Sakip Cami: Prejardhja e Fisit Cami

Prejardhja e Fisit Cami, viti 1485

Identitet shqiptar i Malësisë së Madhe

Nga Sakip Cami

Kur shkrova kete liber per prejardhjen e fisit tim, Fisit Cami te Dibres, argumentova se para treqind vitesh fisi Cami kishte zbritur nga Selita e Mirdites (Sot ne bashkine e Matit), ne Zogaj te Dibres e me pas ne Gjorice dhe ne Diber te Madhe

Po me perpara ?

Kushuriri yne Uke Dan Cami, oficer i Zogut, dergohet me sherbim ne Kelmend, ku  ndeshet me banore te fiait Cami (Camaj).

-Mos na nguc or klapidan se na ke kushurinj, i thane ata.

Dhe Ukja nuk i ngau. Prevaloi fuqia e gjakut.

Kete e kam shkruar ne liber, por si histori.

Ne ndihme na vjen studimi i Rafael Floqit mbi fiset e Malsise se Madhe, qe u referohet regjistrave te Perandorise Osmane te shekullit XV, XVI e XVII.

R. Floqi argumenton prejardhjen e te gjitha fiseve, ndermjet tyre edhe te fisit Cami si identitet shqiptar i Malsise se Madhe.

Me poshte po japim pjese nga studimi antropologjik - gjuhësor i Rafael Floqit, te cilin e falenderojme.

Defterët osmanë dhe fiset e Malësisë së Madhe

Po jap datimet më të sakta të mundshme sipas defterëve osmanë (regjistrimet tatimore të Perandorisë Osmane), të cilat janë burimi më i hershëm i shkruar ku shfaqen fiset dhe emrat patronimikë të Malësisë së Madhe.

Këto dokumente janë thelbësore sepse tregojnë kur shfaqen për herë të parë emrat e paraardhësve nga të cilët më vonë u formuan mbiemrat me –aj; Camaj, Mulaj, Zogaj, etj.

Defterët kryesorë që përfshijnë Malësinë janë:

Defteri i vitit 1485 (“Defteri i Sanxhakut të Shkodrës”)

Defteri i vitit 1497 “Defteri i regjistrimit të dytë të Shkodrës”,

Defteri i vitit 1582 (“Defteri i regjistrimit të tretë të Shkodrës”)

Këto janë burimet kryesore ku shfaqen emrat e paraardhësve të fiseve Hoti, Kelmendi, Gruda, Kastrati, Shkreli, Triepshi, Kopliku etj. Defterët nuk japin mbiemra si Camaj, Vulaj, Zogaj, Ulaj, sepse mbiemrat patronimikë me –aj u formuan më vonë (shek. XVII–XVIII). Por defterët japin emrat e paraardhësve nga të cilët u formuan këto mbiemra.

Kelmendi – përmendet në 1497

Në defterët e 1485 dhe 1497 shfaqen emra si: Cam (1485) Vulë / Vulo (1497) ,Ul / Uli (1497),Gjon (1485) ,Nikollë (1485),Lekë (1485) Pra, origjina e këtyre emrave është e dokumentuar në shek. XV.

Në defterët e 1485 shfaqen: Gjon Hoti, Dedë Hoti, Prenk Hoti, Marash Hoti Gjel Hoti, këta janë paraardhësit e: Gjonaj, Dedaj, Prekaj, Marashaj, Gjelaj,

Çfarë tregojnë këto datime?

Pra, Hoti është i dokumentuar qartë në 1485.

Emra të regjistruar: Gjon Gruda, Nikollë Gruda, Lekë Gruda Këta japin më vonë: Gjonaj, Nikaj, Lekaj. Kastrati – përmendet në 1485 ,

Emra të regjistruar: Bardh, Gjon, Dedë, Mark , Këta japin: Bardhaj, Gjonaj, Dedaj, Markaj. Shkreli – përmendet në 1485 Emra të regjistruar: Lul, Gjon, Nikollë, Prekë  japin: Lulgjuraj, Gjonaj, Nikaj, Prekaj.

1. Emrat e paraardhësve janë të dokumentuar në shek. XV Pra, Cam, Vulë, Ul, Zog, Gjon, Nik, Lek, Prekë janë emra të regjistruar në defterët e viteve 1485–1497.

2. Mbiemrat patronimikë me –aj u formuan më vonë Zakonisht në shek. XVII–XVIII, kur: fiset u konsoliduan, u krijuan vëllazëritë, u rrit nevoja për identifikim të qartë sipas Kanunit, u formuan bajraqet.

3. Fiset e Malësisë janë shumë më të vjetra se mbiemrat. Fisi ekzistonte para mbiemrit. Mbiemri është vetëm shenja gjuhësore e fisit.

Analiza gjuhësore e prapashtesës –aj.

 Prapashtesa –aj është një formë patronimike e shqipes veriore, e trashëguar nga struktura indoevropiane e formimit të fiseve.

Ajo lidhet me format e vjetra të shqipes: –an, –ani,–aj dhe ka funksion identifikues fisnor. Funksioni –aj = “pasardhësit e X-it”, “fisi i X-it” Shembull: Cam → Camaj = “pasardhësit e Camit” po ashtu Dede -Dedaj, Nike Nikaj.

Malësia ruajti strukturën patrilineare më gjatë se çdo zonë tjetër shqiptare.

Fisi ishte njësi juridike, politike dhe ushtarake.

Mbiemri duhej të tregonte vëllazërinë dhe origjinën.

Shqipja –aj është kolektive (fisi i X-it).

Çfarë thonë studimet?

Prapashtesa –aj është tipike për Malësinë e Madhe dhe Dukagjinin. Mbiemrat janë patronimikë, jo toponimikë.

Fiset e Malësisë kanë strukturë të fortë genealogjike dhe ruajnë kujtesën e paraardhësve deri në shek. XV–XVI. Pra Zogaj, Vulaj, Camaj, Ulaj, Gjolaj, Lulgjuraj, Rakaj, Pllumaj, Nducullaj, janë: mbiemra patronimikë, që tregojnë prejardhjen nga një paraardhës mashkull, pjesë e strukturës fisnore të Malësisë së Madhe, të formuar me prapashtesën –aj, që do të thotë “pasardhësit e…”.

Edhe pasi mbiemrat u formalizuan, identiteti i vërtetë vazhdonte të mbetej fisnor. Fiset e mëdha si Hoti, Kelmendi, Gruda, Kastrati kishin udhëheqës të njohur që përfaqësonin komunitetin në kuvende dhe në marrëdhënie me pushtetet e jashtme. Kjo strukturë ishte aq e fortë sa u bë bazë e rezistencës ndaj Perandorisë Osmane dhe më vonë në Lidhjen e Prizrenit. Emrat e paraardhësve janë të dokumentuar në shek. XV Pra, Cam, Vulë, Ul, Zog, Gjon, Nik, Lek, Prekë janë emra të regjistruar në defterët e viteve 1485–1497. 2. Mbiemrat patronimikë me –aj u formuan më vonë prej syresh.

Zakonisht në shek. XVII–XVIII, kur: fiset u konsoliduan u krijuan vëllazëritë u rrit nevoja për identifikim të qartë.

Patronimet si kujtesë historike

Një nga aspektet më të rëndësishme të patronimeve kolektive është roli i tyre si mbartës të kujtesës historike. Në mungesë të dokumenteve të shkruara, emrat kanë shërbyer si një mënyrë për të ruajtur historinë e një komuniteti. Çdo patronim është një tregim i shkurtër: ai tregon për një paraardhës, për një vend, për një profesion apo për një ngjarje. Në këtë mënyrë, emrat bëhen një arkiv i shpërndarë, ku çdo individ mban me vete një pjesë të historisë kolektive. Ky dimension e lidh patronimin me fushën e antropologjisë ku ai shihet si një element kyç në ndërtimin e identitetit dhe të kujtesës kulturore. Me kalimin e kohës dhe me modernizimin e shoqërisë, roli i patronimeve kolektive ka pësuar ndryshime të rëndësishme.

Ai është një mënyrë për të ruajtur lidhjen me vendin e origjinës dhe për të afirmuar identitetin në një mjedis të ri.

Emri si histori

Patronimet kolektive kanë edhe një dimension të fortë simbolik. Ato përfaqësojnë jo vetëm një lidhje gjaku, por edhe një sistem vlerash. Në shumë raste, emri lidhet me reputacionin e familjes, me nderin dhe me historinë e saj. Kjo e bën patronimin një element të rëndësishëm në ndërtimin e identitetit personal. Ai nuk është vetëm një trashëgimi që merret pa zgjedhje, por edhe një përgjegjësi që kërkon të ruhet dhe të nderohet. Në këtë kuptim, patronimet kolektive janë më shumë se një fenomen gjuhësor apo historik; ato janë një pjesë integrale e kulturës shqiptare. Për shqiptarët që jetojnë jashtë vendit, patronimi kolektiv merr një dimension të ri. Ai bëhet një shenjë dalluese në një botë ku identitetet shpesh përzihen dhe riformësohen. Në këtë kuptim, emri është një mënyrë për të ruajtur një pjesë të vetes që nuk ndryshon.

Patronimet kolektive mund të kuptohen si një urë midis së kaluarës dhe së tashmes. Ato lidhin individin me një histori më të madhe, duke e bërë emrin një element të gjallë të identitetit.

Tradita e recitimit të paraardhësve (gjenealogjisë)

Edith Durham ishte një nga vëzhgueset më të rëndësishme të jetës së shqiptarëve të Veriut në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Ajo udhëtoi shpesh në Malësi e Madhe dhe ka lënë shënime shumë të vlefshme për zakonet, fiset dhe traditat e malësorëve. Një nga gjërat që Durham e përmend shpesh është mënyra se si malësorët ruanin kujtesën e fisit përmes recitimit të brezave të paraardhësve. Kjo nuk ishte thjesht “kronikë familjare”, por një pjesë e rëndësishme e identitetit shoqëror. Në këtë traditë: • Njeriu duhej të dinte emrat e babait, gjyshit dhe shpesh shumë brezave më parë • Gjenealogjia përdorej për të treguar përkatësinë fisnore (kush je dhe nga cili fis vjen) • Ajo kishte rëndësi në martesë, nder, hakmarrje, dhe zgjidhje konfliktesh. Shpesh recitohej në formë gojore.

Mbiemri përdoret në dokumente, por fisi mbetet në ndërgjegje. Në një botë ku shumë gjëra ndryshojnë me shpejtësi, patronimet mbeten një nga elementët më të qëndrueshëm të kulturës shqiptare. Ato janë një kujtesë se identiteti nuk është vetëm një çështje individuale, por edhe një trashëgimi kolektive që lidhet me historinë, kulturën dhe komunitetin.

Kur shqiptojmë një mbiemër, ne nuk themi vetëm një emër. Ne thërrasim një histori, një fis, një rrëfim që vazhdon të jetojë në kohë.