Fejzulla BERISHA: Kur bota refuzoi heshtjen

Kur bota refuzoi heshtjen: Ndërhyrja që ndali gjenocidin dhe e ngriti Kosovën në hartën e historisë moderne

Në 27-vjetorin e ndërhyrjes së NATO-s, nën udhëheqjen e Shteteve të Bashkuara të Amerikës

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Kur drejtësia merr fuqi – dhe fuqia i nënshtrohet drejtësisë

Amerika, NATO dhe çlirimi i Kosovës si model referues global

Në historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare, vetëm disa momente përfaqësojnë pikëkthesa kur parimet normative të së drejtës ndërkombëtare përputhen me vendimmarrjen strategjike të fuqive të mëdha. Ndërhyrja e NATO-s, e udhëhequr nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës në vitin 1999 në Kosovë, përbën pikërisht një moment të tillë – një konvergjencë të rrallë ndërmjet moralit, së drejtës dhe fuqisë.

Ky rast nuk duhet trajtuar si një episod i izoluar historik, por si një model referues për mënyrën se si ndërveprojnë faktorët lokalë dhe ndërkombëtarë në mbrojtje të lirive themelore. Ai përfaqëson kulmin e ndërhyrjes humanitare në fund të shekullit XX dhe një orientim të ri për arkitekturën e sigurisë globale.

UÇK dhe transformimi i legjitimitetit ndërkombëtar

Në fazat e para të konfliktit, Ushtria Çlirimtare e Kosovës perceptohej si një aktor jo-shtetëror me legjitimitet të kufizuar. Megjithatë, dinamika e zhvillimeve në terren dhe intensifikimi i dhunës sistematike nga regjimi i Sllobodan Millosheviqit e transformuan rrënjësisht këtë perceptim.

Shembull konkret (Kosova, 1998–1999):Raportet e organizatave ndërkombëtare konfirmuan ekzistencën e një krize të thellë humanitare dhe të një politike të mirëorganizuar represioni ndaj popullsisë shqiptare. Në këtë kontekst, Ushtria Çlirimtare e Kosovës u shndërrua në një faktor të rëndësishëm operacional dhe politik në skenën ndërkombëtare.

Krahasim – Afganistani (...):Në këtë rast, Shtetet e Bashkuara bashkëpunuan me aktorë lokalë kundër talebanëve, por mungesa e një vizioni të qëndrueshëm institucional e bëri procesin dukshëm më pak të suksesshëm sesa në Kosovë.

Epërsia e inteligjencës dhe vendimmarrja strategjike

Ndërhyrja e NATO-s në Kosovë u karakterizua nga përdorimi i kapaciteteve të avancuara të inteligjencës dhe planifikimit strategjik.

Shembull konkret (Kosova, 1999):Fushata ajrore u orientua me një nivel të lartë precizioni ndaj objektivave ushtarake, duke minimizuar – në masën e mundshme – dëmet ndaj popullsisë civile dhe duke goditur në mënyrë efektive aparatin represiv të regjimit të Milošević.

Krahasim – Iraku (...):Pavarësisht teknologjisë së avancuar, mungesa e një baze të qartë ligjore dhe humanitare e zbehu legjitimitetin ndërkombëtar të ndërhyrjes, në dallim nga rasti i Kosovës, i cili mbetet një precedent më i qëndrueshëm në aspektin normativ.

Ndërhyrja humanitare si standard referimi ndërkombëtar

Rasti i Kosovës kontribuoi në mënyrë të drejtpërdrejtë në evoluimin e konceptit të sovranitetit dhe të përgjegjësisë ndërkombëtare për mbrojtjen e popullsive.

Shembull konkret:Ndërhyrja u justifikua mbi bazën e parandalimit të një katastrofe humanitare, duke vendosur një standard referimi për ndërhyrjet e ardhshme në situata të ngjashme.

Krahasim – Ruanda (1994):Mosveprimi i bashkësisë ndërkombëtare përbën një dështim dramatik. Në këtë kuptim, rasti i Kosovës shërben si një model korrigjues ndaj atij dështimi historik.

Krahasim – Bosnja dhe Hercegovina (1995):Pas tragjedisë së Srebrenicës, ndërhyrja erdhi me vonesë. Në Kosovë, reagimi ndërkombëtar ishte më i shpejtë dhe më efektiv, duke shmangur përmasa edhe më të mëdha të katastrofës humanitare.

Nga ndërhyrja te shtetësia: modeli i ndërtimit institucional

Pas përfundimit të luftës, Kosova u shndërrua në një laborator të ndërtimit të shtetit nën mbikëqyrje dhe mbështetje ndërkombëtare.

Shembull konkret:Administrimi ndërkombëtar;Ndërtimi i institucioneve demokratike;Shpallja e pavarësisë në vitin 2008.

Krahasim – Libia (2011):Mungesa e një strategjie të qëndrueshme pas ndërhyrjes çoi në destabilitet të vazhdueshëm.

Krahasim – Siria:Mungesa e një ndërhyrjeje të koordinuar dhe përplasjet gjeopolitike prodhuan një krizë të zgjatur dhe komplekse.

Në këtë kuptim, Kosova mbetet një model relativisht i suksesshëm në krahasimin global të proceseve të shtetndërtimit pas konfliktit.

Analizë përfundimtare: ndërmjet së drejtës dhe fuqisë

Rasti i Kosovës dëshmon qartë se:Parimet juridike mbeten të pafuqishme pa vullnet politik;Fuqia pa legjitimitet prodhon paqëndrueshmëri afatgjatë;Ndërhyrja e balancuar ndërmjet moralit dhe interesit mund të krijojë zgjidhje të qëndrueshme.

Ky është një nga rastet e rralla në historinë moderne ku drejtësia dhe fuqia nuk përplasen, por bashkëveprojnë në funksion të njëra-tjetrës.

Një mësim historik dhe një obligim për të ardhmen

Çlirimi i Kosovës nuk ishte vetëm rezultat i rezistencës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe ndërhyrjes së NATO-s, të mbështetur fuqishëm nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

Ai është një dëshmi historike se:Kur drejtësia mbështetet nga fuqia e organizuar ndërkombëtare, liria pushon së qeni aspiratë – dhe shndërrohet në realitet.

Pikërisht për këtë arsye, rasti i Kosovës nuk i përket vetëm së kaluarës. Ai mbetet një model referues i gjallë – një udhërrëfyes për të ardhmen e rendit ndërkombëtar dhe për mbrojtjen e kombeve që kërkojnë liri, dinjitet dhe të drejtën për ekzistencë.