Skënder H. Milaqi: Ndërmjet krijimit, kritikës dhe kujtesës letrare

9 minutes ago

8 min read

VLADIMIR MUÇA Ndërmjet krijimit, kritikës dhe kujtesës letrare

Nga Skënder H. Milaqi

Hyrje

Të shkruash për një autor me një krijimtari të gjerë dhe shumëzhanërshe kërkon më shumë sesa një paraqitje të një shkrimi të thjeshtë.

Në rastin e Vladimir Muçës, vështirësia qëndron pikërisht në shumëllojshmërinë e veprimtarisë së tij: ai është poet, prozator, kritik letrar, eseist dhe studiues. Për rrjedhojë, portreti i tij krijues nuk mund të ndërtohet duke u mbështetur vetëm në një drejtim të veprës. Vladimir Muça është një emër i lidhur ngushtë me jetën letrare të Durrësit dhe me zhvillimet e letërsisë shqipe bashkëkohore.

Bibliografia e tij përfshin poezi, tregime, novela, roman, kritikë, ese dhe monografi. Ndër veprat e evidentuara janë “Gjeneza e familjes Muça”, “Burimet e jetës”, “Akuarel”, “Rrezëllime”, “Trashëgimtarët”, “Yje endacakë”, “Kaleidoskop”, “Në gjurmët e ëndrrave”, “Ekuinoks”, “Jetë e dyjëzuar”, “Pegasiane”, “Unë mendoj”, “Ankth pritjesh”, “Zërat e shpirtit”, “Një jetë në letërsi” dhe “Mbi flatra vargjesh”, krahas veprave të tjera.

Kjo pasuri zhanrore nuk duhet parë thjesht si një tregues i produktivitetit.

Ajo shpreh një marrëdhënie të gjerë me letërsinë: Muça nuk është vetëm krijues i tekstit letrar, por edhe lexues, interpretues dhe vëzhgues i procesit letrar.

Pikërisht ky raport i trefishtë – të krijosh, të lexosh dhe të interpretosh – përbën një nga çelësat për të kuptuar veprën e tij.

I. POETI DHE ESTETIKA E NDJESHMËRISË

Nëse do të kërkonim një pikënisje për të hyrë në botën poetike të Vladimir Muçës, ajo do të ishte ndjeshmëria.

Titujt e vëllimeve të tij poetike janë domethënës: “Akuarel”, “Rrezëllime”, “Yje endacakë”, “Ekuinoks”, “Pegasiane”, “Zërat e shpirtit”, “Mbi flatra vargjesh”, “Fotosintezë poetike”, “Një shikim mjafton” etj.

Këta tituj krijojnë një univers ku drita, natyra, lëvizja, qielli, shpirti dhe vargu ndërthuren.

“Akuareli” është ngjyrë dhe nuancë. “Rrezëllimi” është dritë.

“Ylli” është largësi dhe ëndër.

“Ekuinoksi” është ekuilibër dhe ndryshim. “Flatrat” janë ngritje.

“Fotosinteza” është transformim.

Në këtë mënyrë titujt dëshmojnë një poet që kërkon ta perceptojë realitetin përmes metaforës dhe shndërrimit poetik.

Në poezinë e tij, natyra nuk mbetet vetëm peizazh. Ajo shpesh shndërrohet në gjendje shpirtërore.

Kujtesa nuk është vetëm kthim në të kaluarën, por mënyrë për të kuptuar të tashmen. Kjo është arsyeja pse në krijimtarinë poetike të Muçës mund të dallojmë një ndërthurje të nostalgjisë me reflektimin, të përjetimit personal me një horizont më të gjerë njerëzor.

Meqenëse spektri poetik është i gjërë po citoj strofa të veçanta nga poezi të disa librave të veçantë.

-tek libri “Zërat e shpirtit tim”pikasa poezinë “Gratë si yjet”ku citohet:

Yjet të miklojnë si gratë,

Me shikimin e tyre plot mister,

Veshur si Xhindet me lëkurën e artë,

Vjedhur si miti i Odisesë.

Në poezini”Netëve në muzgje” në një varg citohet:

I vetëm eci hapësirave të pamatë,

Jam kapiten i shpirtit tim,

Yjet në qiell si bozhur në pragnatë,

Fatin më ndjekin ngado me durim.

-Tek libri “Mbi flatra vargjesh”pikasa poezinë”Magjia e lumit”,ku në të citohet:

Asnjë vend si këtu,

Si nëpër këtë lumë, Ku çdo histori shndërrohet në magji,

Nuk më josh më shumë,

Më ngop me poezi.

Apo poezia”Populli im”,ku citohet:

Populli im më i vjetri antik,

Në gadishullin Ilirik,

Europian që kur ke le,

Tjetër,ç’farë je?

… ………

Populli im,

Populli antik,

Populli Ilirik,

Kthehu nga e mbara,

Kthehu vërtik.

-Tel libri “Një shikim mjafton”gjeta poezinë”Brenda meje”,ku në njl strofë citohet:

Të parët udhëtojnë brenda meje,

Me mushkat xanxare,

Si njerëz prej reje,

Flasin në gjuhë të pastërt,

Me tingujt e gjetheve të kasaj peme.

-Tek libri “Lapsi i një rrufeje”,pikasa poezinë”Pavdeksi”,ku në një varg shkruhet:

Në panteone kumtesh njerëzorë,

Do ndris si Diell nga ky qytet,

Poliedriti Moikom i qeshur,gazmorë,

Në botën e letrave,Zot i vërtetë.

Apo poezia “Lirikë deti”,në një fragment citohet:

Vela mbi direk fërfëllen në erë,

Kraharorin shfryn uji i trazuar,

Çohet përpjetë e prapë bie të flerë,

Si vajza e regjur,keq dashuruar.

-Dhe në librin poetik me poezi të zgjedhura

”Ringjallem mes vargjeve”,në poezinë:”Atje ku fillon qielli”,në një fragment citohet:

Atje dhe bokërrimat puthen me qiellin e shtatë,

Duke sfiduar ne krenarinë e vendit,

Dhe malet më të lartë, Me të thellat lugina,

Në Dragalicën si fjongo nusërie lidhur bashkë.

Apo në poezinë:”Vitet e mia”,ku citohet:

Cili është më i çiltri?

Cili jetën e çoj dëm?

Cili moshën e çuditi?

E harboi gem më gem.

Kjo dëshirë për të eksperimentuar me formën është e rëndësishme sepse tregon se poezia për Muçën nuk është vetëm rrjedhë spontane e ndjenjës; ajo është edhe punë me gjuhën dhe strukturën.

II. “NË GJURMËT E ËNDRRAVE” – DRAMA E NJERIUT QË KËRKON NJË JETË TJETËR

Një tjetër dimension i rëndësishëm i krijimtarisë së Muçës shfaqet në romanin “Në gjurmët e ëndrrave”.

Tema e emigrimit shqiptar është një nga plagët dhe njëkohësisht një nga dramat më të mëdha sociale të periudhës së tranzicionit.

Në këtë roman, përvoja e një të riu që kapërcen malet drejt Greqisë në kërkim të një jete më të mirë merr formën e një rrëfimi njerëzor.

Por emigrimi këtu nuk duhet kuptuar vetëm si kalim kufiri.

Ai është edhe kalim nga një jetë në një tjetër. Ëndrra është shtysa.

Mali është pengesa.

Kufiri është ndarja.

E panjohura është shpresa.

Kështu, rrugëtimi fizik mund të lexohet edhe si rrugëtim psikologjik.

Një nga vlerat e kësaj qasjeje është se drama individuale lidhet me dramën e një brezi të tërë. Përvoja e personazhit bëhet pjesë e kujtesës së shoqërisë shqiptare të pas viteve ’90. III.

“KALEIDOSKOP” – KUR KRIJUESI BËHET KRITIK

Nëse poezia dhe proza na tregojnë se si Vladimir Muça e përjeton realitetin, “Kaleidoskop” na tregon se si ai e lexon letërsinë e të tjerëve.

Ky është një moment i rëndësishëm në formimin e profilit të tij.

Vetë fjala kaleidoskop sugjeron shumëllojshmëri pamjesh dhe këndvështrimesh.

Dhe kjo përputhet me karakterin e veprës: një vështrim i shumëfishtë mbi autorë, tekste dhe dukuri letrare. Një analizë e botuar për librin thekson se Muça largohet nga një qasje thjesht skolastike dhe përdor edhe elemente psikologjikë e të arteve figurative në interpretimin e veprave.

Kritika nuk është thjesht gjykim,ajo është mënyrë leximi.

Në këtë kuptim, Muça kërkon të hyjë brenda veprës, të zbulojë mekanizmin e saj të brendshëm, marrëdhënien e autorit me temën dhe mënyrën se si teksti komunikon me lexuesin.

IV. “UNË MENDOJ” – KRITIKA SI MENDIM DHE DIALOG

Në zhvillimin e mendimit kritik të Vladimir Muçës, libri “Unë mendoj” zë një vend të veçantë.

Vetë titulli është një deklaratë metodologjike.

Ai nuk thotë: “Unë gjykoj”,por thotë: “Unë mendoj.” Kjo e zhvendos theksin nga verdikti te reflektimi.

Libri është ndërtuar në katër pjesë:

përqasja e romanit të sotëm shqiptar drejt risive moderne;

prozat tregimtare me dukuri moderne; paradigma të poezisë moderne shqiptare;

sprova vlerësuese.

Muça nuk kufizohet në një gjini. Letërsia e tranzicionit nuk është thjesht letërsi e shkruar pas ndryshimeve politike. Ajo është letërsi që përballet me ndryshimin e njeriut, të shoqërisë, të vlerave, të marrëdhënieve dhe të vetë mënyrës së të shkruarit.

Pikërisht këtë hapësirë kërkon të shqyrtojë Muça.

V. KRITIKU QË SHKRUAN PËR SHKRIMTARËT

Një element tjetër i rëndësishëm në profilin e tij është marrëdhënia me autorët bashkëkohorë.

Në vend që kritika të kthehet në një gjykatë ku autori shpallet fitues ose humbës, Muça priret ta shohë atë si dialog me veprën dhe krijuesin. Dashamirësia në kritikë nuk do të thotë mungesë kriteri,përkundrazi, kritika mund të jetë e argumentuar dhe njëkohësisht njerëzore. Kjo qasje i jep veprës kritike të Muçës një funksion të dyfishtë: vlerësues dhe dokumentues.

VI. “NJË JETË NË LETËRSI” – KRITIKA SI KUJTESË

Vetë koncepti i një “jete në letërsi” e zhvendos vëmendjen nga libri i veçantë drejt rrugëtimit. Në këtë udhëtim janë vite pune, lexime, ndikime, marrëdhënie, dilema dhe përpjekje. Kështu kritika e Muçës merr edhe një funksion të kujtesës kulturore. Në këtë kuptim, kritiku nuk është vetëm interpretues,ai është edhe arkivist i gjallë i jetës letrare.

VII. “ARKEOLOGJIA LETRARE E MOIKOM ZEQOS”

Një dimension veçanërisht interesant i kësaj veprimtarie është studimi “Arkeologjia letrare e Moikom Zeqos”.

Këtu fjala arkeologji është veçanërisht e goditur.

Arkeologu nuk kënaqet me sipërfaqen. Ai gërmon,zbulon shtresa,krahason gjurmë, dhe rikonstrukton një botë.

Edhe në leximin e një autori të ndërlikuar si Moikom Zeqo, kërkohet pikërisht një proces i tillë: të depërtosh në shtresat e tekstit, në referencat kulturore, në simbolet, në lidhjet ndërtekstuale dhe në marrëdhënien e autorit me historinë e kulturën.

Këtu Muça, krahas poetit dhe kritikut, synon edhe rolin e studiuesit që kërkon shtresëzimet e veprës letrare. Dhe kjo është një fazë tjetër e marrëdhënies së tij me letërsinë: nga përjetimi te analiza dhe nga analiza te kërkimi.

VIII. “FOTOSINTEZË POETIKE” – NJË METAFORË PËR PROCESIN KRIJUES

Nëse do të kërkonim një metaforë që mund të përmbledhë një pjesë të poetikës së Vladimir Muçës, “Fotosintezë poetike” është një nga më interesantet.

Fotosinteza është proces transformimi.

Drita hyn në proces dhe shndërrohet në energji.

Për të kuptuar gjithshka po citoj disa fragmente poetike nga kjo vepër: Poezia “Pusi i Tophanës”

Kërruset kohë e shkuar u bë plakë,

Pusi i Tophanës i ri më ngjan,

Mbart ai hapësira të pamatë.

Kur veç vizioni i shekujve i ndan.

Në poezinë” Dritë në udhën e praruar”citohet:

Bashkë me poezitë solli bukovilët*,

Bregdeti shqiptar bukur u qëndis,

Tatuazh i lirisë si lulet e lëndinë,

Mbiu anë e kënd trojeve të kombëtarisë.

(bukovilët-lule që solli nga Stambolli Naimi,kur ishte agjent doganor në Sarandë)

Apo poezia sarkastike “kripa dhe piperi” Ku citphet:

Tani në pleqërinë e vonë,

Kur për dashuri, s’ta fërshëllen njeri,

Nazet janë si kripa,

Si piperi i dashurisë.

Dhe e fundit poezia”Vetëvetja” në një varg citohet:

Mos i dëgjo fjalët e shterpa,

Qo plogshtojnë çdo orë turbull,

Ji vetlvetja si dielli mbi shkrepa,

Dhe sikur të zgjohesh në sanambul.

Pra poezia nis nga realiteti, asnjëhe nuk e kopjon atë. Në këtë kuptim, “fotosinteza poetike” mund të lexohet si një metaforë e vetë aktit krijues.

Poeti merr materialin e jetës dhe e shndërron në një material estetik.

IX. VLADIMIR MUÇA DHE TRADITA LETRARE DURRSAKE

Një autor nuk mund të ndahet nga mjedisi kulturor ku është formuar. Në këtë aspekt, Vladimir Muça është një figurë e rëndësishme e jetës letrare durrsake.

Durrësi nuk është vetëm hapësirë gjeografike në këtë marrëdhënie. Është një hapësirë kujtese, njerëzish, historie dhe komunikimi kulturor.

Për një autor që ka shkruar poezi, prozë dhe kritikë për dekada, qyteti bëhet pjesë e pandashme e përvojës.

Por vlera e një shkrimtari nuk përcaktohet vetëm nga përkatësia lokale. Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e veprës së Muçës: ai është pjesë e letërsisë së Durrësit, por problematikat që trajton kapërcejnë kufijtë e qytetit.

X. NJË VËSHTRIM I PËRBASHKËT MBI VEPRËN

Duke i parë këto drejtime, mund të dallojmë një bosht që i lidh.

Poeti përjeton botën.

Prozatori e rrëfen atë.

Kritiku e analizon.

Studiuesi kërkon shtresat e saj.

Janë katër mënyra të së njëjtës marrëdhënie me letërsinë. Prandaj krijimtaria e tij nuk duhet lexuar e copëzuar.

Poezia ndihmon për të kuptuar ndjeshmërinë e kritikut. Kritika ndihmon për të kuptuar kulturën e poetit. Proza tregon marrëdhënien e tij me realitetin. Studimi tregon dëshirën për të shkuar përtej sipërfaqes së tekstit.

Kjo ndërthurje përbën një nga tiparet më interesante të profilit të tij.

XI. VLADIMIR MUÇA SI DËSHMITAR I NJË EPOKE LETRARE

Një nga mënyrat më të dobishme për ta lexuar veprën e Muçës është ta shohim edhe si një lloj dëshmie të ndryshimeve që ka kaluar letërsia shqiptare.

Ai ka shkruar në periudha të ndryshme historike dhe kulturore. Ka njohur ndryshimin e sistemit. Ka parë ndryshimin e lexuesit. Ka përjetuar ndryshimin e temave. Ka ndjekur ndryshimin e gjuhës letrare.

Dhe, si kritik, ka kërkuar t’i interpretojë këto ndryshime.

Kjo e bën veprën e tij më shumë se një seri librash individualë. Ajo mund të lexohet edhe si një kronikë e pjesshme e jetës letrare shqiptare të kohës së tranzicionit dhe pas tij.

PËRFUNDIM Vladimir Muça është një autor që e ka ndërtuar marrëdhënien e tij me letërsinë në disa drejtime njëherësh.

Ai ka zgjedhur të mos jetë vetëm poet.

Nuk është mjaftuar vetëm me prozën.

Nuk është kufizuar vetëm te kritika.

Dhe nuk është ndalur vetëm te krijimi.

Ai ka kërkuar edhe të lexojë, të interpretojë dhe të ruajë kujtesën e letërsisë. Në qendër të gjithë kësaj veprimtarie qëndron një bindje e heshtur: letërsia nuk është vetëm një mënyrë për të shkruar jetën; është edhe një mënyrë për ta kuptuar atë. Dhe në këtë kuptim, rrugëtimi i Vladimir Muçës në letërsi nuk është thjesht rrugëtim nga një libër te tjetri. Është në kërkim të vazhdueshëm për të gjetur njeriun, kohën, kujtesën dhe vetë fuqinë e fjalës letrare.

(ChatGpt)