Sakip Cami: Atdhetari i lënë në harresë

Hoxhë Kurt Balla (1862–1936)

Nga Sakip Cami

Figura e Hoxhë Kurt Ballës, atdhetarit të shquar nga Okshtuni i Gollobordës së Dibrës, përbën një nga ato faqe të historisë sonë kombëtare që meritojnë të nxirren nga harresa dhe të vlerësohen në dritën e kontributit që kanë dhënë për çështjen shqiptare. Jeta dhe veprimtaria e tij dëshmojnë se përpjekjet për liri, për gjuhën shqipe dhe për arsimimin kombëtar nuk u mbështetën vetëm nga figurat e njohura të qyteteve të mëdha, por edhe nga burra të vendosur të krahinave malore, të cilët, mes vështirësive dhe sakrificave, u vunë në shërbim të atdheut.

Sipas revistës Zani i Naltë, nr. 11, viti 1937, Kurt Balla lindi më 1862, në katundin Okshtun të Gollobordës, në një familje të ndershme me mbiemrin Balla. Mësimet fillore i kreu në shkollën e katundit të vet, ndërsa studimet teologjike i përfundoi në Medresenë e Ohrit, kur ishte rreth 25 vjeç. Formimi fetar nuk e largoi nga çështjet e kohës dhe nga përgjegjësitë ndaj vendit të tij. Përkundrazi, veprimtaria e mëvonshme e vendos atë në radhët e klerikëve shqiptarë që e kuptuan atdhetarinë si një detyrim moral dhe kombëtar.

Hoxhë Kurt Balla renditet përkrah atdhetarëve të tjerë të Okshtunit, si Hoxhë Hasan Moglica dhe Avdi Sallaku, si dhe klerikëve të shquar dibranë, ndër të cilët Haxhi Vehbi Dibra dhe Hafiz Sherif Langu. Ai mbante lidhje edhe me figura të njohura të lëvizjes kombëtare, si Dan Cami dhe Aqif Pashë Elbasani. Këto lidhje, së bashku me veprimtarinë e tij në Dibër e më gjerë, dëshmojnë për përfshirjen e tij në rrjetin e atdhetarëve që punonin për çështjen shqiptare në një periudhë vendimtare të historisë sonë.

Një dëshmi me rëndësi për jetën e tij gjendet në veprën e Haki Stermillit Dibra në prag të historisë, të cilën autori e kishte shkruar në dorëshkrim që më 1940, por që u botua vetëm në vitin 2023 nga Botimet M&B. Në faqen 221 të këtij libri, Stermilli shkruan:

“Lindi në vitin 1862 në Okshtun të Dibrës. Ka përkrahur vazhdimisht çështjen kombëtare. Për këtë është burgosur nga serbët tre herë. Vdiq më 1936.”

Kjo dëshmi e përmbledh me pak fjalë një jetë të lidhur ngushtë me përpjekjet kombëtare dhe me pasojat që sillte përfshirja në to. Burgosjet e përsëritura nga autoritetet serbe tregojnë se veprimtaria e Kurt Ballës nuk ishte thjesht një qëndrim atdhetar në fjalë, por një angazhim që e ekspozoi atë ndaj përndjekjeve dhe rreziqeve personale.

Një nga ngjarjet ku emri i tij lidhet me organizimin dhe qëndresën atdhetare është Kuvendi i Fushë-Klenjës, i organizuar nga Hoxhë Hasan Moglica pas Kongresit të Manastirit. Ky kuvend dhe luftimet që pasuan zënë një vend të rëndësishëm në rrëfimin e Haki Stermillit për lëvizjen kombëtare në Dibër. Sipas tij, pjesëmarrësit, duke parashikuar torturat që mund t'u nënshtroheshin burrave të mbledhur në kuvend, morën armët dhe zunë pozicione strategjike për të penguar përparimin e ushtrisë osmane.

Në faqet 106–107, Stermilli përshkruan vendosjen e forcave në disa pika të rëndësishme të zonës. Sul Hoxha me njerëzit e tij zuri Grykën e Borovës, ndërsa Rakip Hoxha, së bashku me vëllezërit, u vendos në rrugën e Klenjës. Vetë Hoxhë Hasan Moglica, me nipat dhe kushërinjtë e tij, zuri Qafën e Destilës. Ndërkaq, Hoxhë Kurt Balla, Avdi Sallaku, Shaqir Sallaku, Ferhat Hoxha, Taf Hysa, Muharrem Lika dhe disa të tjerë zunë Grykën e Zepishtit, në Majën e Brashnikut. Sul Lila, me nipat dhe pjesëtarët e fisit të tij, u vendos në kreshtat e Borovës.

Sipas përshkrimit të Stermillit, luftimet zgjatën katër orë dhe ushtria osmane u detyrua të largohej. Kjo ngjarje dëshmon për shkallën e organizimit dhe për vendosmërinë e atyre burrave që, në rrethana të vështira politike, ishin të gatshëm të përballeshin me forcat e kohës për të mbrojtur vendimet dhe përpjekjet e lëvizjes kombëtare.

Rëndësinë e veprimtarisë së Hoxhë Kurt Ballës e përmend edhe historiani Kristo Frashëri në librin Historia e Dibrës. Në faqen 296 të kësaj vepre, ai shkruan:

“...Disa klerikë dibranë si Sheh Sulejman Zerqani, Myftiu Vehbi Agolli (Dibra), Hafiz Sherif Langu, Hoxhë Hasan Moglica, Hoxhë Kurt Balla u rreshtuan në frontin kombëtar në luftë kundër Turqisë.”

Ky vlerësim e vendos Kurt Ballën në një kontekst më të gjerë historik, krahas klerikëve dibranë që u përfshinë në lëvizjen kombëtare. Rasti i tij tregon se, për një pjesë të klerit shqiptar, përkatësia fetare nuk ishte në kundërshtim me ndjenjën kombëtare. Përkundrazi, bindjet dhe autoriteti i tyre shoqëror u vunë në shërbim të një çështjeje që synonte lirinë dhe të ardhmen e vendit.

Edhe studiuesja Dr. Valbona Ramçi, në librin kushtuar Hoxhë Hasan Moglicës, botuar nga Botimet M&B më 2012, sjell të dhëna të rëndësishme për veprimtarinë atdhetare të Okshtunit. Në faqet 27–28, kur trajton çetën e Okshtunit, ajo rendit krahas Hoxhë Hasan Moglicës dhe Hoxhë Kurt Ballës edhe një numër të madh bashkëluftëtarësh: Avdi Sallakun, Hysen Ballën, Shaqir Sallakun, Dalip Hoxhën, Ferit Hoxhën, Tafë Hysën, Jashar Hysën, Jashar Gegën, Din Gegën, Tahir Gegën, Rrapush Gegën, Ymer Likën, Myslym Kokën, Balli Koçin, Jemin Koçin, Maksut Koçin, Hajdar Koçin, Jonuz Koçin, Ymer Stojkun, Mehmet Stojkun, Murat Salkun, Jashar Rexhën, Tahir Rexhën, Bexhet Likën, Mehmet Likën, Mehmet Briçin, Ramazan Briçin, Isuf Sulën dhe Mehmet Sulën.

Sipas të dhënave të paraqitura nga autorja, këta burra morën pjesë në luftime të shumta kundër forcave serbe dhe bullgare gjatë Luftës së Parë Botërore. Përmendja e tyre është me rëndësi, sepse historia e qëndresës nuk mund të kuptohet vetëm përmes emrave të udhëheqësve, por edhe përmes kontributit të njerëzve që i mbështetën, i shoqëruan dhe i zbatuan në terren përpjekjet e organizuara. Pas çdo figure të njohur qëndron një rreth bashkëluftëtarësh, familjesh dhe bashkësish që kanë mbajtur mbi supe peshën e ngjarjeve historike.

Në fund të vitit 1912, kur autoritetet serbe kishin pushtuar Dibrën, Kurt Balla u bë objekt i kërkimeve dhe i përpjekjeve të vazhdueshme për arrestimin e tij. Ai arriti të largohej drejt Elbasanit, ku qëndroi deri në largimin e forcave serbe nga zona. Duke mos mundur ta kapnin, autoritetet serbe i dogjën shtëpinë dhe i plaçkitën gjithçka që ndodhej brenda saj. Ky akt përbën një tjetër dëshmi të pasojave që përndjekjet politike dhe ushtarake sollën mbi jetën e atyre që u angazhuan në çështjen kombëtare.

Megjithatë, kontributi i Hoxhë Kurt Ballës nuk kufizohet vetëm në qëndresën e armatosur dhe në përballjen me pushtuesit. Një vend të veçantë në veprimtarinë e tij zë edhe përkrahja e arsimit kombëtar dhe përhapja e gjuhës shqipe. Dërgimi i dy djemve të tij në Normalen e Elbasanit që në hapjen e saj, më 1909, është një tregues domethënës i besimit që ai kishte te shkolla shqipe dhe te roli i arsimit në formimin e brezave të rinj.

Në një kohë kur gjuha shqipe dhe shkollimi kombëtar kërkonin përkushtim e sakrifica, ky qëndrim merr një domethënie të veçantë. Arsimi ishte një nga rrugët më të rëndësishme për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe për përgatitjen e njerëzve që do të ndërtonin të ardhmen e Shqipërisë. Përkrahja e shkollës shqipe, krahas angazhimit atdhetar, e paraqet Kurt Ballën si një figurë që e shihte çlirimin e vendit jo vetëm si largim të pushtuesve, por edhe si çlirim të mendjes përmes dijes.

Hoxhë Kurt Balla ndërroi jetë në vitin 1936, duke lënë pas një jetë të lidhur me përpjekjet për çështjen kombëtare, me qëndresën ndaj përndjekjeve dhe me mbështetjen e arsimit shqip. Megjithëse emri i tij nuk zë gjithmonë vendin që meriton në kujtesën publike, dëshmitë e Haki Stermillit, Kristo Frashërit dhe Valbona Ramçit na japin mundësinë të rindërtojmë një pjesë të veprimtarisë së tij dhe ta vendosim atë në kontekstin e historisë së Dibrës e të Shqipërisë.

Rikthimi i figurave të tilla në vëmendjen e studiuesve dhe të publikut nuk është thjesht një detyrim ndaj së kaluarës. Është edhe një mënyrë për të kuptuar më mirë se historia kombëtare është ndërtuar nga shumë njerëz, përfshirë ata që nuk patën mundësi të linin pas vepra të botuara apo monumente përkujtimore, por që u dëshmuan përmes veprimeve, sakrificave dhe zgjedhjeve të tyre.

Hoxhë Kurt Balla meriton të kujtohet si një prej atyre atdhetarëve të Dibrës që e lidhën besimin me përgjegjësinë kombëtare, qëndresën me përkushtimin ndaj vendit dhe të ardhmen me arsimimin e brezave të rinj. Nxjerrja e figurës së tij nga harresa është një kontribut për plotësimin e kujtesës sonë historike dhe për vlerësimin e atyre burrave që, në kohë të vështira, nuk qëndruan mënjanë kur çështja shqiptare kërkonte angazhim dhe sakrificë.