Anjeza Musollari: KUR KRIMI VISHET ME UNIFORMË

Beogradi varrosi Ratko Mladiçin. Por historia nuk varroset bashkë me të.

NJË ARKIVÖL, NJË FLAMUR DHE NJË PYETJE PËR EVROPËN

Ndodh që në momente të veçanta, historia nuk ka nevojë për shumë fjalë. Mjafton një arkivol. Një flamur. Një rresht njerëzish që nderojnë. Dhe një qytet që zgjedh se çfarë kujtese do t'u lërë brezave.

Më 7 shtator, Beogradi përcolli për në banesën e fundit Ratko Mladiçin, ish-komandantin e Ushtrisë së Serbëve të Bosnjës, i dënuar për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Qindra njerëz morën pjesë në ceremonitë e përkujtimit dhe varrimit, ndërsa kthimi i trupit të tij nga Haga në Serbi me avion qeveritar dhe nderimet që pasuan shkaktuan reagime të forta ndërkombëtare.

Por historia nuk pyet vetëm: Kush vdiq?

Historia pyet: Si u kujtua?

Dhe kjo është pyetja që Beogradi i këtyre ditëve ia ka lënë gjithë Evropës.

Sepse Ratko Mladiçi nuk ishte thjesht një gjeneral i një ushtrie të humbur.

Ai ishte një prej figurave kryesore të luftës në Bosnje, i dënuar për përgjegjësinë e tij në gjenocidin e Srebrenicës dhe për krimet e kryera gjatë rrethimit të Sarajevës. Në Srebrenicë, në korrik 1995, u vranë rreth 8 mijë burra dhe djem boshnjakë. Për këto krime, drejtësia ndërkombëtare e dënoi me burgim të përjetshëm.

Prandaj, përtej arkivolit, përtej turmës, përtej flamujve dhe fjalimeve, qëndron një e vërtetë që nuk mund të ndryshohet: Një gjykatë ndërkombëtare e ka shpallur Ratko Mladiçin përgjegjës për krime nga më të rënda që njeh e drejta ndërkombëtare.

Kjo nuk është çështje opinioni. Nuk është çështje interpretimi. Nuk është çështje se kujt i pëlqen apo nuk i pëlqen historia.

Është një fakt gjyqësor. Dhe pikërisht këtu fillon problemi.

TË VAJTUARIT ËSHTË NJË E DREJTË. GLORIFIKIMI ËSHTË DIÇKA TJETËR.

Çdo familje ka të drejtë të vajtojë të vdekurin e saj. Edhe familja e Ratko Mladiçit. Asnjë shoqëri demokratike nuk mund t'ia mohojë askujt dhimbjen private.

Por një shtet, një ushtri, një institucion, një shoqëri nuk mund të vendosin mbi kujtesën vetëm me logjikën e dhimbjes familjare.

Sepse një arkivol është privat. Kujtesa publike është përgjegjësi.

Dhe kur një figurë e dënuar për gjenocid shndërrohet në simbol krenarie, problemi nuk është më vetëm me të kaluarën.

Problemi është me të ardhmen.

Bashkimi Evropian e dënoi publikisht glorifikimin e Mladiçit, duke e cilësuar atë të papajtueshëm me vlerat mbi të cilat mbështetet rruga evropiane. Komisionerja evropiane për Zgjerimin, Marta Kos, anuloi një vizitë në Serbi pas reagimeve lidhur me mënyrën e trajtimit publik të figurës së tij.

Kjo nuk është një çështje protokolli. Është një çështje qytetërimi.

Sepse Evropa e ka mësuar, me miliona jetë të humbura, se çfarë ndodh kur krimi fillon të vishet me uniformë dhe urrejtja shpallet patriotizëm.

SREBRENICA NUK ËSHTË NJË OPINION

Ka emra që nuk duhen përdorur si argument politik. Ka vende që nuk duhen kthyer në slogane. Ka varre që nuk duhet të relativizohen. Srebrenica është një prej tyre.

Mijëra burra dhe djem u vranë në korrikun e vitit 1995.

Familjet i kërkuan për vite. Shumë prej tyre u identifikuan pjesë-pjesë, në varreza masive. Disa ende vazhdojnë të kërkojnë eshtrat e të afërmve.

Kjo është ana tjetër e arkivolit të Beogradit.

Në njërën anë, një gjeneral që përcillet me simbole të ushtrisë dhe nderime.

Në anën tjetër, nënat që vazhdojnë të kërkojnë emrat e bijve të tyre.

Historia nuk mund t'i vendosë këto dy pamje në të njëjtin nivel moral.

Sepse viktima dhe xhelati nuk janë dy versione të së njëjtës histori.

Janë dy anë të së njëjtës tragjedi.

HAGA NUK ËSHTË BEOGRAD

Dhe pikërisht në këtë klimë vjen një tjetër datë që Ballkani do ta ndjekë me vëmendje. 16 shtator 2026.

Në atë ditë, Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë kanë caktuar shpalljen e aktgjykimit të shkallës së parë në çështjen ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Gjykata ka njoftuar zyrtarisht se vendimi do të shpallet publikisht më 16 shtator, në orën 10:00

Këtu duhet të jemi të saktë. Ata janë të akuzuar. Nuk janë të dënuar.

Dhe pikërisht kjo është diferenca që ndan drejtësinë nga propaganda.

Procesi gjyqësor ka përfunduar fazat e provave dhe deklaratat përmbyllëse janë zhvilluar në shkurt 2026. Paneli gjyqësor ka shqyrtuar një material voluminoz provash përpara se të marrë vendimin.

Prandaj askush nuk duhet ta shpallë sot fajtor një njeri që nesër mund të shpallet i pafajshëm. Por po aq e rëndësishme është edhe e kundërta. Askush nuk duhet ta shpallë të pafajshëm një njeri vetëm sepse i përket kauzës së vet.

Drejtësia nuk njeh flamuj. Nuk njeh miqësi politike. Nuk njeh heronj kombëtarë. Nuk njeh armiq kombëtarë.

Ajo duhet të njohë vetëm provat, ligjin dhe përgjegjësinë individuale.

DY PAMJE TË BALLKANIT

Këtu qëndron edhe kontrasti i madh. Në Hagë, katër ish-drejtues të UÇK-së presin vendimin e një gjykate që duhet të vlerësojë prova dhe përgjegjësi individuale.

Në Beograd, një njeri i dënuar për gjenocid u përcoll nga një pjesë e shoqërisë si figurë heroike.

Këto dy ngjarje nuk janë të njëjta. Dhe nuk duhet të përdoren për të zëvendësuar njëra-tjetrën.

Por ato na tregojnë diçka shumë të rëndësishme: Ballkani ende nuk e ka mbyllur llogarinë me të kaluarën.

Ne ende jetojmë me luftërat e prindërve tanë. Me varret e gjyshërve. Me fotografitë e njerëzve të zhdukur. Me historitë e familjeve që nuk kanë marrë ende përgjigje..

KUR FLAMURI BËHET MBULESË

Flamuri është simbol i një kombi. Por flamuri nuk është gjykatë.

Një krim nuk bëhet më pak krim sepse është kryer nën një flamur.

Një viktimë nuk bëhet më pak viktimë sepse i përket një kombi tjetër.

Dhe një kriminel nuk bëhet hero sepse dikush i vendos një uniformë mbi arkivol.

Asnjë uniformë nuk e pastron krimin. Asnjë gradë nuk e zëvendëson drejtësinë. Asnjë flamur nuk mund të mbulojë një varr masiv.

Ky duhet të jetë parimi i çdo shoqërie që pretendon të jetë evropiane.

BALLKANI KA NEVOJË PËR NJË TË VËRTETË TË PËRBASHKËT

Ndoshta tragjedia jonë më e madhe është se ende nuk dimë të vajtojmë bashkë.

Serbët vajtojnë viktimat serbe.

Boshnjakët vajtojnë viktimat boshnjake.

Shqiptarët vajtojnë viktimat shqiptare.

Kroatët vajtojnë viktimat kroate.

Dhe secili e ndërton kujtesën e vet.

Por një ditë duhet të arrijmë në një pikë tjetër.

Në pikën ku një nënë mund të qajë djalin e saj pa pyetur se çfarë kombësie kishte njeriu që e vrau.

Në pikën ku një varr nuk ka nevojë për flamur që të meritojë respekt.

Në pikën ku fëmijëve nuk u mësohet se kush duhet urryer, por se çfarë nuk duhet përsëritur.

Sepse pa këtë ndryshim, luftërat përfundojnë në terren, por vazhdojnë në kujtesë.

NË FUND, HISTORIA NUK PYET KUSH FITOI

Historia nuk është tribunë futbolli. Nuk ka nevojë për fitues dhe humbës.

Ka nevojë për të vërtetën. Dhe e vërteta është se në luftërat e Ballkanit pati viktima të pafajshme, pati krime të tmerrshme dhe pati përgjegjësi individuale që duhet të hetohen e të gjykohen.

Për këtë arsye, drejtësia ndërkombëtare duhet të jetë e njëjtë për të gjithë.

Nëse një serb kryen krim, duhet të përgjigjet.

Nëse një shqiptar kryen krim, duhet të përgjigjet.

Nëse një boshnjak kryen krim, duhet të përgjigjet.

Krimi nuk ka kombësi.

Dhe pikërisht për këtë arsye edhe drejtësia nuk duhet të ketë kombësi.

NJË ARKIVOL NUK E MBYLL HISTORINË

Ratko Mladiçi tashmë është varrosur. Por Srebrenica nuk është varrosur.

Sarajeva nuk është varrosur. Kujtesa e viktimave nuk është varrosur.

Dhe as pyetja që ngrihet sot mbi shoqërinë serbe: A do të zgjedhë të përballet me të kaluarën apo do ta romantizojë atë?

Sepse një komb nuk bëhet më i madh duke fshehur krimet e veta.

Bëhet më i madh kur ka kurajën t'i pranojë.

Nuk është dobësi të thuash: “Kemi gabuar.”

Dobësi është të thuash: “Nuk ka ndodhur asgjë.”

Nuk është turp të kujtosh viktimat. Turp është të nderosh krimin. Dhe nuk është poshtërim të pranosh drejtësinë.

Poshtërim është ta përdorësh drejtësinë vetëm kur dënon kundërshtarin.

TESTI I VËRTETË

Më 16 shtator, Haga do të flasë.

Nuk duhet ta paragjykojmë vendimin. Duhet ta dëgjojmë.

Nëse ka prova për fajësi, drejtësia duhet të vendosë.

Nëse nuk ka prova të mjaftueshme, drejtësia duhet të lirojë.

Kjo është fuqia e një gjykate.

Por ndërkohë, Ballkani duhet të bëjë një tjetër gjë.

Të mësojë të mos i bëjë heronj ata që gjykatat i kanë shpallur fajtorë për krime të rënda.

Sepse një shoqëri që e nderon kriminelin i dërgon brezit të ri një mesazh të tmerrshëm: se mund të vrasësh në emër të flamurit dhe një ditë të kthehesh në hero.

Ky është mesazhi që nuk duhet të pranojmë. As në Serbi. As në Kosovë. As në Bosnje. As në Shqipëri. As askund në Evropë.

Sepse paqja nuk fillon kur heshtin armët. Paqja fillon kur një shoqëri pranon të vërtetën.

Dhe historia nuk mbyllet kur varroset krimineli. Historia mbyllet vetëm atëherë kur viktima nuk ka më nevojë të luftojë për të provuar se çfarë i ndodhi.

Ratko Mladiçi u varros.

Por historia nuk varroset.

Dhe as kujtesa.