Bilall MALIQI: PËRMALLIMI I PËRALLUAR PËR SHTËPINË E VJETËR

PËRMALLIMI I PËRALLUAR PËR SHTËPINË E VJETËR

Fehmi Ramadani një krijues i zellshëm mundohet ta japë maksimumin e tij në shkrime, si në poezi, po ashtu edhe në prozë, si në romanin “Rrugëtimi i Fanit”, njëjtë edhe në romanin tjetër, tani që e kemi në shqyrtim, me titull “Në shtëpinë e vjetër”.

Ky libër jep një kronologji të kohës, që nga vitet 1998/99, nga largimi i Përmallimit nga vendlindja,  për shkak të kohës që nuk kishte siguri në vendlindjen e tij, e deri te kthimi për herë të parë në shtëpinë e tij të vjetër, pas njëzetë e shtatë vjetësh. Është një roman që të kthen dhe të rikthen nëpër kujtesë, nëpër ngjarje të ndryshme dhe tejet interesante, me ndryshimet e mëdha që kishin ndodhur në vendlindjen e tij, pas së cilave kujtesa i zgjohej nëpër shiritin e pashkëputur të saj.

Roli dhe karakteristikat e Përmallimit si personazh

Përmallimi vepron si një lente përmes së cilës shikohet e kaluara. Ai i zmadhon detajet, i ngroh ngjyrat e zbehura të fëmijërisë ose rinisë dhe i jep një dimension tjetër kohës dhe hapësirës.

Ky personazh nuk është gjithmonë i butë apo ngushëllues, ai shpesh është i dhimbshëm. E tërheq autorin pas, duke e penguar të jetojë plotësisht në të tashmen, derisa të pajtohet me të kaluarën.

Përmallimi gjithashtu  ruan imazhet e njerëzve që nuk janë më, vendeve të humbura (shtëpia e vjetër, qyteti i fëmijërisë) dhe versioneve të vjetra të vetë autorit. Pa këtë personazh, lidhja në mes njeriut që shkruan sot dhe fëmijës, e të riut që ka qenë dikur do të humbej.

Si shfaqet Përmallimi në strukturën e romanit?

Ai ndihet në ritmin e fjalive, në zgjedhjen e metaforave dhe në tonin melankolik të rrëfimit.

Autori shpesh bisedon me të, e pyet pse kthehet kaq shpesh, pse i kujton plagët e vjetra apo pse ua shton aq shumë bukurinë kohërave që kanë ikur.

Është pikërisht nxitja e përmallimit ajo që e detyron autorin të ulet dhe të shkruajë, duke e bërë atë motorin kryesor të lëvizjes së romanit.

Nga Prishtina në Preshevë (Rrugëtimi i Përmallimit me familjen !)

Në këtë itinerar shpirtëror dhe gjeografik, Përmallimi nuk udhëton si një kalimtar i zakonshëm, por si një gjurmues i plagëve dhe i kujtesës. Pasi ka dëshmuar tmerret e eksodit të viteve 1998–1999 dhe rrënojat e shtëpisë së vjetër, ai niset nga Prishtina, kryeqendra e dhimbjes, shpresës dhe zërit të lirisë , për të përshkuar troje të ndryshme, derisa ndalet në Preshevë, atje ku horizonti i dhembjes ndërthuret me shpresën e pashuar për bashkim e identitet.

Prishtina në roman nuk është thjesht një qytet, por dëshmitarja e heshtur e zërave të shuar dhe e nisjes së madhe të vuajtjes. Përmallimi lëviz nëpër rrugët e saj të dikurshme, ku jehona e sirenave të luftës dhe hapat e njerëzve të dëbuar ende ndiqen nga hija e viteve '99.

Këtu ai mbledh copëzat e fundit të kujtesës urbane, bisedat e fshehura në kafene të vogla, dhe dhimbjen e ndarjes nga vatrat, duke e kthyer Prishtinën në pikën e nisjes së një odiseje të re shpirtërore.

Udhëtimi gjeografik dhe emocional: Përmallimi lëviz tutje, duke kaluar nëpër fusha të djegura, kodra të braktisura dhe qytete që mbajnë ende shenjat e historisë së vonë. Çdo vend në këtë rrugëtim funksionon si një kornizë kohe:

Gjatë këtij udhëtimi, Përmallimi rritet, ai nuk është më vetëm nostalgji për të kaluarën, por bëhet zëri i vuajtjes kolektive dhe i rezistencës pa armë të popullit shqiptar.

Mbërritja në Preshevë: Pas një rrugëtimi plot stuhira kujtimesh, Përmallimi mbërrin në Luginën e Preshevës, një tokë që mban mbi vete peshën e rëndë të gjeografisë, historisë dhe mbijetesës kombëtare.

Simbolika e Preshevës në roman

Ajo paraqitet si streha e fundit e shpirtit të lodhur, por edhe si një kufi që ndan e bashkon njëkohësisht.

Këtu, ëndrra për kthim gjen paqen e saj të përkohshme në zërat e njerëzve që, pavarësisht sfidave, ruajnë gjuhën, traditën dhe vatrat e tyre.

Përmallimi kupton se shtëpia e vjetër nuk gjendet vetëm në një vend të vetëm gjeografik, por kudo që rreh zemra shqiptare me mallin për rrënjët.  Në Corrroticë, ndryshimet e mëdha të kohës, plagët e luftës, shpopullimi dhe koha që iku nuk maten me shifra statistikore, por përmes tri figurave emblematike, tri dritareve të kujtesës: Rufatit, Refikut dhe Haxhi Bedushit. Përmallimi i njeh ata me përafërsi, sepse ata janë copëza të identitetit të vetë autorit. Pre atyre merr informacione të shumta ca të këndshme e ca të hidhura.

Rufati në fshat përfaqëson lëvizjen, ritmin e përditshmërisë dhe kujtesën aktive të ndryshimeve. Ai është ai që ka parë se si Corrrotica është transformuar ndër vite – nga shtëpitë prej guri e baltë te dyert e kyçura dhe muret e mbuluara nga fierri pas eksodit.

Refiku mishëron urtësinë e burrit të vatrës, atë që mbante peshën e fshatit në kohë të vështira. Ai lidhet ngushtësisht me periudhën e stuhishme të viteve '98-'99 dhe me tronditjet e mëvonshme që pësoi rajoni.

Përmbledhje

"Në shtëpinë e vjetër" është një roman autobiografik dhe elegjiak që ndërthur fatin e një familjeje dhe të një populli me gjeografinë e shpirtit, dhimbjen e historisë dhe forcën e pashuar të kujtesës. Autori, jep një kronologji të rrugëtimit që nga lindja e kryepersonazhit, rritjes, shkollimit të tij nga shkolla fillore, e mesme, shkuarja në shërbimin ushtarak, përfundimin e fakultetit dhe martesën e tij.

Në roman, ngjarjet nuk ndiqen përmes një kronologjie të ftohtë, por përmes një personazhi alegorik dhe aktiv , Përmallimit, i cili shërben si udhëtar i kohës dhe dëshmitar i ngjarjeve. Ky roman diku stërpiket edhe me periudha historike e me personazhe historike, siç bie fjala për fshatin Maxhere, me Mulla Nuredin Maxheren një hoxhë, prijës dhe patriot i shquar, ku autori përmes personazhit të tij Përmallimit, jep të dhëna me peshë historike për këtë figurë kombëtare.

Romani përcjell mesazhin, se megjithëse luftërat mund të shkatërrojnë muret, të detyrojnë njerëzit në ekzil dhe t'i marrin ata që duam, ëndrra për t'u kthyer në rrënjë dhe malli i pastër mbeten forca më e fuqishme që sfidon kohën dhe harresën.