Sokol Demaku: Recension për librin e Rizah Sheqirit

“Zogu në kafaz” – një këngë për lirinë, ëndrrën dhe shpirtin njerëzor

Recension për librin e Rizah Sheqirit, permbledhje poetike e botuar në gjuhën bullgare, në redaktim te prof. Tanja Ivanova nga Sofia e Bullgarisë

    Në letërsinë për fëmijë, por edhe në letërsinë që u drejtohet të rriturve, ekzistojnë disa simbole që nuk plaken kurrë. Njëri prej tyre është zogu: shenjë e fluturimit, e lirisë, e ëndrrës dhe e dëshirës për ta kapërcyer kufirin. Në anën tjetër qëndron kafazi – hapësira e mbyllur, kufizimi, pengesa dhe pamundësia për të fluturuar. Pikërisht mbi këtë përplasje ndërtohet një nga shtresat më domethënëse të librit “Zogu në kafaz” të shkrimtarit Rizah Sheqiri.

    Rizah Sheqiri është një autor me krijimtari të gjerë, veçanërisht i lidhur me poezinë dhe letërsinë për fëmijë. Emri i tij shfaqet edhe në botime e antologji të letërsisë shqipe, ndërsa bibliografitë e letërsisë për fëmijë përfshijnë edhe vepra të tij, si “Legjenda për mbretin e këngës” dhe “Peshq të vegjël”.

    Këto ditë, nga Shtëpia Botuese “RB”, në redaktimin e Tanja Ivanovës nga Sofja e Bullgarisë, poete dhe redaktore, doli nga shtypi, në gjuhën bullgare, përmbledhja me poezi e poetit Rizah Sheqiri. Këtë përmbledhje autori, me shumë kujdes dhe respekt, ua kushton prindërve të tij.

    Titulli “Zogu në kafaz” është i thjeshtë në dukje, por i pasur në kuptim. Ai nuk duhet lexuar vetëm si pamja konkrete e një zogu të mbyllur. Zogu është, mbi të gjitha, metaforë e njeriut që ëndërron të jetë i lirë.

    Kafazi mund të jetë një hapësirë fizike, por mund të jetë edhe frika, vetmia, varfëria, kufizimi, paragjykimi apo çdo pengesë tjetër që e ndalon njeriun të realizojë ëndrrat e veta. Në këtë kuptim, libri fiton një dimension më të gjerë njerëzor: fëmija që lexon për zogun mund të shohë një krijesë të dashur e të pafajshme, ndërsa i rrituri mund të shohë pas saj edhe historinë e njeriut që kërkon hapësirë për të jetuar, menduar dhe ëndërruar.

    Një varg i cituar në një shkrim kritik për Sheqirin e përmbledh bukur këtë simbolikë: “Cicërimë zogu në kafaz / Plot ëndrra, shpresa e mendime”. Këtu zogu nuk është thjesht i burgosur; ai vazhdon të këndojë. Pra, edhe brenda kufizimit mbetet gjallë shpresa.

    Një nga meritat e krijimtarisë së Rizah Sheqirit është komunikimi i drejtpërdrejtë me botën e fëmijës. Autori nuk e trajton fëmijën si një lexues pasiv, të cilit duhet t’i jepet një mësim i gatshëm. Përkundrazi, ai e fton të mendojë, të ndiejë dhe të zbulojë.

    Kjo është veçanërisht e rëndësishme në letërsinë për fëmijë. Një vepër e mirë për fëmijët nuk duhet të jetë vetëm argëtuese, por duhet të zhvillojë edhe ndjeshmërinë, imagjinatën dhe aftësinë për të dalluar të bukurën nga e keqja.

    Gjuha e Sheqirit mbështetet në thjeshtësinë e shprehjes dhe në një figuracion të kapshëm. Kjo thjeshtësi nuk duhet ngatërruar me varfëri artistike. Përkundrazi, një nga sfidat më të mëdha të letërsisë për fëmijë është të thuash gjëra të rëndësishme me fjalë të kuptueshme.

    Në botën poetike të Sheqirit, natyra, kafshët, zogjtë, lulet, fëmijët dhe dukuritë e përditshme marrin shpesh një kuptim më të gjerë. Ato bëhen mjete për të folur për dashurinë, mirësinë, miqësinë, lirinë, mallin dhe shpresën.

Kështu, një zog mund të jetë zog, por njëkohësisht edhe njeri; një kafaz mund të jetë kafaz, por edhe një botë e mbyllur; ndërsa fluturimi mund të jetë thjesht fluturim, por edhe ëndrra për një jetë më të mirë.

    Një karakteristikë e rëndësishme e veprës është mundësia për ta lexuar atë në dy nivele.

    Në nivelin e parë është rrëfimi i drejtpërdrejtë, ai që e tërheq fëmijën: zogu, natyra, aventura dhe bota e gjallë që i rrethon personazhet.

    Në nivelin e dytë shfaqet mesazhi simbolik. Këtu lexuesi më i rritur mund të zbulojë pyetje mbi lirinë, kufizimin, vetminë dhe dëshirën për të kapërcyer pengesat.

    Kjo dyfishësi është një vlerë e rëndësishme e letërsisë për fëmijë. Një libër që mund të rilexohet në mosha të ndryshme dhe të japë kuptime të reja është një libër që nuk mbaron me leximin e parë.

Nëse kafazi është simboli i mbylljes, kënga e zogut është simboli i kundërt: ajo është shpresa.

    Zogu mund të mos e ketë hapësirën e dëshiruar, por ende ka zërin. Mund të mos fluturojë, por ende ëndërron. Mund të jetë i kufizuar fizikisht, por imagjinata e tij nuk mund të mbyllet.

Ky është një mesazh i fuqishëm pedagogjik dhe njerëzor. Fëmijët duhet të mësojnë jo vetëm t’i njohin pengesat, por edhe të besojnë se ato mund të kapërcehen.

     Në këtë aspekt, libri nuk është vetëm një tekst për fëmijë. Ai mund të lexohet edhe si një reflektim mbi vetë njeriun: sa herë që jeta na vendos përpara një kafazi, brenda nesh duhet të mbetet një zog që vazhdon të këndojë.

    Vlera kryesore e “Zogut në kafaz” qëndron në aftësinë për ta bashkuar botën e fëmijës me një mesazh universal. Autori nuk e humb natyrshmërinë e ligjërimit, ndërsa pas figurave të thjeshta vendos ide që mund të kuptohen edhe nga lexuesi i rritur.

    Në këtë mënyrë, libri kontribuon në pasurimin e letërsisë shqipe për fëmijë dhe në krijimin e një raporti më të ndjeshëm ndërmjet fëmijës, natyrës dhe botës njerëzore.

    Rizah Sheqiri dëshmon se letërsia për fëmijë nuk është një letërsi “e vogël”. Përkundrazi, ajo mund të trajtojë tema të mëdha – lirinë, dashurinë, shpresën, vetminë dhe dinjitetin – vetëm se i shpreh me një gjuhë më të afërt me shpirtin e fëmijës.

    “Zogu në kafaz” mund të shihet si një vepër ku zogu bëhet zëri i ëndrrës, ndërsa kafazi bëhet simboli i çdo kufizimi që e pengon fluturimin.

Mesazhi i veprës është i qartë dhe i bukur: edhe atëherë kur hapësira është e ngushtë, shpresa mund të jetë e madhe; edhe atëherë kur krahët janë të kufizuar, ëndrra për fluturim mbetet e gjallë.

    Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e kësaj vepre të Rizah Sheqirit: zogu nuk është i rëndësishëm vetëm sepse ndodhet në kafaz, por sepse, edhe nga kafazi, vazhdon të këndojë.

Në këtë këngë të zogut, lexuesi i vogël dëgjon një thirrje për liri, ndërsa lexuesi i rritur mund të dëgjojë jehonën e përvojave të veta. Prandaj, “Zogu në kafaz” mund të lexohet si një vepër për fëmijët, por edhe si një metaforë e bukur për vetë jetën.