Agim Deva: Dibra dhe panteoni i vlerave të Halil Ramës

Guri themeltar i kujtesës: Dibra dhe panteoni i vlerave të Halil Ramës

Agim Deva

·      Ky libër prej 306 faqesh nuk është thjesht një kronikë ngjarjesh apo një përmbledhje portretesh; ai përfaqëson një sintezë të rrallë, ku krijimtaria vetjake e autorit gërshetohet natyrshëm me dëshmitë e jetës dhe veprës së dhjetëra personaliteteve të shquara, duke u shndërruar në një udhërrëfyes identitar për lexuesin e sotëm dhe brezat e ardhshëm

Letërsia e mirëfilltë dokumentare dhe publicistike ka për detyrë parësore të ruajë atë që koha dhe tranzicioni përpiqen ta zbehin: kujtesën kolektive dhe shpirtin e një krahine. Në vëllimin e dytë të veprës "Dibra dhe dibranët në panteonin e vlerave" – nëntitulluar "Poezi, portrete, kritika letrare" – Halil Rama ngre një monument të vërtetë letrar e shpirtëror për Dibrën dhe njerëzit e saj.

Ky libër prej 306 faqesh nuk është thjesht një kronikë ngjarjesh apo një përmbledhje portretesh; ai përfaqëson një sintezë të rrallë, ku krijimtaria vetjake e autorit gërshetohet natyrshëm me dëshmitë e jetës dhe veprës së dhjetëra personaliteteve të shquara, duke u shndërruar në një udhërrëfyes identitar për lexuesin e sotëm dhe brezat e ardhshëm.

Arkitektura e një panteoni

Vepra është ndërtuar me një logjikë të qartë kompozicionale, që vetë e zbulon qëllimin e saj: nga vargu drejt dokumentit, nga intimja drejt kombëtares. Libri hapet me një parathënie të shkruar nga Dr. Mujo Buçpapaj, Kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, i cili e cilëson Ramën si një nga zërat më të qëndrueshëm e më poliedrikë të publicistikës shqiptare bashkëkohore, një autor që – siç shprehet Buçpapaj – e ka shndërruar fjalën në kult të memories kombëtare. Më pas vjen kapitulli i parë me ciklin poetik "Në poezitë e mia", ku dhjetë poezi funksionojnë si prolog emocional. Vijnë tre kapituj me portrete: institucione e personalitete të krenarisë kombëtare, figura të artit e kulturës dibrane, si dhe recensione mbi librat e autorëve dibranë, ndërsa libri mbyllet me një pasthënie biografike kushtuar vetë Ramës, "Dibra në qendër të krijimtarisë së Halil Ramës".

Kjo strukturë nuk është e rastësishme: ajo e udhëheq lexuesin nga poezia – territori i ndjenjës – drejt dokumentit historik dhe biografik, pa e humbur asnjëherë fillin emocional që i bashkon të dyja. Në këtë kuptim, libri mund të lexohet edhe si një lloj partiture me dy zëra: zëri lirik i autorit, që hap çdo temë me emocion, dhe zëri dokumentar, që e mbyll me fakt, datë e dëshmi.

Poezia si portal drejt dokumentit

Vlera e vërtetë e librit nis të kuptohet që te cikli i parë poetik, ku Rama i kthehet historisë së Dibrës si burim frymëzimi. Në "Vendlindja e Skënderbeut", ai i rikthehet temës së origjinës së Kastriotëve, duke iu referuar dëshmisë së Marin Barletit dhe vlerësimit që kjo tezë mori më vonë nga historiani Kristo Frashëri. Te "Me penë e pushkë", kushtuar shkrimtarit Haki Stërmilli, apo te "Termopile Shqiptare", kushtuar Betejës së Kolesjanit të vitit 1912, poezia bëhet mënyra e tij për ta lidhur historinë lokale me atë kombëtare.

Poema "Oda dibrane" veçohet për mënyrën si e trajton institucionin e odës – bujarinë, besën, shkollën e të rinjve, tempullin e pleqve – si vlera që e përcaktojnë identitetin dibran. Ndërsa te "Portreti në Bronx i Klodian Tanushit" apo "Kulla e Llan Devës", Rama u kthehet figurave të tjera, ndoshta jo aq të njohura në planin kombëtar, por duke u dhënë atyre po atë vëmendje që u jep edhe heronjve të mëdhenj të historisë. Kjo është, ndoshta, ajo që bie më shumë në sy te ky cikël poetik: askush nuk mbetet i vogël në sytë e autorit — as fshati, as kulla, as ushtari i thjeshtë.

Portretet: Fakte të veshura me shpirt

Në kapitujt e portreteve, regjistri ndryshon, por fryma mbetet e njëjtë. Rama shkruan me kujdesin e një kronikani – data të sakta, vendime zyrtare, citate – por pa e humbur ndjeshmërinë e vargut. Portreti i gjeneralmajor Manushaqe Shehut, gruas së parë me këtë gradë në Forcat e Armatosura Shqiptare, ndjek karrierën e saj ushtarake prej mbi 40 vjetësh dhe titullin "Qytetare Nderi", që Bashkia Dibër ia dha si kurorëzim të kësaj karriere, në një ceremoni ku foli edhe kryebashkiaku Rahim Spahiu. Te portreti i Sali Dukës – i dënuar shtatë herë nga regjimi komunist pas një jete rezistence – Rama sjell edhe vetë letrën historike që e thërriti të riun Sali në radhët e Çetës Antifashiste, por e hap portretin me një fjali që e përshkruan vendlindjen e tij si vend "ku gurët flasin për trimëri dhe era pëshpërit për nder". Është kjo prekje e vogël lirike ajo që e mban portretin njerëzor, jo thjesht një dosje faktesh.

E njëjta gjë ndodh edhe te portreti i Prof. Dr. Shpëtim Camit, ku Rama gjurmon disa breza të familjes së tij, nga Gjorica e Bulqizës e deri në Amerikë, për të treguar si mbetet gjallë lidhja me origjinën edhe kur familja shpërndahet nëpër botë.

Ajo që bashkon këto portrete kaq të ndryshme – një gjeneralmajore, një i dënuar politik, një studiues, një artist – është pikërisht kjo qasje: secili trajtohet me të njëjtin respekt, pavarësisht nëse është i njohur në gjithë vendin apo vetëm brenda një fshati dibran. Dhe pikërisht këtu qëndron edhe vlera e këtij lloj shkrimi dokumentar: emrat, datat dhe faktet e ruajnë kujtesën nga zbehja, ndërsa ngrohtësia me të cilën shkruhen i mban këto histori të gjalla, jo thjesht të arkivuara.

Kur krahina bëhet komb

Në rrafshin kombëtar, vepra e Halil Ramës shërben si një akt i lartë i vetëdijes historike. Në një kohë kur globalizimi dhe dinamika e jetës moderne shpesh rrezikojnë të shkëpusin rrënjët, libra të tillë kujtojnë se memoria është baza mbi të cilën ndërtohet e ardhmja. Përmes faqeve të këtij vëllimi, lexuesi shqiptar – kudo që jeton – njihet me vlera të jashtëzakonshme të atdhetarizmit, kulturës, dijes dhe qëndresës që ka prodhuar kjo trevë ndër shekuj. Nuk është rastësi që personazhet e librit shtrihen përgjatë gati një shekulli të tërë historie shqiptare: nga betejat kundër pushtuesve serbë e nazifashistë, te burgjet e diktaturës komuniste, e deri te misionet e sotme paqeruajtëse të NATO-s. Kjo shtrirje kohore e bën librin një lloj kronike të gjatë të qëndresës shqiptare, e parë përmes syrit të një krahine të vetme.

Për rajonin e Dibrës, megjithatë, ky libër merr një peshë pothuajse të shenjtë. Dibra, me historinë e saj të trazuar, me gjeografinë e ndarë padrejtësisht nga kufijtë politikë, por të bashkuar shpirtërisht – siç e kujton edhe poezia "Arti bashkon dy Dibrat" – ka nxjerrë ndër breza burra e gra që i dhanë dritë kombit. Vepra e Halil Ramës funksionon si një arkiv i gjallë që mbledh bashkë vlerat e Muhurrit, të Zall Dardhës, të Sohodollit, të Katër Grykëve e të Bulqizës, duke dëshmuar se shpirti dibran jeton përmes traditës, mikpritjes, kullave, këngës dhe fjalës së peshuar. Institucioni i odës dibrane – që kthehet disa herë në libër, herë si poezi, e herë si kronikë e "Odës Dibrane" të diasporës në Filadelfia – bëhet metafora qëndrore e gjithë veprës: një hapësirë ku, siç e formulon vetë motivacioni i titullit "Qytetar Nderi" i dhënë Haki Çollakut, mishërohen "mikpritja, burrëria dhe lidhja shpirtërore me Atdheun".

Ky libër u jep zë atyre që sakrifikuan për diturinë, artin dhe lirinë, duke e shndërruar Dibrën nga një hapësirë gjeografike, në një simbol të qëndresës dhe fisnikërisë shqiptare. Dhe e bën këtë jo me deklarata të përgjithshme, por me emra, data, vendime bashkiake dhe biografi të plota – pikërisht me atë saktësi dokumentare që e dallon letërsinë e vërtetë të kujtesës nga nostalgjia e zbrazët.

Autori i Panteonit

Kjo vepër nuk mund të kuptohet plotësisht pa njohur rrugëtimin e vetë autorit, i cili që në moshë të re e lidhi jetën me fjalën e shkruar. I lindur më 28 tetor 1960 në Muhurr të Dibrës, Halil Rama filloi bashkëpunimin gazetaresk që në vitin 1977, me gazetën lokale "Ushtima e Maleve", dhe që atëherë ka kaluar nëpër dekada gazetarie, publicistike dhe krijimtarie letrare – nga drejtimi i disa gazetave e revistave, deri te bashkëpunimi shumëvjeçar me revistën "Dituria" të Akademisë Shqiptaro-Amerikane të Shkencave dhe Arteve. Prej vitit 1996 jeton e punon në Tiranë, por Dibra ka mbetur pika e pandryshuar e referimit në krijimtarinë e tij.

Bibliografia e tij numëron rreth 30 libra, të shkruar në një hark prej afro tri dekadash – monografi, reportazhe, profile, kritikë letrare e poezi – mes të cilëve edhe vëllimi voluminoz "Muhurri, histori dhe personalitete" me 712 faqe, që akademiku Shaban Sinani, në parathënien e tij, e ka konsideruar një lloj enciklopedie të zonës. Krahas librave, Rama ka realizuar edhe një sërë dokumentarësh televizivë, në bashkëpunim me RTSH-në dhe televizione të tjera, kushtuar figurave si Rrahman Parllaku, Fadil Hoxha, Skënder Cala apo Dilaver Kurti. Krijimtaria e tij është vlerësuar ndër vite edhe nga Prof. Dr. Eshref Ymeri, Prof. Dr. Fatmir Terziu dhe shkrimtari Preç Zogaj, ndërsa Prof. Asoc. Dr. Zaho Golemi e ka përshkruar krijimtarinë e tij si "pemën më të begatë" të jetës së këtij autori. Më 17 shtator 2020, Presidenti i Republikës e dekoroi me titullin "Mjeshtër i Madh" për kontributin e tij në pasqyrimin e historisë, kulturës dhe traditave të viseve shqiptare, veçanërisht të Dibrës.

Ky angazhim i gjatë dhe i qëndrueshëm shpjegon edhe atë që bie në sy gjatë leximit të "Dibra dhe dibranët në panteonin e vlerave": nuk bëhet fjalë për veprën e dikujt që vëzhgon Dibrën nga jashtë, por për dëshminë e një njeriu që e ka jetuar dhe vazhdon ta jetojë atë lidhje, faqe pas faqeje, libër pas libri. Formimi i tij si jurist – Rama është gjithashtu avokat i licencuar prej vitit 2014 – shpjegon ndoshta edhe rigorozitetin me të cilin trajton dokumentin: datat, vendimet dhe titujt zyrtarë nuk shërbejnë thjesht si zbukurim, por si provë, në kuptimin pothuajse juridik të fjalës, të një historie që kërkon të mbrohet nga harresa.

Monumenti që Vazhdon

Ka libra që informojnë dhe libra që ngrenë monumente. "Dibra dhe dibranët në panteonin e vlerave" i përket kategorisë së dytë. Halil Rama nuk mjaftohet të tregojë se çfarë ka ndodhur në këtë trevë malore; ai vendos, faqe pas faqeje, se çfarë duhet mbajtur mend, dhe këtë e bën duke mos zgjedhur mes poetit dhe kronikanit që bart brenda vetes, por duke i lënë të dyve të flasin njëkohësisht. Kjo është arsyeja pse libri lexohet ndryshe nga një monografi e zakonshme: te çdo portret, edhe kur data e vendimi zyrtar zënë vendin kryesor, ndihet gjithnjë prania e dikujt që e ka jetuar historinë që rrëfen, jo thjesht e ka regjistruar.

Pikërisht kjo dyfishtësi e bën veprën kaq të vlefshme përtej kufijve të Dibrës. Për kombin, ajo përfaqëson një kujtesë se identiteti shqiptar nuk ndërtohet vetëm nga emrat e mëdhenj të historisë zyrtare, por edhe nga mijëra jetë të tjera – ushtarakë, mësues, artistë, të burgosur politikë, gra që ishin në rreshtin e parë – që bashkë formojnë atë që libri e quan me të drejtë panteon. Për Dibrën, ajo është diçka më shumë: një akt drejtësie historike, që i kthen çdo fshati, çdo ode dhe çdo kulle vendin që i takon në hartën e madhe të vlerave kombëtare.

Ky është libri i 31-të i Halil Ramës dhe, njëkohësisht, vëllimi i dytë i serisë "Dibra dhe dibranët në panteonin e vlerave". Numri vetë tregon diçka: kjo nuk është një përpjekje e rastësishme, por vazhdim i një pune të gjatë e të qëndrueshme. Dhe, duke parë sesi Dibra vazhdon të nxjerrë breza të rinj me vlera për t'u treguar, nuk do të ishte fare çudi që në të ardhmen të vijë edhe një vëllim i tretë. Për lexuesin, ky libër mbetet një ftesë e thjeshtë: të mos harrojë, sepse ajo që shkruhet me përkushtim, mbetet.