Anjeza Musollari: MOS E HUMBIM SHQIPEN DUKE E FOLUR

Nga “Formula e Pagëzimit” e Pal Engjëllit te sfida e kohës sonë: një gjuhë që mbijetoi pesë shekuj nuk mund të varfërohet nga indiferenca jonë

Anjeza Musollari

Datat që i përkasin historisë janë të rëndësdishme, sepse janë gurthemeli i ekzostencës së një kombi,edhe pse kanë ndodhur shekuj më parë, vazhdojnë të na flasin drejtpërdrejt. 8 Nëntori 1462 është një prej tyre.

Atë ditë, në një kohë të trazuar për shqiptarët dhe për Europën, Pal Engjëlli shkroi “Formulën e Pagëzimit”, dëshminë më të hershme të dokumentuar deri tani të gjuhës shqipe. Disa fjalë u hodhën në letër dhe, pa e ditur askush se çfarë udhëtimi të gjatë do të bënin, ato kaluan përtej kohës.

Kaluan nëpër shekuj. Kaluan nëpër luftëra. Kaluan nëpër pushtime, ndalime, varfëri, shpërngulje dhe mërgime. Dhe erdhën deri tek ne. Kjo është mrekullia e një gjuhe.

Një gjuhë mund të mos ketë pasur gjithmonë shtetin e saj, institucionet e saj, shkollat e saj dhe lirinë e saj, por mund të ketë pasur diçka shumë më të fortë: njerëzit që e flisnin dhe refuzonin ta harronin.

Prandaj, 8 Nëntori nuk është vetëm një përvjetor historik. Është një ditë që na vendos përballë një përgjegjësie.

Sepse ne e morëm shqipen nga ata që erdhën para nesh.

Dhe një ditë do t’ua dorëzojmë atyre që do të vijnë pas nesh.

Pyetja është e thjeshtë, por e rëndë: Në çfarë gjendjeje do t’ua dorëzojmë?

Një gjuhë që mbijetoi shekuj nuk mund të mposhtet nga moda

Shqipja nuk është thjesht një mjet komunikimi.

Është kujtesë.

Është histori.

Është këngë.

Është lutje.

Është ninullë.

Është fjala e nënës.

Është zëri i babait.

Është gjuha e gjyshërve që na kanë treguar historitë e familjes.

Është fjala e poetit.

Është kënga e mërgimtarit.

Është mall, dashuri, dhimbje dhe krenari.

Brenda gjuhës sonë jetojnë shumë prej gjërave që na bëjnë shqiptarë. Prandaj, kur humbasim një fjalë, nuk humbasim vetëm një fjalë. Humbim një nuancë të kujtesës.

Kur një shprehje e bukur popullore del nga përdorimi, nuk zhduket vetëm një mënyrë të foluri. Zbehet një copëz e kulturës që e ka mbajtur gjallë atë shprehje për breza.

Dhe kur një fëmijë shqiptar rritet duke e kuptuar shqipen, por pa e folur, nuk humbet vetëm një aftësi gjuhësore. Humbet një urë.

Një urë me gjyshërit. Me historinë e familjes. Me letërsinë. Me këngën. Me kujtesën. Me vendin prej nga kanë ardhur të parët.

Kjo është arsyeja pse gjuha nuk duhet trajtuar si një çështje e vogël.

Nuk është.

Është çështje identiteti.

Të duash gjuhët e huaja, pa harruar gjuhën tënde

Sot jetojmë në një botë tjetër.

Fëmijët shqiptarë mësojnë anglisht që në moshë të vogël. Të rinjtë studiojnë në universitete të huaja. Shqiptarët punojnë në kompani ndërkombëtare, udhëtojnë, komunikojnë dhe jetojnë në shumë vende të botës.

Kjo nuk është një kërcënim.

Është një mundësi.

Një shqiptar që di anglisht, italisht, gjermanisht, frëngjisht apo çdo gjuhë tjetër nuk është më pak shqiptar.

Përkundrazi, është më i pasur.

Problemi nuk është të mësosh gjuhë të huaja. Problemi është të harrosh gjuhën tënde.

Problemi nuk është të përdorësh një term të huaj kur ai është i nevojshëm.

Problemi është ta përdorësh atë edhe atëherë kur shqipja ka një fjalë të qartë, të bukur dhe të saktë.

Dhe kjo po ndodh gjithnjë e më shpesh.

Në bisedat e përditshme. Në reklama. Në rrjete sociale. Në komunikimin publik. Në media. Në dokumente. Në gjuhën e institucioneve. Një fjalë e huaj futet në një fjali ku nuk ka asnjë nevojë të jetë.

Pastaj përdoret përsëri. Dhe përsëri. Derisa fillon të na duket normale. Kështu ndryshon gjuha. Jo gjithmonë me një revolucion. Shpesh me një zakon të vogël. Me një fjalë të përdorur pa nevojë. Me një fjalë shqipe të harruar.

Me një brez që mësohet të mendojë se fjala e huaj është më moderne.

Dhe këtu duhet të jemi të kujdesshëm. Sepse moderniteti nuk matet me numrin e fjalëve të huaja që përdorim. Një njeri nuk bëhet më modern sepse thotë një fjalë në anglisht në vend të një fjale shqipe.

Një institucion nuk bëhet më profesional sepse mbush komunikimin me terma të huaj.

Një media nuk bëhet më prestigjioze sepse titulli i saj tingëllon i huaj.

Moderniteti është aftësia për të qenë pjesë e botës pa humbur veten.

Shqipja nuk ka nevojë të mbyllet në një muze

Ruajtja e gjuhës nuk do të thotë ta vendosim shqipen nën një kupolë qelqi.

Gjuhët janë të gjalla. Ato ndryshojnë. Pasurohen. Krijojnë fjalë të reja. Përshtaten me shkencën, teknologjinë dhe zhvillimin shoqëror. Shqipja duhet të jetë gjuhë e së ardhmes.

Duhet të jetë në teknologji.

Në shkencë.

Në diplomaci.

Në ushtri.

Në administratë.

Në universitete.

Në media.

Në internet.

Në rrjetet sociale.

Në komunikimin modern.

Nuk mund të kërkojmë që të rinjtë ta duan një gjuhë që ua paraqesim vetëm si një relike të së kaluarës.

Shqipja duhet t’u tregojë brezave të rinj se është në gjendje të flasë edhe për inteligjencën artificiale, hapësirën, teknologjinë, sigurinë kibernetike, shkencën, ekonominë, kulturën dhe botën moderne.

Një gjuhë e fortë nuk është ajo që i trembet fjalës së re. Është ajo që di ta përpunojë, ta përshtatë dhe ta bëjë të vetën. Kjo është rruga. Jo izolimi. Por as dorëzimi.

Rreziku më i madh nuk vjen nga jashtë. Vjen nga indiferenca

Ndoshta këtu qëndron paradoksi më i madh. Për shekuj, shqiptarët luftuan për të mos e humbur gjuhën. Sot askush nuk po na ndalon të flasim shqip.

Askush nuk po na mbyll shkollat shqipe. Askush nuk po na ndalon të botojmë libra shqip. Askush nuk po na ndalon të shkruajmë shqip. Dhe pikërisht për këtë arsye përgjegjësia jonë është edhe më e madhe.

Sepse sot rreziku nuk është ndalimi. Është indiferenca. Është mendimi se nuk ka rëndësi. Është “kështu flasin të gjithë”. Është “nuk ka problem”. Është “mjafton të kuptohemi”.

Jo.

Nuk mjafton vetëm të kuptohemi. Duhet edhe të ruajmë mënyrën se si shprehemi. Sepse gjuha është më shumë se informacion. Gjuha është kulturë.

Dhe kultura nuk mund të mbijetojë nëse brezat nuk e marrin seriozisht.

Rrjetet sociale: vendi ku gjuha po fiton dhe po humbet njëkohësisht

Një pjesë e madhe e jetës së sotme zhvillohet në ekran. Të rinjtë shkruajnë më shumë se çdo brez tjetër. Por jo gjithmonë shkruajnë më mirë.

Mesazhe të shkurtra.

Fjalë të shkurtuara.

Gabime drejtshkrimore.

Shenja, simbole, shkurtime dhe një përzierje e vazhdueshme mes shqipes dhe anglishtes.

Në një komunikim të shpejtë, shumë prej këtyre dukurive mund të duken të padëmshme.

Por problemi fillon kur ajo gjuhë e përkohshme bëhet mënyra kryesore e të shkruarit.

Kur një i ri fillon ta ketë të vështirë të shkruajë një paragraf të plotë në shqip.

Kur fjalori i tij kufizohet.

Kur një fjalë shqipe i duket e çuditshme, ndërsa fjala e huaj i duket “normale”.

Atëherë kemi arsye të shqetësohemi.

Jo sepse duhet t’u shpallim luftë rrjeteve sociale.

Përkundrazi.

Duhet t’i përdorim ato për ta bërë shqipen më të pranishme.

Të botojmë libra.

Të ndajmë poezi.

Të tregojmë histori.

Të prezantojmë fjalë të bukura shqipe.

Të krijojmë përmbajtje cilësore.

Të tregojmë se shqipja mund të jetë edhe gjuhë e teknologjisë, edhe gjuhë e humorit, edhe gjuhë e shkencës, edhe gjuhë e artit.

Nëse rrjetet sociale janë një nga hapësirat ku formohet gjuha e brezit të ri, atëherë shqipja duhet të jetë aty.

E pranishme. E gjallë. E bukur. E përdorshme.

Në familje fillon mbrojtja e gjuhës

Shkolla ka përgjegjësinë e saj. Institucionet kanë përgjegjësinë e tyre. Media ka përgjegjësinë e saj. Por gjuha ka një vend ku lind dhe forcohet përpara të gjitha këtyre: familjen. Nëse në shtëpi fëmijës i flitet shqip, ai e merr shqipen si diçka të natyrshme. Nëse i lexohen libra shqip, ai krijon marrëdhënie emocionale me gjuhën. Nëse dëgjon prindërit dhe gjyshërit të tregojnë histori, ai mëson jo vetëm fjalët, por edhe kujtesën.

Prandaj familjet shqiptare që jetojnë jashtë vendit kanë një mision të veçantë.

Fëmijës nuk i duhet zgjedhur mes gjuhës së vendit ku jeton dhe shqipes.

Mund t’i ketë të dyja.

Madje mund të ketë shumë më tepër. T’i mësosh fëmijës shqipen nuk do të thotë t’i mbyllësh një derë. Do të thotë t’i hapësh edhe një tjetër.

Sepse gjuha e nënës është një trashëgimi që nuk blihet.

Nuk zëvendësohet. Dhe kur humbet, nuk është gjithmonë e lehtë të rikthehet.

Media duhet të jetë mburojë e gjuhës

Ka një përgjegjësi të veçantë edhe për ne që shkruajmë. Gazetaria nuk është vetëm transmetim lajmi. Është edhe përdorim i gjuhës publike. Një titull gazete mund të lexohet nga mijëra njerëz. Një lajm televiziv mund të dëgjohet nga qindra mijëra. Një tekst në internet mund të shpërndahet në pak minuta në të gjithë botën. Prandaj çdo gazetar, redaktor, shkrimtar, mësues, studiues dhe krijues përmbajtjeje ka një përgjegjësi të vogël, por të rëndësishme.

Të mos e varfërojë gjuhën.

Të mos përdorë fjalë të huaja për efekt.

Të mos e sakrifikojë shqipen për një modë kalimtare.

Të mos e trajtojë korrektësinë gjuhësore si një luks.

Sepse një tekst i shkruar mirë nuk është vetëm më i bukur. Është më i qartë.

Më i saktë. Më i besueshëm. Dhe mbi të gjitha, është një shembull.

Çfarë do t’u lëmë atyre që do të vijnë pas nesh?

Pal Engjëlli nuk mund ta dinte se fjalët që shkroi do të ruheshin për më shumë se pesë shekuj. Ai thjesht shkroi. Por pasardhësit e tij i ruajtën. Dhe ne sot i kujtojmë. Kështu funksionon trashëgimia.

Një brez merr.

Një brez ruan.

Një brez përcjell.

Dhe në këtë zinxhir nuk ka vend për neglizhencë. Sepse nëse një hallkë dobësohet, zinxhiri këputet.

Ne kemi marrë nga të parët tanë një gjuhë që ka kaluar nëpër një histori të jashtëzakonshme. Na kanë ardhur fjalë nga gojë më gojë. Nga këngë në këngë.

Nga dorëshkrim në dorëshkrim. Nga familja në familje. Nga një brez në tjetrin.

Sot radha është e jona. Nuk na kërkohet të bëjmë heroizma.

Na kërkohet të mos e lëmë pas dore.

Të lexojmë.

Të shkruajmë.

Të flasim.

Të korrigjojmë.

Të mësojmë fëmijët.

Të përdorim fjalën shqipe kur ajo është aty.

Të pranojmë fjalën e huaj kur është vërtet e nevojshme.

Të krijojmë fjalë të reja kur koha i kërkon.

Dhe, mbi të gjitha, të mos kemi turp nga shqipja.

Nga një fjali e shkruar në 1462, te një amanet për 2026

Pesë shekuj e gjysmë më parë, Pal Engjëlli shkroi disa fjalë. Sot ne shkruajmë mijëra fjalë çdo ditë. Por pyetja nuk është sa shumë shkruajmë.

Pyetja është çfarë po bëjmë me gjuhën që shkruajmë.

A po e pasurojmë?

A po e ruajmë?

A po e bëjmë më të aftë të shprehë kohën tonë?

A po ua mësojmë fëmijëve?

A po ua lëmë brezave të ardhshëm si një pasuri apo si një gjuhë të lodhur nga përdorimi pa kriter?

8 Nëntori duhet të na kujtojë se një gjuhë mund të mbijetojë për shekuj.

Por edhe se një gjuhë mund të dobësohet në pak breza, nëse njerëzit që e flasin pushojnë së kujdesuri për të.

Prandaj, le të mos e shohim këtë ditë vetëm si një faqe të historisë.

Ta shohim si një pasqyrë.

Në njërën anë është Pal Engjëlli, me fjalët e tij të shkruara në vitin 1462.

Në anën tjetër jemi ne.

Dhe midis nesh janë më shumë se pesë shekuj histori. Çfarë do të shkruajmë ne në këtë faqe të historisë? Ndoshta përgjigjja fillon me një gjë fare të thjeshtë:

Të flasim shqip.

Të shkruajmë shqip.

Të lexojmë shqip.

Të mendojmë shqip.

Të krijojmë në shqip.

Dhe ta duam shqipen jo vetëm kur flasim për atdheun, por edhe kur shkruajmë një mesazh, kur rrisim një fëmijë, kur japim një mësim, kur botojmë një artikull, kur shkruajmë një dokument, kur krijojmë një vepër.

Sepse atdheu nuk ruhet vetëm në kufijtë e tij. Ruhet edhe në fjalët e tij.

Dhe shqipja është një nga ato fjalë të mëdha që na bashkojnë.

Le ta ruajmë.

Jo nga bota.

Por përballë harresës.

Jo duke refuzuar të renë.

Por duke mos harruar rrënjët.

Jo duke e mbyllur shqipen në të shkuarën.

Por duke e çuar atë të gjallë drejt së ardhmes.

Sepse ata që na e lanë shqipen nuk na lanë vetëm një gjuhë për të folur. Na lanë një identitet për të mbrojtur.

Dhe ky amanet nuk ka mbaruar.

Tani është radha jonë.