Timo Mërkuri: LEXIMI I DYFISHTË I NJË POEZIE TË ARMELA HYSIT

36 minutes ago
19 min read

Nga Timo Mërkuri

Ka momente të vogla në jetë që kalojnë pothuaj pa u vënë re, por që më vonë rikthehen me një peshë të papritur kuptimore. “Një poezi me shumë numra” e Armela Hysi lind pikërisht nga një çast i tillë: ndalimi i një ore muri, një qyqe lodër e mbetur në dalje të saj dhe heshtja e një familjeje përballë këtij çrregullimi të vogël, në kujtesë shndërrohet në ngjarje të brendshme. Poezia nuk rrëfen atë që ndodhi, por mënyrën si ajo skenë vazhdoi të jetojë në ndërgjegjen e një vajze të vogël shumë kohë pasi kishte ndodhur.

Në këtë poezi sendet sikur marrin frymë më thellë se njerëzit. Ora që ndalon nuk shënon vetëm ndërprerjen e një mekanizmi, por edhe pezullimin e një harmonie familjare, sikur shtëpia humbi për një çast ritmin e saj të fshehtë. Kujtesa vepron si një dritare që hapet me vonesë: ajo rikthen jo ngjarjen vetë, por atmosferën e saj- heshtjen, hutimin dhe ndjesinë e paqartë të një humbjeje që fëmija nuk arrinte ta kuptonte atëherë.

Pikërisht për këtë arsye poezia kërkon një lexim të dyfishtë. Ajo mund të lexohet si një tekst modernist, ku objekti merr rolin e subjektit dhe realiteti shpërbëhet në fragmente skenike, por njëkohësisht edhe si poezi kujtese, ku e shkuara merr kuptim vetëm nga distanca e viteve. Mes këtyre dy planeve poezia lëviz si një orë e padukshme: njëra kohë ndalon brenda fëmijërisë, ndërsa tjetra fillon të trokasë vetëm në ndërgjegjen e gruas që kujton.

I-Më tepër se poezi për një orë të prishur, ky është një tekst për ato çaste të vogla të fëmijërisë që nuk kuptohen kur ndodhin, por që më vonë bëhen pjesë e fatit tonë të brendshëm. Dhe pikërisht këtu qëndron forca e saj: në aftësinë për ta kthyer një episod krejt të zakonshëm në një përvojë poetike me jehonë filozofike dhe njerëzore.

Në sfondin e kësaj skene të thjeshtë familjare, ndihet një tension i heshtur dhe i pashprehur, i pranishëm në marrëdhëniet brenda familjes së vajzës së vogël, siç ndodhte shpesh në shumë familje shqiptare të asaj periudhe, ku emocionet nuk artikuloheshin drejtpërdrejt, por mbeteshin në heshtje dhe sjellje të përmbajtura.

1.Poezia hapet me një fjali të shkurtër, por me një peshë të madhe emocionale:

“befas ora ndaloi.”

Ky nuk është thjesht njoftim për një defekt mekanik. Në syrin e fëmijës ora nuk është send; ajo është ritëm i shtëpisë, frymëmarrje e heshtur e kohës familjare. Në shumë shtëpi të vjetra tik-taku i orës dhe dalja e qyqes bëheshin pjesë e jetës së përditshme, aq sa mungesa e tyre krijonte menjëherë ndjesinë se diçka nuk shkonte. Fjala “befas” ka këtu forcën e një tronditjeje të vogël ekzistenciale. Gjithçka duket sikur ndalet për një çast bashkë me orën dhe pikërisht ky çast mbetet i ngulur në kujtesën e vajzës së vogël jo si episod teknik, por si ndjesi humbjeje. Prandaj ky varg tingëllon më shumë si ndërprerje e një sigurie shpirtërore sesa si prishje mekanizmi.

2.Një nga figurat më të bukura të poezisë është qyqja e vogël e orës:

“i vetmi personazh

jo i çmendur në hapësirën skenike

të shtëpisë sonë marroke”

Këtu poetja bën diçka shumë të rrallë: objekti merr më shumë jetë se njerëzit. Qyqja, nga send, bëhet personazh, ndërsa shtëpia kthehet në “hapësirë skenike”, sikur jeta familjare të ishte një dramë që luhet prapa perdeve të përditshmërisë.

Megjithatë kjo figurë nuk duket e ndërtuar me mendim teorik. Ajo ka natyrshmërinë e kujtesës së fëmijërisë, sepse fëmijët krijojnë marrëdhënie të fshehta me objektet dhe u japin atyre shpirt. Në këtë poezi qyqja është e vetmja prani që funksionon sipas një rregulli të qëndrueshëm: del, thërret, kthehet në fole. Kur ajo mbetet e ngrirë në “ku-ku”-në e tetë, duket sikur prishet edhe ekuilibri i fundit emocional i asaj bote.

3.Titulli “Një poezi me shumë numra” është ndër më të goditurit në poezinë bashkë-kohore shqipe pikërisht sepse numrat këtu nuk kanë fare funksion matematikor. Ata maten me mungesë. Tetë “ku-ku”-të e qyqes nuk mjaftojnë; duheshin edhe tri të tjera. Pra poezia ndërtohet mbi atë që nuk arriti të plotësohej. Tingulli mbetet përgjysmë, si shumë gjëra në jetën njerëzore që nuk mbërrijnë kurrë deri në fundin e tyre.

Edhe vargu:“të njëzet e dy vitet e jetës sime”nuk ka vlerë thjesht biografike. Ai mat largësinë mes fëmijës që përjetoi skenën dhe gruas që më në fund arrin ta kuptojë emocionalisht atë. Këtu fillon poezia e kujtesës: në çastin kur njeriu kupton shumë vonë atë që dikur vetëm e kishte ndier. Numrat në këtë poezi nuk numërojnë kohën; ata numërojnë mungesën dhe jehonën e saj.

4.Në poezinë shqipe fëmijëria shpesh është parë si vend drite dhe nostalgjie, por këtu ajo merr një tjetër ngjyrë:

“dekorin krela-shuar

të fëmijërisë sime të tendosur”

Ky është një nga vargjet më të rëndësishme të poezisë, sepse fjala “tendosur” mbart gjithë ankthin e saj të brendshëm. Poetja nuk rrëfen asnjë dramë konkrete, por atmosfera e tensionit ndihet në çdo detaj, si një erë e ftohtë që kalon nëpër korridoret e një shtëpie të vjetër. Dhe kjo është një nga arritjet më të mëdha të tekstit: nuk e shpall plagën, por e lë të qarkullojë në ajër.

Edhe fjala “dekor” ka rëndësi të veçantë. Kujtesa nuk rikthen jetën të plotë; ajo rikthen skenografinë e saj: tingujt, objektet, heshtjet, dritat e zbehta. Prandaj fëmijëria këtu duket si një teatër i largët që vazhdon ende të jetojë në vetëdije, si një shfaqje që nuk është mbyllur kurrë plotësisht.

5.Në këtë poezi objektet ndiejnë pothuaj më shumë se njerëzit:

“zinxhirët e gjatë të zemerekut

vareshin të hutuar”

Kjo figurë ka një bukuri të natyrshme, sepse lind nga syri i fëmijës, e cila projekton emocionet e veta mbi sendet. Hutimi kalon nga njeriu te objekti dhe ora fillon të marrë frymë si një qenie e gjallë.

Po kështu edhe te vargjet: “dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”ora merr fytyrë njerëzore. Nuk është më mekanizëm; bëhet qenie që vuan bashkë me familjen. Dhe pikërisht këtu poezia fiton atë dridhje intime që e afron me poetikën moderne europiane, por pa humbur ngrohtësinë shqiptare të kujtesës familjare. Është sikur sendet e asaj shtëpie të kenë thithur heshtjet dhe ankthin e njerëzve dhe tani t’i rikthejnë ato ngadalë në formë jehone.

6.Kulmi emocional i poezisë vjen te figura e gjyshit:

“vështruam të heshtur gjyshin

mundohej ta kthente brenda folesë

si mbyllim sytë e një të vdekuri”

Ky krahasim është ndër ato vargje që nuk harrohen lehtë, sepse lindin jo nga kërkimi estetik i figurës, por nga një tronditje e thellë e kujtesës. Gjesti i zakonshëm i gjyshit, që në planin realist thjesht përpiqet të fusë qyqen brenda orës së ndalur, merr papritur një përmasë mortore dhe prek një zonë shumë të ndjeshme të shpirtit njerëzor.

Ai nuk duket më si njeri që rregullon mekanizëm, por si dikush që përpiqet të shpëtojë nga shuarja diçka të dashur, diçka që deri atëherë kishte qenë pjesë e frymëmarrjes së përditshme të shtëpisë. Në syrin e vajzës së vogël kjo skenë shndërrohet në një ritual të heshtur humbjeje. Dhe poezia e jep këtë pa dramatizim të tepruar, vetëm me një lëvizje të vogël, me një gjest të ngadaltë që mbart brenda gjithë trishtimin e një bote që po kriset.

Në të vërtetë poezia flet pikërisht për këto humbje të vogla që njeriu nuk i harron kurrë dhe që vetëm shumë vite më vonë marrin kuptim të plotë në kujtesë.

7.Fundi i poezisë mbetet gjatë në mendje për shkak të vargjeve:

“klithma e fundit ripërplasej

në timbanët tanë të memectë për

të plotësuar ‘ku-ku’-të e mbetura

pa zë.”

Këtu tingulli bëhet jehonë e mungesës. “Ku-ku”-të e pambërritura nuk janë vetëm tinguj të munguar të një ore muri; ato bëhen metaforë e gjithçkaje që mbeti pa u thënë dhe pa u kuptuar në atë fëmijëri të largët. Fjala “memectë” ka një peshë të rëndë emocionale. Askush nuk flet. Askush nuk shpjegon asgjë. Personazhet vetëm mbajnë brenda vetes jehonën e asaj klithme të ndërprerë, siç mbajnë muret e vjetra lagështinë e dimrave të kaluar.

Dhe pikërisht këtu poezia fiton dimensionin e saj filozofik. Ajo na kujton se jeta e njeriut nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet e mëdha, por edhe nga episode fare të vogla që mbeten për vite të tëra të pashpjeguara në fund të vetëdijes sonë. Një orë që ndalon, një qyqe që ngec në dalje, një gjysh që mundohet të rikthejë qetësinë e sendit- dhe megjithatë, pas shumë vitesh, gjithë kjo rikthehet si poezi.

Në fund të leximit më mbetet ndjesia se kjo poezi nuk është shkruar për një orë të prishur. Ora është vetëm porta nga ku hyn kujtesa. Në të vërtetë poezia është shkruar për atë çast kur njeriu kupton se disa tinguj të fëmijërisë vazhdojnë të jehojnë brenda nesh edhe pasi janë shuar prej kohësh:“klithma e fundit ripërplasej/në timbanët tanë të memectë…”

II- Nëse pjesa e parë u përqendrua te leximi i brendshëm i tekstit, këtu vëmendja zhvendoset nga poezia te mënyra e lindjes së saj. Kjo poezi jep ndjesinë se nuk ka lindur nga një projekt estetik i menduar ftohtë, por nga një tronditje e brendshme emocionale që ka mbetur gjatë në errësirën e kujtesës dhe më pas ka gjetur rrugën e saj në fjalën poetike, si një rrjedhë që në disa kthesa del nga shtrati dhe merr me vete elementë të kujtesës dhe ndjesisë. Pikërisht këtu qëndron edhe forca më e madhe e kësaj poezie, por ndoshta edhe kufiri i saj, sepse ajo duket sikur nuk e kontrollon gjithmonë emocionin; herë-herë kontrollohet prej tij, si një lumë i fryrë nga shirat e dimrit që në kthesa del nga shtrati dhe hedh në brigje drurë, shkure e gjethe.

1.Në shumë poezi moderne intuita artistike është ajo që organizon dhimbjen, e disiplinon dhe e fut brenda një strukture estetike të menduar me kujdes, ndërsa këtu ndodh e kundërta: dhimbja organizon figurën poetike dhe e shtyn vargun përpara me një forcë të brendshme. Lexuesi nuk ka përshtypjen se poetja po ndërton me vetëdije efekt poetik; ai ndien sikur ajo po përpiqet të nxjerrë nga vetja një barrë të mbetur prej kohësh, siç hapet papritur një dritare e vjetër dhe prej saj del era e ajrit të ndënjur në dhomë. Kjo ndihet sidomos te vargje si: “fëmijërisë sime të tendosur”apo:“si mbyllim sytë e një të vdekuri”sepse këto nuk janë figura që lindin nga loja estetike apo nga rafinimi intelektual i metaforës. Ato dalin nga përjetimi i drejtpërdrejtë emocional, nga ajo pjesë e shpirtit që nuk arrin të fshihet pas teknikës dhe në vend të elegancës sjell dridhjen e një plage të pambyllur. Në këto vargje ka më shumë dhimbje sesa kalkulim artistik dhe pikërisht kjo ua shton peshën njerëzore.

2. Edhe vetë struktura e poezisë e dëshmon këtë gjendje të brendshme, sepse teksti nuk ecën drejt një arkitekture të menduar racionalisht dhe as ndërtohet si organizëm poetik që zhvillohet me logjikë të ftohtë. Ai lëviz me impulse kujtese, me dridhje të papritura që vijnë njëra pas tjetrës, si një rrjedhë asociative e përjetimeve.

Një objekt sjell tjetrin: ora lidhet me qyqen, qyqja me zinxhirët, dhe zinxhirët me figurën e gjyshit, duke krijuar një vazhdimësi të brendshme të kujtesës. Kjo mënyrë rrjedhjeje është shumë afër kujtesës traumatike sesa kompozimit poetik, sepse kujtesa nuk ecën me rend logjik. Ajo ndizet papritur nga detaje të vogla, nga tinguj, objekte dhe hije që vazhdojnë të trokasin në ndërgjegje edhe pasi vitet kanë kaluar mbi to.

3. Por këtu duhet bërë edhe dallimi më i rëndësishëm. Fakti që poezia mbështetet mbi dhimbjen shpirtërore nuk do të thotë aspak se i mungon intuita poetike. Përkundrazi, intuita e autores duket pikërisht te aftësia për të mos e shndërruar këtë dhimbje në sentimentalizëm. Ajo nuk qan, nuk ankohet dhe nuk e dramatizon veten në mënyrë të hapur. E transferon barrën emocionale te objekti dhe kështu arrin të krijojë një poezi ku sendet marrin frymë si qenie të gjalla, ku ora duket sikur është gjallë dhe ku qyqja mbetet e ngrirë në dalje si një kujtim i ngrirë në kohë.

Pikërisht këtu poezia fiton atë dridhje të heshtur që mbetet në kujtesë, sepse lexuesi nuk përballet me një rrëfim sentimental, por me një atmosferë ku edhe sendet mbajnë mbi supe ankthin e shtëpisë, siç shihet edhe te vargjet:“zinxhirët e gjatë të zemerekut / vareshin të hutuar”

4.Një autore pa intuitë poetike do të fliste hapur për vuajtjen e saj dhe do ta kthente poezinë në rrëfim emocional. Armela Hysi zgjedh rrugën më të vështirë dhe artistikisht më të saktë: ajo flet për një qyqe të mbetur në “ku-ku”-në e tetë dhe e lë lexuesin të ndiejë vetë gjithë peshën e mungesës që fshihet pas atij tingulli të ndërprerë.

Kështu dhimbja maskohet në simbol dhe simboli fiton frymëmarrje njerëzore. Qyqja e vogël nuk mbetet më vetëm pjesë e një ore muri; ajo bëhet një krijesë e mbetur pezull mes daljes dhe kthimit, mes zërit dhe heshtjes, si shumë gjëra të fëmijërisë që mbeten përgjysmë brenda nesh. Dhe ndoshta pikërisht këtu poezia bëhet më prekëse: “mbeti e ngrirë jashtë derës së skalitur/në ‘ku-ku’-në e tetë.”

5.Megjithatë, mendoj se këtu kemi prekur një të vërtetë të rëndësishme: poezia nuk arrin gjithmonë ta transformojë plotësisht dhimbjen në një univers estetik krejtësisht autonom, sepse në disa pjesë ajo mbetet ende shumë e lidhur me emocionin burimor të fëmijërisë dhe me atë tronditje fillestare që e ka lindur. Kjo i jep poezisë ndershmëri dhe ngrohtësi njerëzore, i jep atë dridhje të vërtetë që shumë poezi të sofistikuara nuk e kanë më, por herë-herë e pengon të fitojë atë ftohtësi artistike që e bën një tekst të mbyllet plotësisht në vetvete si strukturë estetike e përkryer. Por ndoshta nuk na duhet ajo ftohtësi, qoftë edhe artistikisht e realizuar. Ka poezi që jetojnë pikërisht falë çarjeve të tyre emocionale, falë asaj pjese të pambrojtur që vazhdon të marrë frymë nën vargje si një prush i mbuluar me hi. Dhe kjo poezi duket se zgjedh të mbetet më afër njeriut sesa perfeksionit formal.

6. Pikërisht për këtë arsye poezia të prek më shumë sesa të mahnit. Ajo nuk të pushton me virtuozitet formal dhe as përpiqet të të lërë pa frymë nga ndërlikimi estetik. Të mbetet në shpirt si një zile e largët që vazhdon të dëgjohet edhe pasi nata ka rënë. Disa poezi imponohen mbi mendjen; kjo depërton ngadalë dhe mbetet si jehonë në shpirt e zemër. Dhe ndoshta ky është qëllimi i saj i vërtetë, sepse disa poezi nuk janë shkruar për të impresionuar mendjen, por për të zgjuar atë pjesë të brendshme ku vazhdojnë të jehojnë ende, disa “‘ku-ku’-të e mbetura/pa zë.”

III. Pas shqyrtimit të burimit emocional të poezisë, mbetet të shihet se çfarë forme estetike merr kjo përvojë në planin artistik. Poezia bëhet më e thellë dhe më prekëse kur lexohet si poezi kujtese, jo si një sistem simbolesh të ndërtuara mbi një projekt estetik. Në këtë lexim, ajo ndryshon frymëmarrje dhe fiton një dritë tjetër të brendshme. Nuk shfaqet më si një tekst që kërkon të ndërtojë metafora mbi kohën, por si rikthim i ngadalshëm i një çasti fëmijërie që ka mbetur i ngulitur në kujtesë, si një tingull i vogël që nuk është shuar plotësisht dhe që, pas shumë vitesh, ngjitet sërish në sipërfaqe përmes poezisë. Në qendër të këtij përjetimi nuk qëndron më ora si metaforë e kohës së ndalur, por një vajzë e vogël, ndoshta shtatëvjeçare, e cila për herë të parë përballet me idenë se sendet mund të “vdesin”, se tingujt mund të mbeten përgjysmë dhe se heshtja e të rriturve fsheh një errësirë të pashpjegueshme, që ajo ende nuk di ta emërtojë, por e ndien si lëvizje të lehtë në hapësirat e shtëpisë. Ajo mbetet aty si një ndjesi e pashpjegueshme, si një dritë e ulët që nuk shuhet plotësisht, por as nuk kthehet më si më parë.

1.Poezia ruan një tension të brendshëm që nuk buron nga një ndërtim i ftohtë estetik, por nga një kujtim që ka qëndruar gjatë në errësirë derisa ka gjetur rrugën e vet drejt fjalës. Ajo nuk krijon përshtypjen e një teksti të menduar për efekt, por të një përjetimi që kërkon të dalë nga vetja si peshë e mbetur pezull. Dhe kjo peshë nuk është më ngjarje, por mënyra si kujtesa e fëmijës e mban botën për një çast të ngrirë, pa shpjegim.

Po ta rrëfente një i rritur sot atë çast, ai mund ta përmblidhte thjesht: “u prish ora e murit”. Por kujtesa e fëmijës nuk punon me ngjarje të renditura; ajo ruan atmosferën, dridhjen, ndjesinë e një bote që papritur humb sigurinë e saj të brendshme. Prandaj poezia hapet me një fjali që nuk është thjesht tregim: “befas ora ndaloi.”

Në atë çast, ora nuk ishte një mekanizëm, ajo ishte frymëmarrja e shtëpisë, një prani e vogël që e mbante kohën të gjallë. Tingulli i saj, kishte hyrë në ritmin e jetës familjare si një pulsim i qetë. Kur ndalet ai zë, ndalet diçka edhe në botën e brendshme të fëmijës. Si një heshtje që nuk vjen nga jashtë, por lind brenda shtëpisë pa u vënë re.

2.Qyqja nuk lexohet më si simbol i largët apo figurë e ndërlikuar poetike; ajo kthehet në një prani të afërt të kujtesës, të lidhur me përjetimin e drejtpërdrejtë të fëmijërisë. Me puplat e saj “të kafejta” dhe “sytë e qelqtë ngjyrë abanozi”, ajo nuk shfaqet si objekt i ftohtë, por si një figurë që mban brenda saj ngrohtësinë e një bote të jetuar.

Edhe vargu “vetëm sot u kujtova se nuk kishte/as emër” ka një qartësi njerëzore: ai flet për mënyrën se si fëmijëria i ruan sendet jo përmes kategorizimit apo emërtimit, por përmes pranisë së tyre emocionale. Shumë elemente të përditshmërisë- një zë, një dritë, një objekt i zakonshëm - mbeten gjatë në kujtesë pa emër të saktë, por me peshën e përvojës së brendshme që nuk zhduket. Dhe është pikërisht kjo mungesë emri që e bën kujtimin më të gjallë, sikur sendet e fëmijërisë të kenë ekzistuar gjithmonë përtej gjuhës, vetëm si ndjesi.

3.Një nga shtresat më të natyrshme të poezisë qëndron në mënyrën si objektet marrin cilësi njerëzore, jo si ndërtim i vetëdijshëm metaforik, por si mënyrë perceptimi e fëmijës, për të cilin bota e sendeve dhe ajo e ndjenjës ende nuk janë ndarë. Prandaj vargjet “zinxhirët e gjatë të zemerekut/vareshin të hutuar” nuk tingëllojnë si figurë e përpunuar, por si mënyra e vetme e ruajtjes së një përjetimi. Dhe në këtë mënyrë, edhe kujtimi duket sikur nuk shpjegohet më, por thjesht rikthehet në formën e tij të parë, të paprekur.

Në këtë botë perceptimi, edhe mekanizmi duket i çorientuar, ndërsa ora fiton një fytyrë të brendshme përmes imazhit: “dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”. Sendet nuk mbeten më objekte funksionale; ato shndërrohen në prani të heshtura që marrin pjesë në gjendjen emocionale të shtëpisë, si një hapësirë ku gjithçka duket se dëgjon dhe reagon në heshtje.

4.Një fëmijë e ndien menjëherë kur diçka ndryshon në shtëpi, edhe kur asgjë nuk thuhet dhe gjithçka duket e qetë në sipërfaqe. Poezia është e mbushur me këtë heshtje të rënduar, e cila nuk shfaqet si mungesë zëri, por si prani e padukshme që qarkullon në hapësirë.

Vargu “vështruam të heshtur gjyshin” mbart një tension të brendshëm familjar, ku mungesa e reagimit bëhet më e fortë se çdo shprehje emocionale. Fëmija ende nuk e kupton plotësisht çfarë po ndodh, por e ndien si peshë të ftohtë që bie në shtëpi dhe ndryshon mënyrën si ajo përjetohet. Dhe ky ndryshim nuk shpjegohet, thjesht ndihet, si një rrymë ajri e ftohtë që kalon në shtëpi pa u parë.

Prandaj shtëpia përkufizohet si “hapësirën skenike/të shtëpisë sonë marroke”, jo si vend i çrregullimit të dukshëm, por si hapësirë ku realiteti emocional është i paqartë dhe ku gjithçka duket sikur luan një rol në një dramë të pashpjeguar deri në fund. Dhe pikërisht kjo papërcaktueshmëri e bën kujtimin më të gjatë se vetë ngjarja.

5. Po ashtu skena ku gjyshi përpiqet ta fusë qyqen brenda përbën një nga çastet më të ngarkuara emocionale të poezisë, një imazh që mbetet gjatë në kujtesë si një fotografi e zverdhur nga koha: “mundohej ta kthente brenda folesë/si mbyllim sytë e një të vdekuri”. Në atë çast, fëmija nuk e kupton dhimbjen, por e ndien si një ndalim të lehtë të ajrit brenda shtëpisë, sikur diçka po mbyllet pa zhurmë.

Në planin e jashtëm, ai veprim i përket një përpjekjeje të thjeshtë për të rregulluar një orë të prishur. Por në perceptimin e fëmijës, skena merr një dimension tjetër: ajo shfaqet si një akt i heshtur ndarjeje, si përpjekje për të rikthyer në vend diçka që po shuhet para syve të saj. Në këtë çast, fëmijëria përballet për herë të parë me ndjesinë e humbjes brenda familjes, jo si ngjarje dramatike, por si shuarje e ngadaltë e një pranie që deri dje dukej e pandryshueshme. Pikërisht për shkak të moskuptimit të plotë, kujtesa e ruan këtë skenë gjatë. Dhe ndoshta pikërisht sepse nuk u kuptua atëherë, ajo skenë nuk u largua kurrë plotësisht nga kujtesa e fëmijës.

6.Fundi i poezisë fiton një forcë të veçantë kur lexohet në këtë logjikë të kujtesës: “për të plotësuar ‘ku-ku’-të e mbetura/pa zë.”

Në sipërfaqe, fjala lidhet me tingujt e orës që nuk u realizuan deri në fund. Por në një shtresë më të thellë, ajo hap hapësirën e emocioneve që nuk u formësuan kurrë në fjalë, të pyetjeve që mbetën pezull dhe të ndjesive që nuk morën zë, por vazhduan të ekzistojnë në heshtje. Dhe ndonjëherë, këto mbetje të vogla rikthehen pa zë, si një kujtesë që nuk kërkon shpjegim, por vetëm praninë e saj.

Ky fund mbetet në kujtesë sepse prek ato mbetje të padukshme të fëmijërisë, tinguj të papërfunduar që nuk janë shuar plotësisht, por vazhdojnë të rikthehen si jehonë.

7.Leximi i poezisë si kujtesë i jep asaj një shtresë të dyfishtë kuptimi: ajo nuk mbetet vetëm krijim estetik, por shndërrohet edhe në dëshmi të një përjetimi njerëzor. Në leximin e parë, vëmendja ndalet te ndërtimi i figurave, te atmosfera dhe te mënyra si organizohet gjuha poetike. Por kur ajo lexohet si gjurmë e një përvoje të jetuar, marrëdhënia me tekstin ndryshon: ai fillon të perceptohet si vend ku arti dhe jeta ndërthuren pa ndarje të prerë. Dhe kjo është ndoshta arsyeja pse kujtesa dhe arti këtu nuk dallohen më, por marrin të njëjtën frymëmarrje.

Në këtë pikë del në pah edhe forca e autores. Ajo nuk e shndërron kujtesën në nostalgji të lehtë, por e ngre një çast të thjeshtë - një orë muri të ndalur dhe një qyqe të pezullt- në një përvojë që prek ndjeshmëri universale: frikën e parë nga humbja, ankthin e heshtur të fëmijërisë dhe ato ndjesi që vazhdojnë të jetojnë gjatë brenda njeriut edhe kur burimi i tyre është shuar.

Në fund, poezia nuk mbetet vetëm tekst. Ajo kthehet në rikthim: i një mbrëmjeje të largët, i një heshtjeje familjare, i një ore që ndaloi papritur dhe i një fëmije që, pa e kuptuar ende, u përball për herë të parë me ndjesinë e humbjes: “klithma e fundit ripërplasej/në timbanët tanë të memectë…”

IV- Poezia e Armela Hysi sjell disa risi të ndjeshme në poetikën shqipe bashkëkohore, jo në mënyrë të zhurmshme apo demonstrative, por me atë qetësinë e poezive që hyjnë ngadalë në vetëdijen e lexuesit dhe mbeten aty si një tingull i largët ore nëpër shtëpitë e vjetra. Risia e saj nuk lind nga eksperimentimi formal, por nga mënyra si kujtesa e zakonshme shndërrohet në përvojë të brendshme poetike.

1. Në poezinë shqipe kujtesa shpesh është trajtuar si nostalgji, si kthim sentimental te fëmijëria, te vendlindja apo te koha e humbur. Në këtë zhvendosje nga nostalgjia te gjurma emocionale që mbetet e pashpjeguar, qëndron edhe një nga risitë më të dukshme të kësaj poezie. Kujtesa nuk vjen si mall i ëmbël, por si një jehonë e tendosur që vazhdon të trokasë në shpirt edhe pas shumë vitesh. Poetja nuk rikthen ngjarjen; ajo rikthen atmosferën e saj, ankthin e padukshëm, heshtjen që rri pezull mbi sendet. Pikërisht këtu poezia largohet nga nostalgjia tradicionale dhe afrohet me një kujtesë më të brendshme, më të tensionuar, ku më shumë se ngjarja rëndon gjurma emocionale që ajo ka lënë. Kur shkruan: “dekorin krela-shuar / të fëmijërisë sime të tendosur”, Hysi e largon fëmijërinë nga modeli i zakonshëm i kujtimit të ngrohtë e të ndritshëm. Fëmijëria këtu nuk është strehë qetësie, por një hapësirë e mbushur me tension të heshtur, ku sendet dhe njerëzit duket sikur mbartin brenda vetes diçka të pathënë. Në këtë mënyrë, kujtesa nuk zbukuron të kaluarën, por e hap sipërfaqen e saj për të nxjerrë në pah dridhjen e fshehtë që e ka shoqëruar.

2.Një tjetër risi e fuqishme që sjell kjo poezi është mënyra si objektet marrin jetë shpirtërore. Në traditën tonë poetike objekti ka qenë shpesh simbol, metaforë apo element dekorativ. Te kjo poezi ai bëhet qenie emocionale. Ora nuk është më send; ajo merr frymë bashkë me ankthin e shtëpisë. Zinxhirët “hutohen”, boçet “trishtohen”, qyqja mbetet e ngrirë si një zog që nuk di më të kthehet në folenë e vet. Është sikur e gjithë materia e shtëpisë të ketë shpirt dhe të vuajë bashkë me njerëzit.

Sidomos te vargjet:“zinxhirët e gjatë të zemerekutvareshin të hutuar” dhe:“dy boçe të gdhendura si dy sy të pikëlluar”ndihet qartë kjo risi poetike. Objektet nuk përdoren për zbukurim estetik; ato bëhen bartëse të emocioneve njerëzore. Dhe kjo ndodh natyrshëm, pa sforcim metaforik. Lexuesi nuk ndien se poetja po kërkon figurë; ndien sikur sendet vetë kanë filluar të flasin në heshtjen e asaj shtëpie. Kjo është një mënyrë shumë moderne e ndërtimit poetik dhe njëkohësisht shumë intime.

3.Po aq e rëndësishme është edhe mënyra si ndërtohet drama poetike. Në shumë poezi drama krijohet nga ngjarja, konflikti apo rrëfimi emocional. Kjo zhvendosje nga drama e ngjarjes te drama e mungesës përbën një nga risitë më të rëndësishme të poezisë së saj. Këtu drama krijohet nga mungesa. Nga tingujt që nuk u dëgjuan deri në fund. Nga “ku-ku”-të e mbetura pezull. Nga heshtja e njerëzve. Poetja nuk shpjegon asgjë drejtpërdrejt, nuk tregon se çfarë ka ndodhur në atë shtëpi dhe as kërkon ta çojë lexuesin drejt një interpretimi të vetëm. Dhimbja shpërndahet në poezi si mjegull dimri mbi xhamat e një dritareje të vjetër. Dhe pikërisht kjo mënyrë e të shkruarit e afron poezinë me poetikën moderne europiane të atmosferës dhe nëntekstit.

4.Risi tjetër që e dallon këtë poezi është dyzimi i zërit poetik. Teksti duket sikur shkruhet njëkohësisht nga dy vetë: nga vajza e vogël që e ka përjetuar skenën dhe nga gruaja e rritur që rikthehet pas 22 vitesh mbi atë kujtim. Krijohet kështu një ndërthurje shumë e bukur mes pafajësisë dhe vetëdijes. Syri mbetet fëminor, por kuptimi është i pjekur. Kjo i jep poezisë një thellësi të veçantë psikologjike.

Kur shkruan: “vetëm sot u kujtova se nuk kishte/as emër”kupton se poezia nuk po lind në çastin e ngjarjes, por në çastin e vonuar të kuptimit. Ky “vetëm sot” është një nga momentet më moderne të tekstit, sepse aty kujtesa shndërrohet në vetëdije poetike. Autorja kupton se gjërat më të rëndësishme të jetës shpesh kalojnë pa emër dhe vetëm shumë vite më vonë marrin kuptim brenda njeriut.

5.Një risi tjetër e heshtur, por shumë e rëndësishme, është mënyra si poezia shmang retorikën emocionale. Në tekst nuk ka shpërthime ndjenjash, nuk ka lot të shpallur, as patetizëm. Gjithçka mbahet nën sipërfaqe. Dhe pikërisht kjo përmbajtje e brendshme e bën emocionin më të thellë dhe më të qëndrueshëm. Heshtja bëhet më e rëndë se fjala. Një gjysh që mundohet të fusë qyqen në fole “si mbyllim sytë e një të vdekuri” krijon më shumë tronditje se shumë poezi që flasin hapur për dhimbjen.

Në poetikën shqipe kjo mënyrë e të shkruarit përbën një largim nga poezia deklarative dhe një afrim me poezinë e atmosferës së brendshme. Teksti nuk mbështetet te mendimi filozofik i shpallur dhe as te simbolika e rënduar. Ai mbështetet te dridhja emocionale e kujtesës. Dhe kjo dridhje kalon nga njeriu te objekti, nga objekti te heshtja, nga heshtja te lexuesi.

6. Risia më e dukshme e kësaj poezie qëndron pikërisht këtu: te aftësia për të krijuar poezi moderne pa humbur ngrohtësinë njerëzore. Shpesh poezia moderne bëhet e ftohtë nga tepria e konceptit dhe nga dëshira për të qenë “e zgjuar”. Këtu ndodh e kundërta. Këtu ndien ende frymën e shtëpisë, drurin e vjetër të orës, heshtjen e rëndë të dhomës dhe ankthin e vogël të një fëmije që për herë të parë kupton se edhe sendet mund të ndalen papritur.

Prandaj kjo poezi nuk mbetet vetëm një tekst i bukur poetik. Ajo sjell në poezinë shqipe një mënyrë më intime, më të heshtur dhe më psikologjike të trajtimit të kujtesës, ku drama nuk shpallet, por dëgjohet larg, si një “ku-ku” i mbetur përgjysmë në korridoret e shpirtit. Në këtë heshtje që nuk shuhet plotësisht, ajo vazhdon të jetojë si një jehonë e brendshme, që nuk kërkon të shpjegohet, por të ndihet. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron edhe forca e saj më e qëndrueshme.

Sarandë, maj 2026

NJË POEZI ME SHUMË NUMRA

befas ora ndaloi.

qyqja e vogël (i vetmi personazh

jo i çmendur në hapësirën skenike

të shtëpisë sonë marroke) me puplat

e kafejta dhe sytë e qelqtë ngjyrë abanozi

mbeti e ngrirë jashtë derës së skalitur

në “ku-ku”-në e tetë.

ndërsa pritej

të këndonte edhe tri herë të tjera.

të njëzet e dy vitet e jetës sime,