Isida Dervishhasani: ABLEIZMI NË VENDIN TIM

Pushimet e mia verore në Shqipëri ishin të mrekullueshme, por edhe të hidhura. Shqipëria është një vend i bukur, me qytete të gjalla dhe plazhe mahnitëse. Koha që kalova me xhaxhallarët, hallat, kushërinjtë dhe miqtë ishte e çmuar dhe e pazëvendësueshme. Ata janë familja ime dhe i dua, por e shoh vendin tim të lindjes me sy të ndryshëm nga ata që kisha si fëmijë.

Pavarësisht përqafimit të ngrohtë që marr atje, një pjesë e imja është thellësisht e shqetësuar për qëndrimin e Shqipërisë ndaj personave me aftësi të kufizuara. Komuniteti i personave me aftësi të kufizuara, pjesë e të cilit jam edhe unë, është një nga komunitetet më të margjinalizuara dhe të diskriminuara nga qeveria shqiptare dhe nga “popullsia normale” shqiptare. Ky lloj diskriminimi quhet “ABLEISM”.

Së pari, përkufizimi i fjalës “ABLEISM” është diskriminimi, paragjykimi ose trajtimi i padrejtë i personave me aftësi të kufizuara. Është qëndrimi i shoqërisë se dikush është më pak i aftë për shkak të aftësisë së kufizuar. Kjo mund të ndikojë në jetën e përditshme dhe të shkaktojë shqetësim emocional tek një person me aftësi të kufizuara. Ka forma të ndryshme të ableizmit, si ableizmi institucional, ableizmi shoqëror dhe ableizmi i brendësuar. Një person mund të jetë ableist qëllimisht ose pa dashje.

Kultura shqiptare është në thelb ableiste. Njerëzit shpesh e shfaqin ableizmin nga kureshtja, dhe ndonjëherë pa e kuptuar. Të panjohurit në hapësirat publike shikojnë një person në karrocë dhe thonë fjalë që janë psikologjikisht të dëmshme, edhe pse me qëllim të mirë. Sipas mendimit të tyre, ata po ndihmojnë një person me aftësi të kufizuara duke thënë fraza që e bëjnë atë të ndihet në siklet, si “Sa gjynah”. Kjo është nëna e të gjitha citimeve ableiste. Një frazë tjetër e zakonshme është “Zoti të ndihmoftë”. Këto fraza ngjallin mëshirë, e cila është armiku më i madh i komunitetit me aftësi të kufizuara. Ajo ndikon në shëndetin mendor të një personi me aftësi të kufizuara. Në raste të rralla, këto shprehje mund të shkaktojnë depresion tek një person që tashmë është në dhimbje për gjendjen e tij.

Unë kam lindur në Elbasan, Shqipëri, dhe kam paralizë cerebrale, e cila nuk më lejon të ec ose të flas. Kam jetuar në Shqipëri për 14 vjet para se të emigroja në Kanada. U rrita në atë ambient, i rrethuar nga njerëz që më vinin keq për mua. Komenti i mbushur me helm, “Ah sa gjynah”, më shoqëronte kudo që shkoja. Në atë kohë, isha shumë i vogël për të kuptuar se kisha një aftësi të kufizuar. Nuk e kuptoja plotësisht kuptimin e asaj fraze, por nëna ime ndjehej thellësisht e fyer nga ata që e thoshin. Ndërsa u rrita, u bëra më i vetëdijshëm për gjendjen time; ato fjalë u bënë pjesë e jetës sime. Duke injoruar ato shikime të trishta, krijova rrugën time dhe jetova jetën time në Elbasan. Gjithmonë e kam parë veten si një person, jo si një aftësi e kufizuar.

Megjithatë, kjo verë ishte ndryshe. Ndërsa po shijoja plazhet shqiptare, fillova të vërej një gjest të ri mosrespektues ndaj personave me aftësi të kufizuara. Krahas frazave të zakonshme që nuk zhduken në Shqipëri, disa njerëz më hidhnin monedha në prehër. Sipas mentalitetit të tyre, unë lyp për të jetuar sepse jam me aftësi të kufizuara, edhe pse isha i veshur me rroba moderne. Ky veprim më bëri të ndihesha i tronditur, i pavlerësuar dhe i dëshpëruar. Hedhja e monedhave ishte diçka e re për mua. Nuk e kisha përjetuar këtë kur jetoja në vendlindje.

Për më tepër, hedhja e monedhave është një tjetër shenjë se si shoqëria stigmatizon komunitetin e personave me aftësi të kufizuara. Media përforcon stereotipin negativ se personat me aftësi të kufizuara janë kryesisht objekte bamirësie, gjë që formëson mënyrën se si vepron publiku. E kuptoj që disa persona me aftësi të kufizuara nuk kanë rrugë tjetër për të siguruar jetesën përveç lypjes, për shkak të neglizhencës së qeverisë ndaj komunitetit tonë, por jo të gjithë jetojmë në varfëri. Disa jetojnë nën kufirin e varfërisë; të tjerë vijnë nga familje të pasura. Aftësia e kufizuar nuk prek vetëm njerëzit me të ardhura të ulëta. Ajo është pjesë e jetës së njerëzve nga të gjitha shtresat, pavarësisht statusit ekonomik. Prandaj, të supozosh se dikush ka nevojë për bamirësi vetëm sepse ka një aftësi të kufizuar është thellësisht ableiste, pavarësisht qëllimeve të mira.

Për më tepër, në vendin tim, shumë njerëz si unë me diploma universitare aspirojnë të hyjnë në tregun e punës. Fatkeqësisht, mundësia që një person me aftësi të kufizuara të ketë një punë në Shqipëri është vetëm një iluzion. Ableizmi institucional nuk e lejon këtë të ndodhë me asnjë kusht. Në Shqipëri, pamja e një personi vlerësohet më shumë se meritat e tij në një intervistë pune. Natyrisht, mendjet tona konsiderohen të “gjymtuara” gjithashtu, edhe pse Stephen Hawking kishte një aftësi të kufizuar të rëndë, por qeveria shqiptare do të preferonte ta injoronte plotësisht. Në vend të kësaj, qeveria jonë përforcon stereotipin gjithnjë në ndryshim se një person me aftësi të kufizuara është i barabartë me një person të vdekur.Për ta përkeqësuar situatën, Shqipëria nuk ka një ekip Paralimpik sepse nuk ka palestra të aksesueshme për atletët me aftësi të kufizuara. Ky është një shembull i qartë se sa të diskriminuar jemi ne, personat me aftësi të kufizuara në Shqipëri, nga institucionet e larta. Atletë të njohur me aftësi të kufizuara si Haki Doku, që është një frymëzim për komunitetin tim, injorohen plotësisht nga media shqiptare. Për median e vendit tim, një atlet me aftësi të kufizuara është një person që qan në emisione si “Shqiptarët për Shqiptarët”, i drejtuar nga Elvis Naçi. Diskriminimi institucional ndaj personave me aftësi të kufizuara është forma më e rrezikshme e ableizmit. A është ableizmi i qëllimshëm ai që ndikon për keq ableizmin e paqëllimshëm? Kjo është arsyeja pse jam shumë pesimist që personat me aftësi të kufizuara do të bëhen pjesë e plotë e shoqërisë në Shqipëri.

Në përfundim, ableizmi në Shqipëri është thellësisht i rrënjosur në kulturën dhe jetën e përditshme. Ekonomia e vendit po rritet me shpejtësi, por mentaliteti i njerëzve pa aftësi të kufizuara ndaj atyre me aftësi të kufizuara do të kërkojë shekuj për të ndryshuar. Sa për mua, Shqipëria është atdheu im dhe ableizmi i saj është muza ime për të luftuar kundër tij. Nuk do ta braktis apo mohoj vendin tim, ku kam shumicën e familjes sime dhe kujtimet më të bukura të fëmijërisë. ABLEIZMI i saj nuk do të më ndajë nga Shqipëria ime!