Sadet Dauti: Heshtja që flet shumë

 “Smart City”, privatësia dhe përgjegjësia kushtetuese e shtetit

Në një demokraci funksionale, pushteti që mbledh dhe përpunon të dhëna ka detyrimin ligjor dhe moral të flasë qartë. Kur bëhet fjalë për privatësinë dhe mbikëqyrjen, heshtja nuk është thjesht mungesë komunikimi; ajo kthehet në tregues të një pushteti që vepron pa kontrollin e nevojshëm publik.  Debati rreth projektit “Smart City” në Shqipëri e bën këtë çështje më të mprehtë se kurrë.

Problemi nuk lidhet me teknologjinë në vetvete.

Modernizimi i qyteteve, rritja e sigurisë dhe efikasiteti i shërbimeve publike janë objektiva legjitime. Por mënyra se si ndërtohen këto sisteme, çfarë të dhënash mbledhin, si ruhen dhe kush i kontrollon, janë pyetje themelore kushtetuese. Pikërisht këtu, mungesa e transparencës institucionale bëhet shqetësuese. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë nuk e trajton privatësinë si luks apo opsion politik. Ajo e njeh si të drejtë themelore. Neni 35 garanton mbrojtjen e të dhënave personale dhe përcakton se përpunimi i tyre nuk mund të bëhet pa bazë ligjore dhe garanci të qarta. Neni 36 mbron jetën private, ndërsa Neni 17 lejon kufizimin e të drejtave vetëm me ligj, në mënyrë proporcionale dhe për interesa të domosdoshme publike. Këto parime nuk janë formula abstrakte; ato janë kufij të detyrueshëm për çdo politikë shtetërore që prek sferën personale të qytetarëve. Çdo sistem monitorimi masiv, çdo rrjet kamerash inteligjente apo çdo algoritëm që analizon sjelljen e individëve kërkon domosdoshmërisht: bazë të qartë ligjore, qëllim të përcaktuar dhe të kufizuar, proporcionalitet në ndërhyrje, mekanizma kontrolli dhe transparencë publike. Kur institucionet nuk sqarojnë këto elemente, krijohet një boshllëk besimi që nuk mund të neglizhohet.

Detyrimet nuk janë vetëm kombëtare. Si vend kandidat për Bashkimin Europian, Shqipëria ka përgjegjësi të harmonizojë politikat e saj me standardet europiane për të drejtat e njeriut.  Neni 8 i Konventës Europiane për të Drejtat e Njeriut garanton respektimin e jetës private dhe familjare, ndërsa jurisprudenca e Gjykatës Europiane ka theksuar vazhdimisht se mbikëqyrja është e pranueshme vetëm kur është e nevojshme, proporcionale dhe e kontrolluar nga mekanizma të pavarur. Siguria publike nuk përbën justifikim të pakufizuar për ndërhyrje në privatësi. Po aq i rëndësishëm është edhe standardi europian për mbrojtjen e të dhënave personale, i mishëruar në GDPR, (General Data Protection Regulation ose Rregullorja e Përgjithshme për Mbrojtjen e të Dhënave) i cili vendos parime si transparenca, minimizimi i të dhënave, kufizimi sipas qëllimit dhe përgjegjshmëria institucionale. Pa informim të qartë për qytetarët, pa auditime të pavarura dhe pa garanci të verifikueshme, çdo pretendim për përputhje me këto standarde mbetet formal.

Në kontekstin shqiptar, këto shqetësime bëhen edhe më serioze për shkak të precedentëve të rrjedhjeve të të dhënave personale dhe dobësive të ekspozuara në sigurinë institucionale. Një shtet që kërkon të zgjerojë kapacitetet e monitorimit duhet të jetë dyfish më i hapur dhe më bindës në garancitë që ofron. Përndryshe, krijohet perceptimi i rrezikshëm se qytetari vëzhgohet më shumë, ndërsa mbrohet më pak. Një dimension veçanërisht i ndjeshëm është përdorimi i teknologjive të mbikëqyrjes në mjedise arsimore. Shkollat nuk janë thjesht hapësira sigurie; ato janë ambiente formimi qytetar dhe zhvillimi personal. Çdo formë monitorimi që prek fëmijët kërkon standarde edhe më të larta mbrojtjeje, proporcionaliteti dhe arsyetimi publik. Normalizimi i survejimit në këto hapësira rrezikon të prodhojë pasoja sociale dhe psikologjike afatgjata. Në këtë debat, përgjegjësia nuk bie vetëm mbi institucionet shtetërore. Specialistët e teknologjisë, sigurisë kibernetike dhe mbrojtjes së të dhënave kanë rol thelbësor. Ata e dinë më mirë se kushdo se asnjë sistem nuk është plotësisht i paprekshëm, se centralizimi i të dhënave rrit rreziqet dhe se mungesa e kontrollit të pavarur krijon terren për abuzim.

Heshtja profesionale në çështje të tilla nuk është neutralitet, por humbje e një zëri kritik të domosdoshëm për shoqërinë.

Po kështu, shoqëria civile dhe aktorët politikë kanë detyrimin të kërkojnë debat të hapur, transparencë dhe llogaridhënie reale. Çështjet që prekin drejtpërdrejt të drejtat themelore nuk mund të trajtohen si procedura teknike apo administrative. Ato janë thelbësisht demokratike. Koha, në raste të tilla, nuk është neutrale. Çdo ditë pa sqarime, pa diskutim publik dhe pa garanci të qarta e bën më të lehtë normalizimin e praktikave që mund të cenojnë lirinë individuale.  Demokracia nuk dëmtohet vetëm nga veprimet e gabuara, por edhe nga mungesa e reagimit në kohën e duhur.

“Smart City” mund të jetë një hap përpara në zhvillimin urban dhe administrimin modern. Por një projekt i tillë, i ndërtuar pa transparencë, pa kontroll të pavarur dhe pa besim publik, rrezikon të prodhojë efektin e kundërt. Sepse liria rrallë humbet menjëherë dhe me zhurmë. Shpesh, ajo zbehet gradualisht, në heshtje.