UDHËTIM NË PYJET E KËNGËVE ÇAME


Agim MATO


Shkruar 1986. Hyn në shtyp në revistën “Nëntori” dhe hequr nga shtypi me porosi të KQ të PPSH.


UDHËTIM NË PYJET E KËNGËVE ÇAME

ese


Gjatë gjithë ekzistencës populli ka ngritur malet e pasurive të veta shpirtërore. Këngët janë si katet e pyjeve që i veshin këto male. Secili kat ka dëndësinë e tij të këngëve. Shikoni majën çame të rrahur nga erërat e mëdha të kohrave. (Shqipëria është e mbushur me maja të tilla). Atje ka drurë që u kanë rezistuar shakullimave, këngët e moçme për bëmat e Pirros dhe Skënderbeut , legjendat dhe baladat e fuqishme që zenë vend nderi në fondin e artë të poezisë sonë popullore. Dëndësia në këtë lartësi nuk është e madhe sepse përjetësia kërkon hapsirë. Pyjet e dendura fillojnë poshtë majës. Ahishtat, pishnajat përzihen me mjegullat. Këto nuk janë mjegulla po tymi i luftrave epike dhe historike. Në këto pyje baresin heronjtë kombëtarë dhe krahinorë. Pastaj vijnë pyjet e dëndura të mbushura me firarët e maleve, me pyjet e brengave dhe të nizamëve. Një tis i hollë i argjentë i mbulon këngët e dashurisë dhe të dasmave. Ato janë në një pllajë tërë diell ku ka kroje dhe lëndina. Po ndodh që edhe lulet e këtyre lëndinave t’i spërkatë gjaku. Më poshtë, në ultësirat e ditëve tona kanë mbirë këngët e një malli të çuditshëm për varret e të parëve, për shtëpitë gërmadha, të shoqëruara të gjitha me ofshama që drithërojnë atmosferën e sa e sa festivaleve. Një pyllnajë që rritet përditë. Pyjet dhe këngët kanë jetën e vet. Siç ka drurë qindravjeçarë ka edhe këngë qindravjeçare. Siç ka pyje që degradohen dhe në vend të tyre mbijnë të rinj, ka edhe këngë që vdesin dhe vendin e tyre e zënë të ra. Eqerem Çabej thotë: “Poezia popullore është një organizëm i gjallë ... Ajo bën jetën e saj organike, shkon pas frymës së kohës dhe ndërron bashkë me të. “Më poshtë: ” Këngë të moçme zhduken, të vjetra krijohen, shpesh herë këto përzihen dhe shkrihen me njera tjetrën “. ( E.Çabej “Për gjenezën e literaturës shqipe”)

Kushdo që dëshiron të udhëtojë nëpër hapësirat e pamata të folklorit të Çamërisë, duhet të marrë për udhërrëfyes Fatos Mero Rrapajn dhe duhet të ketë me vete biblën e tij voluminoze: “Këngë popullore nga Çamëria” Garant për këtë bëhet Ismail Kadare, që e ka shoqëruar këtë bibël me një përcjellje, ku e quan: “Një enciklopedi poetike, të plotë e të gjerë”.

Interesimi i menjëhershëm që ngjalli në opinion dhe hutimi i Institutit të Folklorit, i kushtohet si lëndës së re, gati të panjohur, ashtu dhe vlerave të mëdha artistike që mbart kjo trashëgimi e paçmuar popullore. Mendja të shkon menjëherë tek “Bleta shqiptare” e Thimi Mitkos, babait të folkloristikës sonë, që gjeti tek Fatosi një nga pasuesit më të zellshëm të këtyre dekadave të fundit. Do të duhej shumë vend për të folur për peripecitë mbi 40 vjeçare të këtij mbledhësi të apasionuar, për endjet plot durim, vullnet e këmbëngulje në të gjitha trevat ku janë shpërndarë sot mbartësit çamë të shpërngulur nga dherat e tyre. Kjo e bën edhe më domethënëse misionin e tij të madh për të shpëtuar këto vlera nga rreziku i humbjes shkallë shkallë në kushtet e një shpërndarjeje të tillë heterogjene. Gjithashtu, gjithshka që jeton e konservuar në kujtesën e të moshuarve bën një firasje të pallogaritshme gjatë kalimit në brezin tjetër. Momenti që gjeti folkloristi ynë i zellshëm për këtë qe vendimtar.

Përmbledhja, është vetëm një pjesë e arkivit të hartuesit të saj. Hojet e këtij arkivi janë të mbushura me qindra mijëra vargje, faqe proze e materiale gjuhësore, historike e etnografike, të qëmtuar me kujdesin prej shkencëtari në të gjithë territorin e Shqipërisë. Nga pasuria autentike, nga larmia e shumëanshme tematike e gjinore, libri në fjalë është deri më sot thesari më i plotë i artit oral çam.Të mos harrojmë se edhe Mitkoja, edhe Spiro Dineja, me ndërgjegje ose pa ndërgjegje kanë futur në materialet e mbledhura prej tyre këngë popullore çame. Edhe ato nuk janë pak, po me dhjetra.

Si hyri kënga çame në “Bletën shqiptare” dhe në “Valët e detit“? Shumë thjeshtë. Në parathënien e librit të tij Spiro Dineja thotë: “ ... atë kohë, ndodheshin edhe shumë shqipëtarë në Egjypt, ngado të shkoje do të piqje shqipëtarë. Karakollët e Kajros qenë plotë gegë e toskë. Këngët e vallet nuk reshtnin ... prandaj gjeta kohë të mbledh nga të dy anët (dialektet)”. Çamët nuk mungonin kursesi këtu, qoftë si nizamë, qoftë si kurtbellinj. Ky fenomen në folkloristikën tonë mendojmë se ka një rëndësi të posaçme studimore për motërzimet ndërkrahinore. Mbartësit e këtyre krahinave jetonin vite të tëra sëbashku në shërbimin ushtarak osman. Shpirti shqiptar, muza shqiptare, aty, në vetminë e shkretëtirave, duket se vinte në provë përjetësinë dhe madhështinë e vet. Këngët e krahinave të ndryshme ushqenin njera tjetrën, merrnin dhe jepnin. E kundërta ndodhte me këngët e reja që krijoheshin aty, ato të brengave, të nizamllëkut, kurbetit, etj. Me kthimin në atdhe ato fillonin një jetë të veçuar krahinore, gjersa shndërroheshin në motërzime të motiveve bazë. Këto motërzime janë si barometra që matin presionet e lëvizjeve të gjera shoqërore, halleve dhe brengave që përfshinin krahina të tëra. Në rastin konkret motërzimet çame, flasin për atë se sa të lidhura kanë qenë këto treva me fatet e kombit në të gjitha etapat e historisë sonë.

Tani le të hipim përsëri në majën e këtij mali imagjinar të populluar me pyjet e këngëve çame, tek këngët dhe legjendat për Pirron dhe Skënderbeun. Sa të vjetra janë? Vargjet e bardha dhjetërrokëshe të hedhin larg dhe kjo të ngazëllen. Mendo se këto janë ngritur mbi trungjet e lashta, kur kjo metrikë praktikohej në eposet. Elementët bizantinë janë të dukshme. Po ashtu edhe ato zakonore vendase që mbijetojnë edhe sot. Fjala e vjetër “ipè” për shiponjë haset dëndur tek këto këngë. Epirin (nga epeiros- gr.vjetër) çamët e quajnë tek këto këngë Iperi dhe veten iperotë.( Vetëm më vonë fillon të vihet në përdorim fjala çamërjot). Ç’lidhje mund të ketë për këngëtarin e dikurshëm rrënja “ipè” (shqipe) me Iperì (Shqipëri)? Të jetë vetëm rastësi apo një kalk analog i periudhave kur nis formimi i kombit, duke i ndërruar kuptimin termit antik të imponuar nga jashtë? Epiteti ”Burri” që i bashkëngjitet emrit të Pirros, sipas dëshmive, dikur zëvendësonte në Çamëri e gjetkë vet emrin e tij. Thuhej Burri dhe nënkuptohej Pirroja. A nuk është një fakt ky se kujtimi i tij ka mbijetuar në kujtesën e popullit? Po kujtesa më e mirë është kënga dhe legjenda. Sigurisht, kur ndodh që figura e tij merr ngjyrim të theksuar historik, kënga ka huajtur nga historiografia. Kjo është në dëm të vjetërsisë sepse është një shtresëzim i mëvonshëm. Gjithashtu edhe gjuha është e mbartësve të mëvonshëm të saj, një fatkeqësi kjo e kushtëzuar nga koha kur janë mbledhur. Një gjë është e sigurt, që këto legjenda nuk janë më pak të vjetra se ato të Urës së Nartës dhe të Dhoqinës, me të cilat kanë ngjashmëri stilistikore apo metrike. Tek kënga “Krujë trime n’atë vetull mali” flitet edhe për jehonën e fitoreve të Skënderbeut në Iperì:

Iperiotët valle kanë hjedhur

dhe çdo natë zjarre kanë dhezur


Tek Barleti do të gjesh të përshkruar gëzimin popullor pas fitoreve, që shndërrohej në një festë të vërtetë. Ai merret shpesh me këtë fakt në veprën e tij të njohur për Skënderbeun. Kënga në fjalë dëshmon vërtetësinë e Barletit dhe, për analogji, hershmërinë e vet.

Mbi tërë hapsirën e motiveve të këtij libri ngrihen lart dy ndjenja dhe veti sublime të shqiptarit: atdhedashuria dhe shpirti liridashës. Shpesh të dyja këto ndjenja nënkutojnë njera tjetrën dhe shndërrohen në një lejmotiv :


U shkrinë për liri,

për flamurin kuq e zi


Pasqyrimi në këngë i luftrave dhe i luftëtarëve të panumërt të kësaj treve është bërë në kompleksitet me kontraditat, planet, diplomacinë dinake dhe intrigat e diplomacive, pa lënë mënjanë as qëllimet dhe pikësynimet e hapura apo të fshehta politike dhe ekonomike të tyre.


Që në Prevez’ e Janinë,

shqiptarët luftë po bijnë,

Kordha jonë vringëllet,

me të dia anët pret,

s’pjesim krale e sulltanë,

se kemi hall për vatanë,

edhe pa buk’do të rrojmë,

me të shtatë do lëftojmë,

vendin tonë s’e lëshojmë.


Tema për mbrojtjen e trojeve nga intervencioni i huaj është shumë e përhapur në këngën çame. Më 1807 trupa të Napoleon Bonapartit pushtojnë Prevezën. Kapedani Hasan Çapari me pesëqind vullnetarë u sul për çlirimin e qytetit:

Napolonit s’ju përule,

galëtë(francezët) të gjallë i zure.


Një shekull më vonë, më 1911, po në bregdetin çam, përpiqet të zbarkojë edhe Entelia (Italia), po çamët, edhe pse pa “topa e xhepane“ qëndrojnë si trima dhe s’lejojnë kënd t’i bëjë “Urë” dhe “raje”. Duke thënë “Urë” këngëtari popullor kishte parasysh rëndësinë e pozitës së trojeve të veta për brendësinë e gadishullit ballkanik. Shqiptari gjithmonë mbrojtjen e tij e ka vënë edhe në funksion të mbrojtjes së popujve fqinj. Tek kënga në fjalë, rapsodi, duke parë pamundësinë për të ndjekur armikun në det, i drejtohet me sfidën e tij:


Del steresë moj dhe ti,

ta shohç shqipon si për si


Në shumë këngë bëhet fjalë për mbrojtjen nga luftëtarët çamë të Volës, Petrovicës, Njihuarit, Filipjadhës, përleshjen trup me trup në Gribovë, për qëndresën heroike shqiptare në Bezhan të Janinës, Mali i Bezhanit indetifikohet me vet mbrojtësit:


O Bezhan, i zi Bezhan,

gjashtë muaj n’istikam,

i pakart i pa duhan,

buk’ edhe fai s’të dhanë,

po lufton në këmbë e mban.


Një mal që për muaj me radhë nuk ka kartë për të dredhur një cigare!

Dhe fakti që s’ka duhan duket më i rëndë se fakti që nuk ka bukë, (zë vendin e dytë në radhitje ) sepse dhimbja shpirtërore për fatin e atdheut e kapërxen çdo dhimbje tjetër. Mali këmbëngul të rrezistojë ashtu siç rrezistojnë malet. Një epos i vërtetë qëndrese ky!

Vargu i heronjëve popullorë është i gjatë. Marko Boçari, Ali Farmaqi, Bubulina, Zejnel Hasa, Maksut Veliu, Tahir Meta, Sabri Preveza, Spiro Çakëlla, Alush Taka, Muharrem Rushiti, të ndjekur këta nga firarët e maleve apo kaçakët si Lul Manka, Met Shoti, Zeqo Kipa, Mehmet Hyseni, Lul Çapari, pa përmendur bilbilenjtë labë apo Shemo Gjirokastritin për të cilët muza çame s’u kursye edhe për faktin se trualli i saj ishte shpesh teatri i veprimeve të tyre. E marrë në rendin kronologjik, kënga çame derdh një galeri të tërë personazhes që nga Ali Pashë Tepelena e këtej. Vet Aliu portretizohet edhe me ngjyrimin legjendar edhe historik, pa fshehur të vërtetën mbi figurën komplekse të tij. Tek “Hanko kur bëre Alinë” ngjyrimi është legjendar:


Vallë ti, moj, i dhe sisë,

që të dolli yll me dritë?

Apo mos ta kanë rritë

tij ato zërat e malit

edhe ujët e spitharit?


Në këngën tjetër “Medet për Vezir Alinë” sundon qortimi i hidhur i vënë në gojën e Marko Boçarit:


Medet për Vezir Alinë

që s’dëgjoi Boçarinë

të mblidhej me Bushatllinë

për të bërë Shqipërinë.

Marko Boçari i tha:

-Dëgjomë, Ali pasha,

po s’u bëmë me ata,

Shqipëri për ne nuk ka,