Vullnet Mato: ZHVIDHOSJA E ÇUDITSHME

42 minutes ago
4 min read

Metafora qendrore e “vidës”, “kaçavidës” dhe “zhvidhosjes” krijon një mekanizëm poetik ku dëshira seksuale, tërheqja erotike, kontrolli dhe humbja e përkohshme e arsyes ndërthuren në një mënyrë të veçantë. Në një lexim psikoanalitik frojdian, kjo poezi e Vullnet Matos është shumë më tepër se një lojë humoristike mbi raportin burrë–grua. Pikërisht këtu qëndron edhe forca e saj, poeti e shndërron një përvojë të njohur njerëzore,trullosjen nga bukuria dhe dashuria,në një mekanizëm pothuajse fizik të psikikës mashkullore. Sipas Frojdit, sjellja njerëzore nuk drejtohet vetëm nga arsyeja dhe vetëdija; nën sipërfaqe veprojnë impulse, dëshira dhe energji instinktive që lidhen me libidon. Në këtë kuptim, vargu “Truri mashkullor, qenka me vida” mund të lexohet si një përmbysje humoristike e raportit midis arsyes dhe dëshirës. “Truri” përfaqëson kontrollin, vetëdijen dhe racionalitetin, ndërsa “vida” është mekanizmi që e mban këtë strukturë të lidhur. Por sapo shfaqet figura femërore, sidomos “femër e bukur”, mekanizmi racional fillon të çmontohet. “Kaçavida” bëhet simbol i dëshirës erotike që depërton në mbrojtjet e vetëdijes dhe i çliron ato nga kontrolli. Në një gjuhë frojdiane, mund të thuhej se Es-i, bota e impulseve dhe dëshirave, fiton përkohësisht mbi Egon, i cili përpiqet të ruajë ekuilibrin dhe kontrollin.

Veçanërisht domethënës është fakti që “kaçavidën” poeti ia atribuon syrit të femrës: “të godet me sy, nja tri-katër herë, / e ta zhvidhosin trurin menjëherë”. Syri këtu nuk është thjesht organ shikimi; ai bëhet instrument erotik. Shikimi është kontakti i parë, momenti kur dëshira aktivizohet përpara se mendimi racional të ketë kohë të ndërhyjë. Në optikën frojdiane, objekti i dëshirës nuk është thjesht një person, por një figurë mbi të cilën projektohen fantazi dhe energji të pavetëdijshme. Prandaj “zhvidhosja” është një mënyrë komike për të përshkruar çarmatimin e subjektit përballë objektit të dëshirës. Burri nuk humbet vërtet trurin; ai humbet përkohësisht epërsinë e arsyes mbi impulsin.

Strofa ku shfaqet “një lozonjare, me pamje engjëllore” e thellon këtë dimension. Figura femërore shfaqet njëkohësisht si “engjëllore” dhe si forcë që e lë burrin “pa gjumë”. Kjo dyzim është shumë i afërt me tensionin frojdian midis idealizimit dhe dëshirës. E bukura ngrihet në piedestal, por pikërisht ky idealizim e bën edhe më të fuqishme tërheqjen. “Mentë e mi ikën, notonin në lumë” është një figurë komike për gjendjen e përhumbjes, por psikoanalitikisht mund të lexohet si shpërbërje e përkohshme e kontrollit të vetëdijshëm: subjekti nuk e drejton më dëshirën; dëshira e drejton atë.

Por pjesa më interesante e poezisë është se “zhvidhosja” nuk përfundon me humbje. Kur lozonjarja “mora në shtëpi”, ajo “ma vidhosi trurin në kokë, përsëri”. Këtu ndodh një kthesë e rëndësishme simbolike. Gruaja që më parë e kishte çmontuar mekanizmin racional, tani bëhet pikërisht ajo që e rikthen dhe e fikson atë. Në një lexim frojdian, kjo mund të interpretohet si kalimi nga dëshira e shpërndarë drejt lidhjes së qëndrueshme të objektit të dashurisë. Libidoja nuk zhduket; ajo organizohet. Ajo që ishte më parë impuls, tundim dhe shpërqendrim bëhet lidhje, përkatësi dhe investim emocional. “Kaçavida e syrit” nuk është më instrument shkatërrimi, por instrument fiksimi.

Edhe strofa e fundit është e pasur në këtë drejtim: “Tentuan të ma zhvidhosën femra të tjera, / por sytë e gruas, shfrynin egërsuar si era.” Këtu poeti fut në lojë një tjetër element psikik: xhelozinë dhe posesivitetin. Gruaja tashmë nuk është vetëm objekt i dëshirës, por edhe ruajtëse e objektit të dashurisë. Nga këndvështrimi frojdian, marrëdhënia erotike nuk është gjithmonë e qetë; ajo përmban konkurrencë, frikë nga humbja, dëshirë për ekskluzivitet dhe tension midis kënaqësisë individuale dhe rregullave të marrëdhënies. “Sytë” e gruas tani shndërrohen nga një joshje në një mekanizëm kontrolli. Kështu, i njëjti simbol,syri,kalon nga joshja te mbikëqyrja.

Në këtë kuptim, vargu përmbyllës, “vetëm kush ka trurin me vida të ndryshkura”, është një goditje e bukur satirike ndaj pretendimit mashkullor për paprekshmëri. Poeti sikur thotë se njeriu mund të besojë se është racional, i fortë dhe i imunizuar ndaj tundimit, por psikika njerëzore ka gjithmonë çarje ku mund të hyjë dëshira. “Vida të ndryshkura” bëhet metaforë e një mekanizmi psikik që nuk funksionon më mirë, jo sepse është i fortë, por sepse është bërë i paaftë për t’u çmontuar. Dhe këtu humori i Matos merr një dimension të hollë: burri që pretendon se kontrollon trurin e vet, në të vërtetë është duke pranuar se kontrolli i tij është relativ.

Prandaj, një lexim frojdian i “Zhvidhosjes së çuditshme” do ta shihte poezinë si një komedi të vogël të psikikës erotike. “Truri”, “vida”, “kaçavida”, “syri”, “shtëpia” dhe “gruaja” formojnë një sistem simbolik ku arsyeja, dëshira, fantazia, lidhja dhe xhelozia bashkëjetojnë. Vullnet Mato nuk përdor terminologji psikoanalitike, por intuita poetike e çon natyrshëm drejt një të vërtete që Frojdi e vendosi në qendër të mendimit të tij: njeriu nuk është gjithmonë zot i plotë i vetvetes. Dhe ndoshta bukuria e kësaj poezie qëndron pikërisht këtu: ajo e thotë një të vërtetë serioze për dëshirën njerëzore, por e vesh me humor, erotizëm dhe një metaforë mekanike aq të thjeshtë sa bëhet menjëherë e kujtueshme. (F. Terziu)

Vullnet Mato: ZHVIDHOSJA E ÇUDITSHME

Truri mashkullor, qenka me vida.

Këtë e mësova, vetëm kur u rrita.

Vidat, sado të t’i kesh shtrënguar,

s’është vështirë aspak, për t’i liruar.

Kaçavidën ka me vete çdo femër,

pa përdorur magnetin, në zemër,

të godet me sy, nja tri- katër herë,

e ta zhvidhosin trurin menjëherë.

Sidomos femër e bukur, po të jetë,

ta heq trurin nga koka, fare lehtë.

Sa të numërosh, deri në nëntë,