ditë nuk mundën më ta quanin atë vend shtëpi.

Lumi Kalamai  (greqisht: Καλαμάς), i njohur zyrtarisht edhe si Thiamis (Θύαμις), është një lumë 115 kilometra i gjatë që rrjedh në rajonin e Epirit në veri-perëndim të Greqisë. Ai buron pranë maleve të Janinës dhe derdhet në Detin Jon, pranë qytetit të Gumenicës (Igoumenitsa). 

Prandaj, kur u ktheva në Drames, nuk kërkova vetëm atë që kishte mbetur. Kërkova edhe atë që nuk dukej. Dhe ndoshta fotografitë e mia nuk janë fotografi të një vendi të sotëm. Janë fotografi të një vendi ku e tashmja qëndron mbi shtresat e së kaluarës. Çfarë mund të shpëtojë nga harresa? Një fotografi. Një varg. Një emër. Një kujtim. Një gur. Ndonjëherë, kaq mjafton për të mos lejuar që një histori të zhduket krejt. Prandaj e ruaj atë gur në qelq, sepse nëse nuk mund të marrim me vete një shtëpi, mund të ruajmë një gur të pragut. Nëse nuk mund të rikthejmë një kohë, mund të ruajmë një fotografi. Nëse nuk mund të kthejmë pas historinë, mund të ruajmë dëshminë e saj. Dhe nëse dikush përpiqet të heshtë kujtesën, mbeten vargjet. Mbetet fjala. Mbetet toka. Mbetet guri. Mbetet lumi. Dhe, mbi të gjitha, mbetet kujtesa e njerëzve. Në fund të kësaj vizite, e pashë edhe një herë tabelën e Dramesit. Një tabelë e thjeshtë, e konsumuar nga koha. Por për mua ajo nuk shkruante vetëm një emër. Shkruante një histori. Dhe atëherë mendova se ndoshta vendlindja nuk është vetëm vendi ku ke lindur. Vendlindja është edhe ajo që vazhdon të të thërrasë, edhe pasi je larguar prej saj. Në rastin e Çamërisë, kjo thirrje ka brenda vetes mallin, dhimbjen, kujtesën dhe të drejtën për të mos harruar. Prandaj u ktheva në Drames. Prandaj fotografova. Prandaj ruaj një gur me myshk në qelq. Sepse disa gurë janë më të rëndë se sa duken. Ata mbajnë mbi vete peshën e një shtëpie. Dhe disa shtëpi mbajnë mbi vete peshën e një historie. E historia, sado të kalojnë vitet, nuk duhet të mbetet pa zë. Sepse, siç shkruan Fatmir Terziu:

“Aty ku edhe gurët nën lumë pikojnë gjak…”

Dhe unë do të shtoja vetëm kaq: Nëse guri ruhet, kujtesa nuk vdes.