Agim Lika: Vështrim mbi poezinë “Oborri me ullinj i komshijes” të poetit Fatmir Terziu

Jul 10
11 min read

Oborri si metaforë e kujtesës dhe humanizmit

Nga hapësira konkrete drejt universales poetike

Poezia e mirëfilltë ka aftësinë e rrallë për ta shndërruar një përvojë të zakonshme jetësore në një kuptim të gjerë njerëzor. Ajo merr një imazh të thjeshtë, një kujtim të largët, një element të natyrës apo një hapësirë të përditshme dhe e ngre atë në nivelin e simbolit. Pikërisht në këtë proces estetik qëndron një nga veçoritë më të spikatura të poezisë “Oborri me ullinj i komshijes” të Fatmir Terziut, një krijim ku konkretja dhe abstraktja ndërthuren natyrshëm, duke krijuar një univers lirik të mbështetur mbi kujtesën, kohën, humanizmin dhe vazhdimësinë e jetës.

Në pamje të parë, poezia ndërtohet mbi një situatë të thjeshtë: një oborr fqinjësor dhe shtatë ullinj që jetojnë në të. Por, përtej këtij realiteti të afërt, poeti krijon një hapësirë simbolike ku pemët shndërrohen në dëshmitare të historisë njerëzore, ndërsa oborri merr funksionin e një vendi të kujtesës. Ai nuk është më vetëm një pjesë e një shtëpie apo një fragment peizazhi; ai bëhet një metaforë e botës së brendshme, e marrëdhënieve njerëzore dhe e vlerave që i japin kuptim ekzistencës.

Në këtë poezi, natyra nuk paraqitet si dekor estetik, por si një organizëm i gjallë që bashkëjeton me njeriun. Ullinjtë kanë kujtesë, kanë histori dhe mbartin gjurmët e atyre që kanë jetuar pranë tyre. Kështu, poezia kapërcen përshkrimin e një peizazhi lokal dhe shndërrohet në një reflektim universal mbi raportin ndërmjet njeriut, kohës dhe kujtesës.

Oborri poetik

Një nga elementet themelore të organizimit simbolik të poezisë është figura e oborrit. Në traditën kulturore shqiptare, oborri ka pasur gjithmonë një kuptim më të gjerë sesa një hapësirë fizike. Ai ka qenë vendi i familjes, i takimeve, i bisedave, i mikpritjes dhe i transmetimit të kujtesës nga një brez te tjetri.

Në poezinë e Terziut, oborri shfaqet si një hapësirë ku bashkohen natyra dhe njerëzimi. Ai ruan gjurmët e jetës së përditshme dhe njëkohësisht mbart një dimension shpirtëror. Brenda këtij oborri ndodhin jo vetëm ngjarje konkrete, por edhe procese të padukshme: lindja e kujtimeve, kalimi i kohës, krijimi i lidhjeve njerëzore.

Ky transformim i hapësirës reale në hapësirë simbolike është një nga arritjet kryesore estetike të poezisë. Oborri nuk përfaqëson vetëm vendin ku rriten ullinjtë; ai është vendi ku ruhet identiteti. Në të bashkëjetojnë e shkuara dhe e tashmja, mungesa dhe prania, kujtimi dhe realiteti.

Në këtë kuptim, oborri bëhet një lloj “topografie shpirtërore”, një hartë e kujtesës njerëzore. Çdo pemë, çdo hije dhe çdo dritë e tij lidhet me një përvojë, me një ndjenjë dhe me një histori të pashkruar.

Simbolika e numrit shtatë dhe struktura rituale e poezisë

Që në vargjet hyrëse, poezia krijon një atmosferë të veçantë përmes përsëritjes së numrit shtatë:

“Komshija kishte shtatë ullinj

Shtatë hije, shtatë drita, shtatë.”

Përsëritja e këtij numri nuk është vetëm një zgjedhje ritmike, por një element me funksion të thellë simbolik. Në shumë tradita kulturore, numri shtatë lidhet me plotësinë, harmoninë, ciklin dhe ekuilibrin. Në këtë poezi ai shndërrohet në një shenjë të vazhdimësisë dhe të një rendi të brendshëm të universit poetik.

Refreni “Shtatë hije, shtatë drita, shtatë” krijon një ritëm të ngjashëm me këngën popullore ose me një formulë kujtese që përsëritet brez pas brezi. Ai i jep poezisë një frymë pothuaj rituale, sikur subjekti lirik të mos jetë vetëm duke rrëfyer, por duke ruajtur një amanet.

Përsëritja këtu nuk ka funksion dekorativ. Ajo përfaqëson vetë mënyrën se si funksionon kujtesa njerëzore: ajo rikthehet vazhdimisht te disa figura themelore, duke i ripërtërirë dhe duke u dhënë kuptime të reja. Ashtu si ullinjtë që qëndrojnë në të njëjtin vend, edhe kujtesa rikthehet te rrënjët e saj.

Ulliri si simbol i jetës, paqes dhe kujtesës kolektive

Në qendër të universit simbolik të poezisë qëndron figura e ullirit. Kjo pemë, e rrënjosur thellë në kulturën mesdhetare dhe në traditën shqiptare, mbart një trashëgimi të pasur kuptimore. Që nga lashtësia, ulliri është parë si simbol i paqes, urtësisë, jetëgjatësisë dhe begatisë. Ai nuk është vetëm një element i natyrës, por një figurë kulturore që lidhet me qëndrueshmërinë e jetës dhe me aftësinë e saj për të mbijetuar përballë ndryshimeve të kohës.

Në poezinë “Oborri me ullinj i komshijes”, Fatmir Terziu e zgjeron këtë simbolikë duke e vendosur ullirin në një marrëdhënie të drejtpërdrejtë me kujtesën njerëzore. Shtatë ullinjtë nuk janë thjesht pemë që gjenden në një oborr; ata janë qenie poetike që dëshmojnë, ruajnë dhe përcjellin historinë e njerëzve që kanë jetuar pranë tyre.

Vargu: "Ata pinin agimin me rrënjë” është një nga metaforat më të fuqishme të poezisë. Përmes kësaj figure, poeti i jep pemës një dimension njerëzor. Ullinjtë nuk ushqehen vetëm me ujë dhe tokë; ata ushqehen me dritë, me kohë, me kujtime. Folja “pinë” krijon një lidhje të gjallë ndërmjet pemës dhe natyrës, duke e paraqitur agimin jo thjesht si një dukuri astronomike, por si një burim jete shpirtërore.

Në këtë mënyrë, ulliri shndërrohet në një ndërmjetës midis botës materiale dhe asaj shpirtërore. Rrënjët e tij janë të futura në tokë, por degët e tij prekin dritën. Ai bashkon dy dimensione të ekzistencës: tokësoren dhe qielloren, kujtesën dhe shpresën, të shkuarën dhe të ardhmen.

Një nga veçoritë më të rëndësishme të këtij simboli është lidhja e tij me identitetin. Ulliri është pemë që jeton gjatë, që përballon stuhitë, thatësirat dhe ndryshimet e stinëve. Për këtë arsye, ai bëhet metaforë e qëndresës njerëzore. Ashtu si njeriu që kalon sprova, por ruan rrënjët e tij, edhe ulliri vazhdon të jetojë duke mbajtur brenda vetes historinë e tokës ku është rritur.

Në këtë kuptim, shtatë ullinjtë e komshijes tejkalojnë kufirin e pronës private. Ata bëhen pasuri shpirtërore e një komuniteti, sepse kujtesa që ata ruajnë nuk i përket vetëm një individi. Ajo i përket të gjithëve atyre që kanë kaluar nën hijen e tyre, që kanë ndarë një bisedë, një heshtje, një çast jete.

Koha si personazh poetik

Një nga arritjet më të spikatura artistike të poezisë është mënyra se si trajtohet koha. Në shumë krijime lirike, koha shfaqet si një forcë abstrakte që rrjedh dhe ndryshon gjithçka. Në poezinë e Terziut, ajo merr një trajtë konkrete dhe bëhet pjesë e vetë peizazhit.

Vargu:

“Kur frynte era, nuk lëviznin degët lart

Lëvizte edhe koha, refren në këngë”

përmban një konceptim të veçantë filozofik të kohës. Era nuk prek vetëm pemët; ajo zgjon kujtesën. Lëvizja e degëve bëhet një lëvizje simbolike e viteve, e brezave dhe e përvojave njerëzore.

Këtu ndodh një përmbysje poetike: zakonisht njeriu vëzhgon natyrën për të kuptuar kohën, ndërsa në këtë poezi vetë natyra bëhet bartëse e kohës. Ullinjtë nuk janë vetëm dëshmitarë të ndryshimit; ata janë arkivi ku ndryshimi ruhet.

Ky koncept e afron poezinë me një nga temat më të rëndësishme të letërsisë: luftën e njeriut kundër harresës. Njeriu është qenie e përkohshme, ndërsa natyra ka një ritëm më të gjatë ekzistence. Pemët mbeten aty ku brezat ndryshojnë, duke ruajtur gjurmët e atyre që kanë ikur.

Në këtë raport ndërmjet njeriut dhe natyrës lind një ide thelbësore e poezisë: kujtesa nuk jeton vetëm në mendjen e njeriut. Ajo mund të ruhet edhe në objekte, vende dhe elemente të natyrës. Një oborr, një pemë, një rrugë apo një shtëpi mund të bëhen bartës të historisë personale dhe kolektive.

Pikërisht për këtë arsye, ullinjtë e poezisë nuk janë të heshtur. Ata nuk flasin me fjalë, por komunikojnë përmes pranisë së tyre. Ata janë dëshmitarë të një kohe që kalon, por edhe shenja të një vazhdimësie që nuk ndërpritet.

Oborri pa gardh – metafora e humanizmit dhe mikpritjes

Një tjetër shtyllë kuptimore e poezisë është koncepti i hapjes ndaj tjetrit. Në pjesën ku oborri shfaqet si hapësirë pritjeje, poeti e zgjeron simbolikën e tij nga kujtesa individuale drejt një mesazhi human.

Vargu: "Të shtatë ishin portë, çdo degë”

është veçanërisht domethënës, sepse e shndërron pemën në një figurë të afrimit dhe të mirëseardhjes. Degët nuk janë kufij; ato janë ura. Ato nuk ndajnë, por bashkojnë.

Mungesa e një gardhi në këtë hapësirë poetike nuk është vetëm një element fizik. Ajo është një zgjedhje morale dhe filozofike. Një oborr pa gardh simbolizon një botë ku marrëdhëniet ndërtohen mbi besimin, respektin dhe solidaritetin njerëzor.

Në traditën shqiptare, oborri dhe dera kanë qenë

gjithmonë shenja të mikpritjes. Shtëpia nuk ka qenë vetëm vendbanim familjar, por edhe hapësirë ku tjetri gjente strehë, fjalë të mirë dhe afërsi njerëzore. Terziu e rikthen këtë frymë nëpërmjet një simboli të thjeshtë: shtatë ullinjve që ofrojnë hije.

Kjo hije nuk është vetëm freski fizike. Ajo është mbrojtje, mirësi dhe dashamirësi. Prandaj, kur komshija thotë:

“Mos i numëro ullinjtë. Numëro hijet që të falin.”

ajo shpreh thelbin etik të poezisë. Vlera e gjërave nuk matet nga sasia, por nga ndikimi që ato kanë mbi jetën e të tjerëve.

Kjo ide e vendos poezinë përtej një rrëfimi për natyrën. Ajo bëhet një reflektim mbi mënyrën se si njeriu duhet të jetojë: jo duke grumbulluar, por duke dhënë; jo duke numëruar pasuritë, por gjurmët e mira që lë pas.

Kujtesa si kategori poetike dhe filozofi e ekzistencës

Një nga boshtet më të rëndësishme tematike të poezisë “Oborri me ullinj i komshijes” është kujtesa. Në universin poetik të Fatmir Terziut, kujtesa nuk paraqitet si një kthim nostalgjik drejt së kaluarës, por si një forcë e gjallë që vazhdon të ndikojë të tashmen. Ajo nuk është vetëm një akt i kujtimit individual, por një proces përmes të cilit njeriu ruan lidhjen me vendet, njerëzit dhe vlerat që kanë formuar identitetin e tij.

Në këtë poezi, kujtesa nuk jeton në dokumente apo në monumente të ngritura nga dora e njeriut. Ajo jeton në natyrë, në rrënjë, në hije dhe në hapësirat e zakonshme të jetës. Pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë më të bukura të poetikës së Terziut: ai gjen të përhershmen brenda së zakonshmes.

Oborri me ullinj bëhet një lloj arkivi shpirtëror. Çdo pemë ruan një histori, çdo degë bart një kujtim, çdo hije mbart një prani të dikurshme. Kjo mënyrë e konceptimit të kujtesës e largon poezinë nga një sentimentalizëm i thjeshtë dhe e vendos atë në një plan më të thellë filozofik.

Në këtë kuptim, poezia shtron një pyetje themelore: çfarë mbetet nga njeriu pasi ai largohet? Përgjigjja e poetit nuk kërkon madhështi apo famë. Njeriu vazhdon të jetojë në gjërat e vogla që ka krijuar me dashuri, në marrëdhëniet që ka ndërtuar dhe në mirësinë që ka shpërndarë.

Kjo ide shprehet fuqishëm në vargun:

“Ata e mbanin emrin e saj në rrënjë.”

Kjo është një nga figurat më të fuqishme të gjithë poezisë. Emri i komshijes nuk është shkruar në gur, në një pllakë apo në një monument. Ai është vendosur në rrënjët e ullinjve, pra në vetë jetën. Kjo e bën kujtesën të natyrshme, organike dhe të pandashme nga ekzistenca.

Në këtë mënyrë, Terziu propozon një koncept humanist të pavdekësisë: njeriu nuk jeton vetëm përmes veprave të mëdha, por edhe përmes gjurmëve të dashurisë që lë në botën përreth.

Kontrasti ndërmjet jetës njerëzore dhe vashdishmësisë së natyrës

Një tjetër dimension i rëndësishëm filozofik i poezisë lind nga raporti ndërmjet jetës së njeriut dhe vazhdimësisë së natyrës. Komshija plaket, koha kalon, brezat ndryshojnë, por ullinjtë mbeten.

Ky kontrast nuk krijon trishtim të thellë, por një ndjenjë qetësie dhe pranimi. Poeti nuk e sheh kalimin e kohës si humbje absolute, sepse natyra ruan atë që njeriu nuk mund ta mbajë fizikisht. Ajo bëhet kujdestare e kujtesës.

Ullinjtë janë simbol i një kohe më të gjatë se jeta individuale. Ata dëshmojnë se ekzistenca njerëzore, edhe pse e kufizuar në kohë, mund të vazhdojë përmes lidhjes me botën. Një pemë e mbjellë me dashuri, një shtëpi e ndërtuar me përkushtim apo një fjalë e mirë e thënë në kohën e duhur mund të bëhen forma të vazhdimësisë.

Kështu, poezia e Fatmir Terziut nuk është vetëm një reflektim mbi humbjen, por mbi trashëgiminë. Ajo na kujton se çdo njeri lë pas një gjurmë, edhe kur ajo nuk është e dukshme menjëherë.

Në këtë pikë, ulliri fiton një kuptim të dyfishtë: ai është një pemë reale dhe një metaforë e shpirtit njerëzor. Ashtu si rrënjët e tij depërtojnë thellë në tokë, edhe kujtesa depërton në kohë.

Ndërtimi artistik dhe veçoritë stilistike të poezisë

Nga pikëpamja estetike, “Oborri me ullinj i komshijes” dallohet për një ekuilibër të veçantë ndërmjet thjeshtësisë shprehëse dhe thellësisë kuptimore. Gjuha poetike e Fatmir Terziut nuk mbështetet mbi figura të ndërlikuara apo mbi një retorikë të ngarkuar. Përkundrazi, forca e saj qëndron në natyrshmërinë e imazheve dhe në aftësinë për të krijuar kuptime të gjera përmes elementeve të zakonshme.

Metafora është figura qendrore e këtij krijimi. Ullinjtë, hija, drita, rrënjët dhe oborri nuk janë thjesht fjalë përshkruese; ato funksionojnë si simbole që hapin shtresa të reja interpretimi.

Personifikimi është një tjetër mjet i rëndësishëm artistik. Pemët marrin cilësi njerëzore: ato pinë agimin, ruajnë emrin, japin hije dhe komunikojnë në heshtje. Ky humanizim i natyrës krijon një marrëdhënie të ngushtë ndërmjet botës njerëzore dhe asaj natyrore.

Edhe ritmi i poezisë luan një rol të veçantë. Përsëritja e refrenit:

“Shtatë hije, shtatë drita, shtatë” krijon një muzikalitet të brendshëm. Ajo i jep poezisë karakterin e një kënge kujtese, ku fjalët rikthehen si një jehonë e vazhdueshme.

Në aspektin kompozicional, poezia ndërtohet si një lëvizje nga konkretja drejt simbolikes. Ajo nis me një pamje të thjeshtë të shtatë ullinjve dhe përfundon në një reflektim mbi jetën, kohën dhe pavdekësinë shpirtërore. Ky kalim gradual është një nga shenjat e pjekurisë artistike të autorit.

Dimensioni humanist i poezisë: Përtej simbolikës së natyrës dhe kujtesës,

“Oborri me ullinj i komshijes” është mbi të gjitha një poezi e humanizmit. Në qendër të saj qëndron ideja se vlera e jetës matet përmes marrëdhënieve njerëzore.

Komshija nuk përshkruhet përmes pasurisë apo pozitës së saj, por përmes mënyrës se si ajo ka krijuar një hapësirë ku të tjerët ndihen mirë. Ajo nuk zotëron vetëm shtatë ullinj; ajo zotëron një trashëgimi shpirtërore të ndërtuar mbi dhënien.

Kjo e bën figurën e saj simbolike. Ajo përfaqëson njerëzit e thjeshtë që nuk hyjnë gjithmonë në faqet e historisë zyrtare, por që lënë gjurmë të pashlyeshme në kujtesën e komunitetit.

Nëpërmjet kësaj figure, poeti ngre një vlerë themelore: madhështia njerëzore nuk qëndron tek ajo që posedojmë, por tek ajo që ndajmë me të tjerët.

Oborri me ullinj i komshijes

FATMIR TERZIU

Komshija kishte shtatë ullinj

Shtatë hije, shtatë drita, shtatë.

Ata pinin agimin me rrënjë

Shtatë hije, shtatë drita, shtatë.

Kur frynte era, nuk lëviznin degët lart

Lëvizte edhe koha, refren në këngë

Shtatë hije, shtatë drita, shtatë.

Në verë uleshin zogjtë, në dimër heshtja e bardhë

Në pranverë vinte aroma e bukës

Shtatë hije, shtatë drita, shtatë.

Komshija kishte shtatë ullinj të paqtë

Dhe secili mbante nga një stinë

Shtatë hije, shtatë drita, shtatë.

Oborri nuk kishte gardh të lartë