Fatmir Terziu: Shkrimtari mes yjeve

Fatmir Terziu: Shkrimtari mes yjeve

(4 vjet pa Luan Starovën)

Në Strugë e takova për herë të parë Luan Starovën. Ishte koha e Takimeve Poetike, ku liqeni dukej sikur dëgjonte vargjet dhe i kthente në jehonë të butë mbi ujë. Organizimi i Svetllana Hristova Jociq, i kishte dhënë qytetit një frymë të veçantë. Svetllana është poete e talentuar maqedonase dhe ajo ishte drejtoreshë e Manifestimit "Makedonski Konaci". Aty pranë madhështorja e takimit bëhej më e madhe pasi me ne ishte shkrimtarja e mirënjohur Puntorie Muça Zyba dhe poetja e lbasanase, Iliriana Sulkuqi. Mes librash, zërash e përkthimesh, ai rrinte i qetë, pranë bashkëshortes së tij Prokurore, me një buzëqeshje që dukej sikur vinte nga një kohë tjetër. Që atëherë mbetëm miq. Starova fliste ngadalë. Fjalët e tij nuk ishin thjesht mendime, por gurë të latuar nga një durim i gjatë. Kur e dëgjoje, të krijohej ndjesia se përtej tij qëndronte një botë me hyjni të heshtura, që nuk kërkonin adhurim, por kujtesë.

Dhe kujtesa hera herës të bredh gjithkund. Pak kohë më parë, në një sallë pritjeje të zbehtë, mora rastësisht një revistë amerikane me faqe të shndritshme. Në mes të saj, një reklamë me madhështi tregtare shfaqte fasadën perëndimore të Pantheonit në Akropolis of Athinës. Dy të rinj, me gota në dorë, ishin mbështetur mbi një rruazë kolone si të ishte tavolinë kafeneje. Slogani thoshte: “Sa më shumë të dish për arkitekturën antike, aq më shumë të pëlqen Akropoli.” E mbylla revistën me një ndjenjë të çuditshme. M’u duk se midis atyre gotave dhe kolonave të lashta kishte një humnerë. Çfarë do të fitonin ata të rinj po t’u tregoje se në atë tempull nuk ka asnjë vijë të drejtë? Se kolonat janë pak të përkulura për t’i shpëtuar mashtrimit të syrit? Se nëse do ta zgjatje hijen e tij në qiell, forma do të merrte trajtën e një piramide të padukshme? Ndoshta asgjë. Sepse dijet e shpërndara si fletëpalosje nuk janë domosdoshmërisht ura. M’u kujtua atëherë një tjetër figurë, larg reklamave dhe zhurmës, Jannis Makrijannis. Një grek që mësoi të shkruante në moshë të pjekur për të lënë kujtimet e tij. Kur disa donin të shisnin statuja të lashta, ai u tha: “Luftuam për to.” Nuk ishte fjali akademike. Ishte fjali gjaku. Ishte peshë. M’u kujtua edhe udhëtari osman Evlija Çelebi, që në vitin 1667 përshkruante Athinën me sytë e një njeriu të mahnitur. Ai nuk dinte teoritë që sot i mësojmë në auditorë. Por dinte të dridhej përpara mermerit. Dinte të ndiente ekstazën që i dobësonte këmbët dhe i lagte sytë.

Dhe në atë çast, në sallën e pritjes, mendova për Starovën. Për mënyrën se si ai shkruan për qytetet, kufijtë, perandoritë e rrënuara. Ai nuk i rindërton monumentet si plane arkitekturore të pastra. Ai i lë me plasaritjet e tyre. Me myshkun e kohës. Me alternimin e së mirës dhe së keqes që nuk pushon kurrë. Starova më pati thënë njëherë, buzë liqenit: “Koha nuk rrëzon vetëm mure. Rrëzon edhe mënyrën si i shohim muret.” Atëherë nuk e kuptova plotësisht. Sot, përballë një reklame që e shndërronte Panteonin në sfond pijeje, e kuptova më mirë. Rrotullimet e kohës janë të panumërta. Monumentet mbeten, por kuptimet ndërrojnë. Njerëzit e djeshëm, ndonëse analfabetë, apo të zhytur në mite, mund të kenë qenë më pranë thelbit sesa ne me matjet tona milimetrike. Sepse nderimi nuk matet me projeksione gjeometrike.

Dhe kështu, sa herë mendoj për Luan Starovën, e shoh si një shkrimtar përtej një bote me hyjni të zhurmshme. Ai ecën mes tyre pa u përkulur. Ai kërkon jo dijen që të bën të pëlqesh një monument, por atë që të mëson të mos e përdhosësh. Ndoshta kjo është ura e vërtetë midis të lashtës dhe modernes. Jo slogani. Jo gotat e ngritura përballë kolonave. Por heshtja që di të përkulet. Që atëherë, sa herë mendoj për të, më duket sikur ai ecën në një vijë të padukshme mes kohëve, mes perandorive që rrëzohen dhe librave që mbeten. Ajo që më tronditi në sallën e pritjes, përballë imazhit të Pantheonit, nuk ishte thjesht reklama. Ishte zbrazëtia e shikimit modern. Dhe pikërisht aty, në atë boshllëk, më erdhi ndër mend vepra e Starovës. Sepse ai nuk e ka parë kurrë historinë si fasadë.

Në ciklin e tij romanor “Saga Ballkanike”, sidomos në romanin “Koha e dhive”, ai nuk rindërton monumente prej mermeri, por monumente kujtese. Dhia, një qenie e thjeshtë, bëhet simbol i mbijetesës përballë ideologjive. Historia nuk paraqitet si plan arkitektonik i pastër, ajo është e përkulur, si kolonat e padukshme të Panteonit, me shtrembërime që vetëm syri i kohës i dallon. Tek librat e tij, babai nuk është thjesht figurë familjare. Ai është arkiv i gjallë, bibliotekë që ecën. Një njeri që mban në shpinë perandori të rrëzuara, kufij që ndryshojnë, gjuhë që përplasen. Ashtu si udhëtari i vjetër Evlija Çelebi, ai shikon qytetet me habi; por ndryshe nga turisti modern, ai nuk kërkon ta zotërojë pamjen, ai kërkon ta kuptojë dhimbjen e saj. Edhe në shkrimet e tij, Starova shkon përtej fasadës ideologjike. Ai nuk tallet me monumentet e ngritura nga regjimet, ai i zbërthen si shtresa kohe. Aty ku reklama kërkon informacion për të shtuar kënaqësinë, Starova kërkon kujtesë për të shpëtuar dinjitetin. Dhe ndoshta këtu qëndron lidhja me mendimin mbi të lashtën: një njohuri e njëanshme mund të rindërtojë formën ideale të një tempulli, por vetëm përulësia përpara kohës mund të rindërtojë shpirtin e tij.

Starova nuk është shkrimtar i “turistokracisë”. Ai është shkrimtar i urave të padukshme. Personazhet e tij jetojnë në alternimin e së mirës dhe së keqes, në atë rend të pandryshueshëm që koha e sjell pa pushim. Ai nuk i lustron rrënojat. Ai i dëgjon. Dhe kështu, kur mendoj për kolonat e përkulura të Panteonit, mendoj edhe për faqet e tij, asnjë vijë nuk është krejt e drejtë, asnjë histori krejt e pastër. Por pikërisht në këtë shtrembërim të butë fshihet e vërteta. Rrotullimet e kohës janë të panumërta. Në veprën e Luan Starovës ato nuk janë thjesht temë. Janë frymëmarrje.