Fatmir Terziu: Vdiq sepse harroi të ishte gomar

LEXO DUKE KLIKUAR KËTU

Vdiq sepse harroi të ishte gomar

Nga Fatmir Terziu

Nga Ezopi te Kiplingu, ligji i të qenit vetvetja

Fabula “Gomari dhe bulkthat – Te një livadh”, e autorit Janaq Pani, e paraqitur si një fabul ezopiane e vargëzuar, nis nga një motiv i njohur i traditës fabuleske, por e ndërton rrëfimin me një ndjeshmëri të vetën, duke i dhënë moralit tradicional një hapësirë më të gjerë interpretimi. Përtej dialogut të thjeshtë midis gomarit dhe bulkthave, Pani vendos përballë dy botë të ndryshme: atë të forcës dhe nevojës, përfaqësuar nga gomari, dhe atë të zërit, finesës e natyrës së veçantë, përfaqësuar nga bulkthat. Pikërisht në këtë përplasje lind ironia e fabulës: gomari, i mahnitur nga një dhunti që nuk e ka, kërkon të zbulojë sekretin e saj dhe, duke besuar se mund ta përvetësojë natyrën e tjetrit, përfundon duke mohuar natyrën e vet. Në këtë pikë, fabula e Janaq Panit mund të lexohet edhe përtej Ezopit, në një horizont që të kujton disa prej ideve të Rudyard Kiplingut mbi ligjin e natyrës, identitetin e krijesës dhe pasojat që vijnë kur një qenie harron vendin dhe ligjin e vet në botë.

Ka fabula që lindin si tregime të thjeshta për kafshët, por me kalimin e kohës fitojnë një jetë tjetër, më të thellë, më njerëzore dhe ndonjëherë edhe më shqetësuese. “Gomari dhe bulkthat”, e ndërtuar mbi një motiv të njohur të traditës ezopiane dhe e vargëzuar me një gjuhë të drejtpërdrejtë, është një prej tyre. Në sipërfaqe kemi një gomar që dëgjon këngën e bukur të bulkthave, kërkon të zbulojë sekretin e zërit të tyre dhe, duke besuar një përgjigje të pamenduar mirë, braktis ushqimin e vet për t'u ushqyer vetëm me vesën e mëngjesit. Pasoja është tragjikomike: dobësohet, nuk mund të ngrihet më dhe vdes. Morali i parë është i qartë: atë që natyra të ka dhënë, mos e humb duke u përpjekur të bëhesh dikush tjetër.

Por kjo fabul mund të lexohet përtej moralit të saj të drejtpërdrejtë, sidomos nëse e vendosim në një horizont që na kujton disa prej ideve të Rudyard Kiplingut. Te Kiplingu, kafshët nuk janë thjesht personazhe të veshura me tipare njerëzore. Ato janë pjesë e një rendi natyror, ku secila krijesë ka një mënyrë të vetën të ekzistencës, një ligj të vetin dhe një ekuilibër që nuk mund të cenohet pa pasoja. Në këtë kuptim, pyetja më interesante e fabulës nuk është nëse gomari është budalla, por pse ai e braktis natyrën e vet.

Gomari nuk ka asgjë të keqe me atë që është. Ai është gomar dhe ka një trup, një forcë, një nevojë dhe një funksion të përcaktuar nga natyra. Bulkthat janë të vegjël, pothuajse të padukshëm në livadh, por kanë një dhunti që gomari nuk e ka: këngën. Ata janë të fshehur “mbas çdo fije bari”, por zëri i tyre e pushton hapësirën. Dhe pikërisht këtu nis tundimi. Gomari nuk lakmon më barin, fushën apo forcën e vet; ai lakmon atë që nuk është pjesë e natyrës së tij. Dëgjon këngën dhe dëshiron zërin.

Kjo është një nga ironitë më të bukura të fabulës: ai që ka forcë dëshiron zërin e atij që ka këngë. Kur gomari pyet se nga vjen ajo dhunti, pyetja e tij është më njerëzore sesa duket. Ai kërkon një sekret. Kërkon një formulë. Kërkon një shkak të jashtëm që mund ta konsumojë dhe, përmes tij, të fitojë cilësinë e tjetrit. “Mos ndoshta është bari që hani, / a ndoshta ndonjë lloj nektari?” Në këto vargje fshihet një psikologji e tërë njerëzore: bindja se suksesi i tjetrit duhet të ketë një recetë të fshehtë, një përbërës magjik, diçka që, po ta gjejmë dhe ta përdorim, do të na bëjë edhe ne të ngjashëm me të.

Bulkthi përgjigjet me shaka: sekreti është vesa e mëngjesit. Dhe gomari e beson. Këtu fabula merr një dimension të ri. Bulkthi nuk është thjesht një krijesë e mençur që i përgjigjet budallallëkut të gomarit. Ai bëhet edhe figurë e ironisë, ndërsa gomari bëhet viktimë e dëshirës së vet për të qenë dikush tjetër. Tragjedia nuk vjen vetëm nga gënjeshtra e bulkthit. Ajo vjen nga gatishmëria e gomarit për ta besuar atë gënjeshtër.

Në këtë pikë, leximi kiplingian bëhet veçanërisht domethënës. Në botën e Kiplingut, natyra ka ligjet e saj. Kafshët mund të jenë të ndryshme, por pikërisht ndryshimi i tyre është kusht i ekzistencës. Nuk mund të marrësh jetën e një krijese dhe ta vendosësh mbi trupin e një tjetre pa shkatërruar ekuilibrin që e mban atë gjallë. Bulkthi mund të pijë vesë. Gomari ka nevojë për bar. Ajo që për njërin është mjaftueshmëri, për tjetrin është uri.

Prandaj gomari nuk vdes sepse është gomar. Ai vdes sepse mohon të qenit gomar. Kjo është, ndoshta, pika më e thellë e fabulës. Natyra nuk e ndëshkon gomarin. Nuk ka një gjykatës që zbret nga qielli për ta dënuar. Nuk ka një hakmarrje mistike. Ka vetëm pasojën. Gomari ndërpret të ngrënët, dobësohet, humbet fuqinë dhe një ditë nuk mund të ngrihet më. Ligji i jetës kryen atë që morali do ta kishte bërë me fjalë.

Kështu, ajo që në fabul duket si një histori për budallallëkun e një kafshe mund të bëhet një reflektim mbi një dobësi të vjetër njerëzore: dëshirën për të pasur atë që ka tjetri pa kuptuar se çfarë e bën tjetrin të jetë ai që është. Nuk është e gabuar të duash të ndryshosh. Njeriu mëson, zhvillohet, përmirësohet dhe ndërton veten. Por ekziston një ndryshim i madh midis ndryshimit dhe mohimit të vetvetes. Problemi i gomarit nuk ishte se donte të bëhej më i mirë; problemi ishte se donte të bëhej bulkth. Ai nuk kërkoi të zhvillonte dhuntinë e vet, por të zëvendësonte natyrën e tij me natyrën e tjetrit. Dhe kjo e bën fabulën jashtëzakonisht bashkëkohore.

Sa njerëz, shoqëri, institucione dhe madje edhe kultura nuk bëjnë të njëjtin gabim? Shikojnë suksesin e dikujt tjetër dhe kërkojnë menjëherë “vesën” e tij. Kopjojnë pamjen, gjuhën, stilin, modelin, retorikën, pa kuptuar kushtet që e kanë prodhuar atë sukses. Marrin formën dhe harrojnë përmbajtjen. Imitojnë rezultatin, por nuk kuptojnë rrugën.

Në këtë kuptim, gomari mund të mos jetë vetëm individi naiv. Ai mund të jetë edhe një shoqëri që harron burimet e veta, një institucion që imiton një tjetër, një intelektual që përpiqet të tingëllojë si dikush tjetër, apo një politikë që importon modele pa pyetur nëse ato mund të jetojnë në tokën ku po mbillen. Vesa është atëherë metafora e një iluzioni: ideja se mund të jetosh me atë që nuk të ushqen.

Bulkthat kanë këngën e tyre. Gomari ka forcën e tij. Dhe këtu qëndron gjithë mençuria e fabulës. Nuk është e nevojshme që gomari të këndojë si bulkth. Ai duhet të kuptojë se edhe ekzistenca e tij ka vlerë. Natyra nuk i ka dhënë të gjithëve të njëjtën dhunti pikërisht sepse bota nuk është ndërtuar nga një lloj i vetëm qenieje.

Prandaj morali i fundit mund të shkojë përtej formulës “mos e ndrysho atë që të ka dhuruar natyra”. Më e saktë dhe më e thellë do të ishte: mos e moho natyrën tënde duke u përpjekur të bëhesh kopja e dikujt tjetër.

Sepse ndonjëherë tragjedia nuk fillon kur nuk kemi atë që dëshirojmë. Ajo fillon kur, nga dëshira për t'u bërë dikush tjetër, harrojmë atë që kemi.

Dhe kështu, në fund të livadhit, midis këngës së bulkthave dhe heshtjes së gomarit, fabula lë pas një mësim shumë më të madh se ai që duket në vargjet e para: secili duhet të gjejë mënyrën e vet për të jetuar, sepse ajo që ushqen një bulkth mund të vrasë një gomar. Gomari nuk vdiq pse nuk mundi të bëhej bulkth. Vdiq sepse harroi të ishte gomar. Në përfundim, “Gomari dhe bulkthat” e Janaq Panit nuk mbetet vetëm një fabul mbi naivitetin e një gomari që beson një këshillë të rreme. Ajo shndërrohet në një reflektim të hollë mbi tundimin njerëzor për të imituar tjetrin dhe për të kërkuar jashtë vetes atë që duhet zbuluar brenda vetes. Bulkthi ka këngën e tij, gomari ka forcën e tij; secili ekziston sipas ligjit të vet. Tragjedia lind pikërisht në çastin kur gomari nuk pranon më të jetë ai që është. Në një lexim më të thellë, kjo është edhe pika ku fabula e Panit takon një mendim kiplingian: natyra nuk kërkon që të gjithë të jenë njësoj, por që secili të kuptojë ligjin e qenies së vet. Prandaj, morali i kësaj fabule nuk është thjesht “mos beso çdo këshillë”, por diçka shumë më e fuqishme: mos e humb atë që të mban gjallë, vetëm sepse lakmon atë që i jep bukuri dhe zë dikujt tjetër. Në fund, gomari nuk mposhtet nga bulkthat; ai mposhtet nga mohimi i vetvetes. Dhe kjo e bën fabulën e Janaq Panit një mësim të vlefshëm jo vetëm për individin, por edhe për shoqërinë: imitimi pa njohjen e vetvetes nuk është përparim; është një mënyrë e ngadaltë për të humbur atë që je.