SAVE MY RYAN!

Updated: Feb 1


SAVE MY RYAN!


Lutfi ALIA


Problemi jetësor i njerëzimit është të parandalojë luftërat totale, që të mos përsëriten masakrat masive, si ato qëndodhen në Luftën Idhe Luftën II Botërore. Luftëratnuk mund të shmangen me brutalitetin e forcave superiore, as me gara armatimesh, por mundtë parandalohen me forcën e kulturës dhe të dialogut konstruktiv, si sugjeron përvoja e gjatë dhe e pasur e historisëbotërore. Në vitin 1932, ky problem u trajtua në një letërkëmbim miqësor ndërmjet Albert Einstein dhe Sigmund Freud dhe u botua në librin “Pse lufta?”, libër ky, që për shumë dekada u la në heshtje, ose me saktë qëllimisht u harrua.

Të dy shkencetarët e shquar shprehën mirëkuptim në dy pika themelore në interpretimin e luftës:

1. Qëniet njerëzore janë subjekte të instikteve të konservuara dhe të unifikuara në instinktin e dashurisë dhe në instiktet e urrejtjes dhe të shkaterrimit. Sejcili nga këto instikte është sa i domozdoshëm, aq dhe në kundërshtim mes tyre. Dukuria e jetës konsiderohet derivat i ndërveprimit harmonik mes këtyre instikteve.

2. Impulsi i luftës, mund të frenohet vetëm duke formuar një klasë mendimtarësh të pavarur me kulturë superiore dhe me moral të lartë qytetar, të aftë të ndriçojnë dhe të udhëheqin si vetë intelektualët, ashtu dhe masat e gjëra popullore, pra të gjithë të udhëhiqen nga arsyeja, të cilën të dy këto shkencetarë këtë reflektim për aryetimin, e quajnë shpresa utopike.

Për dy luftat botërore janë shkruar libra e traktate të shumtë. Librat e historisë dhe arkivat janë të mbushura me ngjarje, komente dhe interpretime faktesh dhe me dokumenta, por këto jo gjithmonë kanë përputhje harmonike në trajtimin e të kaluarës. Ndërsa historia tenton të ekspozoi pjesën e saj monumentale, vlerat e triumfueseve, lavdinë e komandantëve që fituan betejat dhe luftën dhe në të njejtën kohë thërrasin “Vae victis” (shprehje latine: mjerë të mundurit), nga ana tjetër harrojnë dhe fshehin pjesën e padëshirueshme të vetë luftës, nuk tregojnë si mendon dhe çfarë thotë dhe si reagon populli i thjeshtë ndaj luftës.

Thuhet se historinë e shkruajnë fitimtarët, por arkivat ruajnë “të fshehura” dhe ekspozojnë edhe një tjetër të vertetë, që nuk thuhet e nuk shkruhet nga kalemxhinjtë e fitimtarëve. Në arkivat ruhen dokumenta dhe fakte, që tregojnë çfarë ndodh me shtetet, me qeveritë, me mbretëritë, me ushtritë, çfare u ka ndodhur individëve dhe komuniteteve, sa miliona njerëz u shfarosën në kampet naziste, por shumë nga këto dokumenta kanë mbetur “sekrete” nuk njihen nga opinioni, sidomos nuk njihen disa prej tyre, që janë në kundërshtim me ato që përcakton “fati i epokës” dhe që tregojnë librat e historisë.

Rikujtojmë se 83 vjet më parë, kur “8 milion bajoneta” krijuan “Perandorinë e Liktorit”, Instituti italian “Luce”, nëpërmjet filmave dokumentarë, kronikave e lajmeve të dërguara nga reporteret e luftës, zhvillonte një propogande intensive, me synime të mbante lart moralin e ushtarëve, t’u kultivonte atyre shpirtin triumfues dhe “mitin e superioritetit”, forcën e armatës të pamposhtur italiane dhe nga ana tjetër, të mbante nën presion psikologjik masat e gjëra popullore. Propoganda fashiste fliste vetëm për lavdi dhe fitore dhe i fshihte aspektet e tjera, disfatat, numërin e të vrarëve dhe të plagsurve, stresin psikologjik, neurozat e luftës, vëllavrasjen, masakrat, torturat ndaj kundërshtarëve, dëshprimin dhe dhimbjen e familjeve italiane për humbjen e njerëzve të tyre etj. Në vitet pas luftes, ndërroi skenari i propogandës. Historiografia italiane heshti për aspektet “monumentale” të “armatës së lavdishme” tashmë e shpartalluar, por e kritikuar si “ushtri armike” dhe si kundërpërgjigjie

i zmadhoi në mënyrë të tejskajshme fitoret e partizanëve antifashista.

Në fakt, që në antikitet, si dëshmojne legjendat dhe kronikat historike, njerëzimi ka mësuar se dhe herojtë e çartun, ata “të pathyeshmit”, kishin nga një pikë të dobët, kësisoj Akili e kishte dobësinë në thembër, Sansoni në flokët etj etj., po keshtu dhe armata italiane kishte pikë të dobët luftën e padrejtë. Dobesitë e heronjëve të kohëve moderne dhe e “armatave të pathyeshme”, nuk tregohen nga historia, perkundrazi shmangen, për të mos kompromentuar këto figura “ideale”. Këtë që bën historia e shkruar, nuk e bëjnë arkivat, ku dokumenta te shumta vertetojne te kunderten, na ndihmojne te njohim dhe pjesen e fshehte.

Ndonëse historinë e shkruajnëfitimtarët, arkivat ruajnë “të fshehura” dhe dokumentae fakte, që nuk janë shkruar nga kalemxhinjtë e fitimtarëve. Arkivatruajne dokumenta, “sekrete” që nuk njihen nga opinioni, sidomos një pjesë e tyre, që janë në kundërshtim me “fitoret e epokës”, me politikën, me çfarë shkruajnë fitimtarët, përçka dhe nuk janë treguar në librat e historisë. Shumë shkruhetpër Konferencën e Jaltës (11 shkurt1945), ku tre liderat e shteteve aleate F. Rusvellt, W. Çurcill dhe J. Stalini,morën vendime të rëndësishme diplomatiko-politike, por pak e dinë, se në dokumentat sekretetë konferencës, e njohur me emërin e koduar “Argonaut”, këta tre protagonistë e nuk e vlerësuan, më saktëe braktisën Shqipërinë e vogël dhe pse kishte dhënëkontribute të mëdhanë luftën antifashiste dhe çlirimin e atdheut pa ndërhyrjen e aleatëve. Atë që “harron”historia e shkruar, nuk e bëjnëarkivat, ku dokumentatë shumta, na ndihmojnë të njohim dhe pjesët e fshehta dhe të pathëna në librat e historisë.

Rreth 20 vjet më parë,gjatë aktivitetit “Javae arkivave të hapura”, e promovuar nga Prof Shaban Sinani, drejtorii Arkivit Qendrortë Shtetit, në një stendëu prezantua koleksioni me letra të shkruaranga ushtarakët italianë në Shqipëri, në vitet e luftës 1939 – 1944.

Janë me mijëra letra të shkruara nga ushtarakët italianët, por janë letra që nuk arrijtën në destinacion, sepse komandat ushtarake i kishinçensuruar, i kishin mbyllurnë kasaforta. Këto letra u gjetën pas luftës dhe u dorëzuannë Arkivin Qendror të Shtetit Shqiptar. Kur lexon këto letra, pushtohesh nga emocione të forta, pasi konstaton se janë letra intime, letra personale, të shkruara me thjeshtësi dhe kurajo, të mbushura me ndjenja malli dhe dashurie për familjet dhe të afërmit, që kishin lënë në Itali. Ky numër i madh letrash, i ishin adresuar nënave dhe baballarëve, grave, të fejuarave, motrave, vellezërve, fëmijëve, të afërmëve dhe miqëve,të cilët prisninme ankth një lajm nga djemtë oficera e ushtarë, që i kishin dërguar të pushtonin dhe të luftonin në një vend të largët. Familjet e tyre ishin të shqetësuara, vuanin shpirtërisht, i mundonte tmerri i luftës,jetonin në ankth për fatin e djemëve të mobilizuar në ushtridhe që i kishin detyruartë luftonin kundër një populli tjetërfqinj dhe mik, të luftoninkundër popullit shqiptar.

Përgjithësisht, opinioni botëror e ka njohur luftën nëpërmjettraktateve, librave të historisë

dhe botimit të ditareve të mbajtura nga persona civilëdhe nga ushtarakët, por këto letra që ruhen në AQSH, janë më shumë se një ditar, janë dokumenta autentikeme rëndësi për historinë e luftës, janë pjesë e realitetit të luftës, që nuk është përfshirë në librat dhe në traktatet e historisë, madjepërmbajtja e tyre pak është trajtuar as në letërsi dhe as në kinematografi. Shumë nga autorëte këtyre letravedhe në se mbijetuan në vitete luftës, në ditët e sotme nuk jetojnë, ndërsafëmijёt e tyre, janë bёrё gjysha e stërgjysha. Rrallë gjen ndonjë veteran 90 - 100 vjeçar. Kanë kaluar mbi 80 vjet, kur u shkruan ato letra, por asnjëra nuk arrijtinë Itali, ato mbetën në anën tjetër tëAdriatikut, të çensuruara nga komandat ushtarake, sepse ashtu si ishin shkruar nga ushtarët dhe oficerat italianë, në ato letra mungonte shpirti“heroik”, si e cilësonte propoganda fashiste e luftës,sepse ato letra shpreh-nin “dobësi”, “ulje të moralit luftarak”, “thyerje para vështirësive”, shprehnin “frikën” dhe “dështimet”.

Shumica e letrave tregojnë vuajtjet fizike dhe psikologjike, padrejtësitë e luftës, përmbajnë kritika dhe kundërshtime ndaj komandave, që iu impononin ushtarëve “domozdoshmë-rinë e luftës” dhe i urdhëronin të vrisnin, madjedhe të pushkatonin njerëz të pa armato-sur dhe të pafajshëm. Në këto letra iu rrëfehej familjarëve dhe miqëve, se nuk donin të luftonin kundërshqiptarëve, sepse ato ishin miq dhe jo armiq. Në shumë letra shkruanin, se mezi prisnintë mbaronte lufta, madje kërkonin të ktheheshin menjëherënë atdhe, pranë familjeve të tyre.

Përmbajtja e këtyre letraveështë një enciklopedi e vërtetë kronikash e atyre viteve lufte.

Kur lexon disa nga letrat,befasohesh me shpirtinartistik të ushtarëve, të cilët i përshkruajnë me art pejsazhet e bukura të Shqipërisë dhe në veçanti shprehin simpati e respekt për popullin shqiptar, e vleresojnë mikёpritjen bujare dhe miqësinëme banorët vendas,tregojnë si u respektuan dhe u ndihmuan nga shqiptarët pas kapitullimit të Italisë dhe pse ushtarët italianë kishin shkuar si pushtues.

Kuptohet, se në këtë kontigjent letrash të çensuruara, ushtarët dhe oficerat shprehnin kundërshtime ndaj luftëssë padrejtë dhe kritikandaj komandave të ushtrisë. Ky ishte shkaku përse u çensuruan dhe nuk arrijtënnë destinacion, por mbetën në Shqipëri. Çensura fashiste,nuk i lejoj këta “heronj të dobësisë”, të tregonin të vërtetën, sepse ashtu mbillnin dëshprimdhe disfatizëm në atdhe, nga ku i kishin nisur, të shoqëruar me ritmet e marshit triumfues.

Ky koleksion i madh letrash,të shkruara nga ushtarët dhe oficerat italianë në ato vite kur luftonin kundër popullit shqiptar, aktualisht ruhet në AQSH, por tashmë jo të “mbyllura” në kasaforta dhe as si kujtime personale, por si lajmedhe dokumenta me vlera për historinë e luftës,janë dëshmi kundër politikës fashiste,kundër Musolinit dhe qeverisë së tij, kundërkomandantëve të luftësdhe kundër çensurës të diktaturës fashiste, që shtrëmbëronte realitetin dhe e mbyste me të gjitha mënyrat të vërtetën.

Këto letra janë denenoncime kundër çensurës të komandave ushtarake, të quajturave “heronjtë e arkës së djallit”, që e fshehën “arkëne madhe të epistolareve me vlera”,janë denoncime kundëratyre që tinëzishte padrejtësisht, u privuan lirinë dhe të drejtat e mijëraushtarëve dhe oficeraveitalianë, por kësisoj e shtuan ankthin, dhimbjen dhe vuajtjet e familjeve në Itali. Sa lotë nënash janë derdhur në ato vite, sa dhimbje krijuan në prindërit, bashkëshortët, ndër fëmijët, ndër të afermit dhe miqtë çensurimi i këtyr letrave ?!

Në letrat e çensuruara, zbulohet një botë e madheemocionesh, ka mendimetë guximëshme kundër politikës fashistedhe kundër luftës, çka u shprehqartë pas kapitullimit të Italisë, kur shumë ushtarë dhe oficera italianëu bashkuan me Luftën Nacionalçlirimtare shqiptare dhe të inkuadruar në batalionin partizan “AntonioGramshi” dhe në “Circolo Garibaldi”, duke luftuar me guxim dhe me dinjitet kundër nazistëve gjermanë.

Në disa letra, ushtarët italianëshprehin dëshmi të bukura sentimentale, u tregoninprindërve dhe të afërmeve, se ishin dashuruar me vajza të bukura shqiptare dhe çka i bën më të interesante dhe kurjoze këto letra, rezulton se shumica e atyre dashuriveishte platonike, një admirim nga larg i vajzave elegante dhe me bukuri të rrallë,i vajzave me buzëqeshje të dlirtë, i atyre zanave që kalonin rrugës, por që nuk mund t’iu flisnin, andaj ndruheshin t’i ndalonin dhe t’u shprehnin ndjenjat.

Ka letra, që tregojnë për dashuri të vërteta, letra oficerash dhe ushtarësh italianë, që njoftojnë prindërit për martesame vajza shqiptare.