Robert Martiko: VISAR ZHITI, FJALA QË KALOI NËPËR ERRËSIRË

VISAR ZHITI, FJALA QË KALOI NËPËR ERRËSIRË

Nga Robert Martiko

Visar Zhiti i përket atij lloji të rrallë shkrimtarësh e poetësh që nuk e kanë zgjedhur fjalën si stoli, por si provë ontologjike. Poeti, tek ai, nuk është zbukurues i botës, por dëshmitar i saj. Fjala e tij ka kaluar përmes errësirës, jo si metaforë letrare, por si përvojë reale, dhe pikërisht për këtë arsye ajo mbart një peshë morale dhe ekzistenciale që nuk imitohet.

Në thelb, Visar Zhiti është një poet i ndërgjegjes. Burgimi i tij nuk e shndërroi në ideolog, as në predikues, por në dëshmitar të njeriut të zhveshur nga çdo maskë. Përvoja e tij i afrohet asaj që mendimi ekzistencial e ka quajtur “situatë kufi” (Jaspers): momenti kur subjekti përballet me vdekjen, absurditetin, humbjen e çdo sigurie. Por ndryshe nga një ekzistencializëm i ftohtë, te Zhiti vuajtja nuk e shuan kuptimin; përkundrazi, ajo e zhvesh realitetin nga gënjeshtrat e tij ideologjike.

Poeti del nga burgu jo si qenie e thyer, por si njeri që ka parë fundin dhe megjithatë nuk e ka humbur ndjeshmërinë. Kjo e vendos Zhitin në një traditë të vjetër morale, perëndimore: atë të dëshmitarit që nuk kërkon hakmarrje. Në vend të urrejtjes, fjala e tij mbart një dhembshuri të përmbajtur, gati paradoksale, që e bën poezinë e tij thellësisht humane. Kjo është një etikë e afërt me atë të Levinas: tjetri nuk shfaqet si armik, por si fytyrë që kërkon përgjegjësi.

Nga pikëpamja filozofike, Zhiti nuk ndërton sisteme, por hap hapësira kuptimi. Ai nuk e shpjegon të keqen; ai e tregon. Dhe pikërisht në këtë zhvillim të thjeshtë, por të zhveshur nga retorika, lind dimensioni etik i poezisë së tij. Fjala e Zhitit nuk kërkon të bindë, por të kujtojë. Kujtesa, tek ai, nuk është barrë e së shkuarës, por përgjegjësi ndaj së tashmes: një akt rezistence ndaj harresës kolektive.

Në raport me kohën, Visar Zhiti qëndron si figurë e kundër-harresës. Në një shoqëri që ka prirjen ta relativizojë dhunën e kaluar ose ta shndërrojë atë në statistikë, poezia e tij mban gjallë fytyrën konkrete të njeriut të shtypur. Kjo e bën fjalën e tij jo vetëm akt estetik, por edhe akt etik dhe politik në kuptimin e lartë të fjalës: politik si mbrojtje e jetës kundër mekanizmave që e shndërrojnë atë në numër.

Një element thelbësor i portretit të Zhitit është ruajtja e brishtësisë. Ai nuk e kthen vuajtjen në heroizëm, as në forcë retorike. Kjo brishtësi është thellësisht filozofike: ajo pranon se njeriu nuk fiton mbi të keqen duke u bërë i fortë si ajo, por duke mos u bërë i ngjashëm me të. Është një etikë e rezistencës së heshtur, jo e triumfit.

Në këtë kuptim, Visar Zhiti është një figurë që e lidh poezinë me etikën pa i shkrirë ato. Ai na kujton se fjala mund të mbijetojë edhe aty ku çdo gjë tjetër shkatërrohet dhe se poezia, kur është e vërtetë, nuk është arratisje nga realiteti, por dëshmi e tij ontologjike. Zhiti nuk është vetëm poet i vuajtjes, por poet i dinjitetit njerëzor në kushte ekstreme. Fjala e tij nuk vjen nga qetësia, por nga prova; dhe pikërisht për këtë arsye, ajo nuk është thjesht letërsi, por formë e mendimit moral në gjuhë poetike.