Anjeza Musollari: KUR HISTORIA ULET NË BANKËN E TË AKUZUARIT

Katër emra, një luftë, një popull dhe pyetja që nuk mund të mbyllet me një vendim

A MUND TË GJYKOHET NJË LUFTË DUKE GJYKUAR NJERËZIT QË E BËNË?

Më 16 shtator 2026, në Hagë, nuk u lexuan vetëm katër dënime. U lexua një kapitull i ri i historisë së Kosovës.

Hashim Thaçi.Kadri Veseli.Rexhep Selimi.Jakup Krasniqi.

Katër emra që për një brez të tërë shqiptarësh janë të lidhur me një prej periudhave më të dhimbshme, më të përgjakshme dhe më vendimtare të historisë së Kosovës.

Katër burra që sot dëgjohen në sallën e gjyqit jo si komandantë të një lufte, por si të pandehur individualë për krime lufte.

Trupi Gjykues i Dhomave të Specializuara i shpalli fajtorë për arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë dhe vrasje, duke dhënë dënime nga 13 deri në 25 vjet burgim.

Por në atë sallë ndodhi edhe diçka tjetër.

Paneli i liroi të katër nga akuzat për krime kundër njerëzimit, duke konstatuar se prokuroria nuk kishte provuar përtej dyshimit të arsyeshëm se ekzistonte një sulm i gjerë ose sistematik ndaj popullsisë civile.  Dhe pikërisht këtu nis debati që shkon përtej një salle gjyqi.

Sepse drejtësia ka ligjin e saj. Por historia ka kujtesën e saj. Dhe kujtesa e një populli nuk mund të futet në një dosje gjyqësore dhe të mbyllet me një vulë.

ATA QË MORËN ARMËT

Për shqiptarët e Kosovës, lufta e viteve 1998–1999 nuk është një paragraf në një dokument juridik. Nuk është një dosje. Nuk është një tabelë provash.

Është kujtim. Është varr. Është shtëpi e djegur. Është nënë që priti. Është fëmijë që u rrit pa baba. Është burrë që nuk u kthye. Është grua që e mbajti familjen gjallë. Është një popull që jetoi nën dhunë dhe që kërkoi të mbijetonte e të çlirohej.

Dhe brenda kësaj historie qëndron edhe Ushtria Çlirimtare e Kosovës.

Me njerëzit e saj.

Me gabimet e saj, siç ndodh në çdo luftë. Me sakrificat e saj. Me dëshmorët e saj. Me viktimat e saj. Me historinë e saj. Por mbi të gjitha, me një realitet që nuk mund të fshihet:

Kosova nuk e fitoi lirinë duke pritur. Ajo e pagoi me jetë. Dhe pikërisht për këtë arsye, çdo gjykim mbi njerëzit e asaj kohe duhet të trajtohet me seriozitetin maksimal. Pa mitizim. Pa demonizim. Pa harresë. Pa propagandë.

DREJTËSIA KA DETYRËN TË GJEJË FAJTORIN. HISTORIA KA DETYRËN TË MOS HARROJË VIKTIMËN.

Kjo është ndoshta pika më e vështirë. Sepse një shoqëri nuk mund të kërkojë drejtësi dhe njëkohësisht të kërkojë që drejtësia të mbyllë sytë.

Por as drejtësia nuk duhet të shndërrohet në një mekanizëm për të fshirë kontekstin historik. Këto dy gjëra duhet të bashkëjetojnë. Krimet duhet të gjykohen. Por edhe lufta duhet të kuptohet. Përgjegjësia individuale duhet të përcaktohet. Por historia kolektive nuk duhet të falsifikohet.

Vetë kryesuesi i panelit, Charles L. Smith III, theksoi gjatë procesit se çështja kishte të bënte me përgjegjësinë individuale dhe jo me gjykimin e luftës së UÇK-së si të tillë.

Ky dallim është thelbësor. Sepse një popull nuk është një person.

Një ushtri nuk është automatikisht çdo individ që ka mbajtur uniformën e saj.

Dhe përgjegjësia penale nuk mund të trashëgohet nga një njeri te tjetri.

Por, po aq e rëndësishme është edhe e kundërta:

një individ nuk mund të fshihet pas historisë së një populli. Kjo është pikërisht arsyeja pse drejtësia duhet të jetë e ftohtë.

E saktë.

E argumentuar.

E pandikuar.

Dhe e barabartë.

Sepse vetëm atëherë ajo mund të bindë edhe ata që nuk pajtohen me vendimin.

POR PYETJET MBETEN

Dhe pyetjet janë të shumta. A mjafton një vendim gjyqësor për të përcaktuar mënyrën se si një brez duhet ta kujtojë luftën?

A mund të ndahet gjithmonë përgjegjësia individuale nga simbolika që mbart një figurë publike?

Çfarë ndodh kur një komandant i një lufte çlirimtare del nga historia si i dënuar për krime lufte?

A mbetet lufta çlirimtare e paprekur nga vendimi?

A ndryshon vendimi mënyrën se si duhet të kujtohen mijëra njerëz që luftuan dhe vdiqën?

Dhe, mbi të gjitha: A mund të kërkojmë drejtësi pa lejuar që drejtësia të përdoret si zëvendësim për historinë?

Këto nuk janë pyetje kundër gjykatës. Janë pyetje që një shoqëri e lirë ka të drejtë t'i bëjë. Sepse media e lirë nuk ekziston vetëm për të përcjellë vendimet.

Ekziston për të pyetur. Për të kontrolluar. Për të krahasuar. Për të kujtuar.

Dhe për të mos lejuar që historia të shkruhet vetëm nga ata që mbajnë vulën.

MOS E VRISNI PËRSËRI HISTORINË

Katër burra janë dënuar. Por Kosova nuk është dënuar. UÇK-ja nuk është dënuar si subjekt historik. Dhe lufta për lirinë e Kosovës nuk mund të reduktohet në katër emra.

Vetë gjykata ka bërë dallimin mes përgjegjësisë individuale dhe luftës së UÇK-së.

Ky dallim duhet të ruhet. Me çdo kusht. Sepse një popull që harron të ndajë individin nga historia, rrezikon të humbasë të dyja.

Por një popull që refuzon të shohë edhe vuajtjet e viktimave, rrezikon të humbasë moralin e vet. Prandaj kjo nuk duhet të jetë një luftë mes kujtesave.

Nuk duhet të jetë: ose viktimat, ose luftëtarët.

Duhet të jetë: viktimat dhe e vërteta. luftëtarët dhe përgjegjësia. historia dhe drejtësia.

Të gjitha bashkë.

Sepse vetëm kështu një shoqëri mund të ecë përpara pa e prerë rrënjën e kujtesës.

DHE CHARLES SMITH?

Në fotografi shfaqet njeriu që lexoi vendimin. Por fotografia nuk duhet të na bëjë të harrojmë diçka shumë më të rëndësishme:

Charles Smith nuk është historia e Kosovës. Ai është kryesuesi i një trupi gjykues. Dhe vendimi i tij është pjesë e një procesi gjyqësor.

Biografia zyrtare e Dhomave të Specializuara tregon se Smith është gjyqtar amerikan, i emëruar në Dhomat e Specializuara në vitin 2017, dhe kryesues i trupit gjykues në çështjen Thaçi dhe të tjerët.

Ai foli në emër të gjykatës.

Jo në emër të historisë.

Jo në emër të Kosovës.

Jo në emër të shqiptarëve.

Dhe pikërisht këtu qëndron kufiri që duhet ruajtur. Një vendim gjykate mund të përcaktojë përgjegjësinë penale të individëve sipas standardit juridik. Por nuk ka një vendim gjykate që mund t'i heqë një populli kujtesën. Nuk ka togë gjyqtarësh që mund t'u thotë nënave se kë duhet të kujtojnë. Nuk ka aktgjykim që mund t'u thotë dëshmorëve se pse ranë. Nuk ka dënim që mund ta bëjë të pavlefshme vuajtjen e një populli. Dhe nuk ka sallë gjyqi që mund të marrë peng kujtesën kolektive.

NJË VENDIM NUK E MBYLL NJË HISTORI

Ky është një vendim i shkallës së parë. Procesi gjyqësor parashikon edhe fazën e ankimit.  Prandaj, sot nuk duhet të bërtasim sikur historia ka marrë fund.

As sikur drejtësia ka marrë fund. As sikur Kosova duhet të heshtë.

Përkundrazi.

Tani duhet të flitet më shumë. Me dokumente. Me prova. Me arkiva. Me dëshmi. Me kujtesë. Me respekt për viktimat. Me respekt për luftëtarët. Me respekt për ligjin.

Dhe mbi të gjitha, me respekt për të vërtetën. Sepse një komb i vogël mund të humbasë shumë gjëra. Mund të humbasë njerëz. Mund të humbasë shtëpi. Mund të humbasë vite. Por nuk duhet të humbasë të drejtën për të treguar historinë e vet.

JO PËR TA MOHUAR DREJTËSINË, POR PËR TË MOS LEJUAR QË DREJTËSIA TË ZËVENDËSOJË HISTORINË

Këtu fillon detyra e medias së lirë. Të mos bëhet altoparlant i askujt.

As i gjykatës.

As i politikës.

As i propagandës.

As i emocioneve të turmës.

Por të qëndrojë aty ku është më e vështirë: mes dokumentit dhe kujtesës.

Mes ligjit dhe historisë. Mes viktimës dhe të akuzuarit. Mes dhimbjes dhe faktit.

Sepse media e lirë nuk ka për detyrë të na tregojë çfarë duhet të mendojmë.

Ka detyrë të na bëjë të mendojmë.

Dhe sot, pas këtij vendimi, pyetja më e madhe nuk është vetëm: “Sa vite burg u dhanë?”

Pyetja është: ÇFARË DO TË BËJMË ME TË VËRTETËN?

Ta përdorim për hakmarrje? Ta përdorim për harresë? Ta përdorim për propagandë? Apo ta përdorim për të kuptuar më mirë atë që ndodhi?

Sepse vetëm njëra prej këtyre rrugëve çon përpara. Drejtësia duhet të bëjë punën e saj. Gjykata duhet të japë vendimin e saj. Apeli duhet të bëjë punën e tij.

Por kujtesa i përket popullit. Dhe historia nuk mund të burgoset.