top of page
Search

Ramazan Kica: đ†đšđ„đ„Ă« đ„đąđŹđą

  • 5 days ago
  • 3 min read

đ†đšđ„đ„Ă« đ„đąđŹđą

(Mollë qyqje)

Dje bĂ«ra njĂ« udhĂ«tim nĂ« pyll, nĂ« zonĂ«n e dushkut (lisit). RastĂ«sisht mĂ« zuri syri, nĂ« njĂ« degĂ«, njĂ« gallĂ« lisi, e cila, nĂ« gjuhĂ«n popullore tĂ« zonĂ«s time quhet “mollĂ« qyqje” (konsiderohet si "bukĂ« qyqje").

NjĂ« đ†đšđ„đ„Ă« đ„đąđŹđą nĂ« fakt Ă«shtĂ« njĂ« rritje anormale e bimĂ«s. Nuk Ă«shtĂ« frut i lisit, por njĂ« reagim i pemĂ«s ndaj njĂ« insekti tĂ« vogĂ«l. Zakonisht shkaktohet nga grerĂ«za tĂ« vogla tĂ« familjes đ¶đ‘Šđ‘›đ‘–đ‘đ‘–đ‘‘đ‘Žđ‘’. KĂ«to insekte vendosin vezĂ«t nĂ« indet e lisit (kryesisht nĂ« degĂ«, por edhe nĂ« gjethe), dhe pema reagon duke formuar kĂ«tĂ« “topth” tĂ« rrumbullakĂ«t qĂ« i rrethon larvat.

Shpesh kĂ«to lidhen me specie si 𝐮𝑛𝑑𝑟𝑖𝑐𝑱𝑠 𝑘𝑜𝑙𝑙𝑎𝑟𝑖 ose tĂ« afĂ«rta, edhe pse ngjyra e kuqe e fortĂ« tregon njĂ« tip pak mĂ« specifik galle qĂ« gjendet nĂ« lloje tĂ« ndryshme lisash.

Ajo qĂ« nĂ« shqip shpesh quhet “qyqja” (insekt) ka lidhje tĂ« drejtpĂ«rdrejtĂ« me insektet e familjes đ¶đ‘Šđ‘›đ‘–đ‘đ‘–đ‘‘đ‘Žđ‘’, qĂ« janĂ« tĂ« ashtuquajturat grerĂ«zat e tĂ«mthit (gall wasps). KĂ«to insekte vendosin vezĂ«t nĂ« indet e bimĂ«ve (sidomos te 𝑄𝑱𝑒𝑟𝑐𝑱𝑠 - lisat).

Si reagim, bima formon ato topthat (gallat / “gallĂ« lisi”), ku zhvillohen larvat.

 “Qyqja” nĂ« pĂ«rdorimin popullor shqip, shpesh i referohet vetĂ« insektit qĂ« shkakton gallĂ«n (pra njĂ« anĂ«tar i familjes đ¶đ‘Šđ‘›đ‘–đ‘đ‘–đ‘‘đ‘Žđ‘’).

Karakteristikat e “mollĂ«s sĂ« qyqes”:

Ka formë të një topthi të rrumbullaktë.

Diametri 2-4 cm.

Ngjyrë e kuqe, shpesh me nuanca të bardha ose të verdha.

Del në pranverë mbi degë të lisit.

Strukturë sfungjerore/kompakte brenda.

Shije pak e ëmbël në të thartë.

E rëndësishme:

Nuk është e rrezikshme për njeriun në sasi të vogla, por as nuk konsiderohet ushqim i mirëfilltë.

Nuk Ă«shtĂ« “frut”, por njĂ« strukturĂ« mbrojtĂ«se e pemĂ«s pĂ«r larvĂ«n e insektit.

Nëse e hap, zakonisht brenda mund të gjesh një dhomë të vogël ku zhvillohet insekti.

Pra, “mollĂ« qyqje” Ă«shtĂ« njĂ« emĂ«r popullor shumĂ« i bukur pĂ«r njĂ« fenomen biologjik interesant; njĂ« bashkĂ«veprim midis lisit dhe insekteve.

Fjala “gallĂ«â€ (si te “gallĂ« lisi”) nuk ka lidhje me shqipen e brendshme, por Ă«shtĂ« huazim i vjetĂ«r nga latinishtja, qĂ« tregon pikĂ«risht kĂ«to fryrje/rritje nĂ« pemĂ« (sidomos nĂ« lisa), tĂ« shkaktuara nga insektet. Kjo fjalĂ« ka kaluar pothuajse nĂ« tĂ« gjitha gjuhĂ«t evropiane: italisht: galla, frĂ«ngjisht: galle, anglisht: gall (p.sh. oak gall)

Në shqip është marrë si term teknik (botanik/popullor) për këtë fenomen.

---------------


đ†đšđ„đ„Ă« đ„đąđŹđą
đ†đšđ„đ„Ă« đ„đąđŹđą

Na shkon mendja: si ka mundësi që populli e lidhi gallën me qyqen, pa ditur shkencërisht lidhjen (sepse ky emërtim është popullor dhe shumë i vjetër)?

NĂ« kĂ«tĂ« rast, nuk kemi tĂ« bĂ«jmĂ« me “njohuri tĂ« fshehtĂ« shkencore”, por me vĂ«zhgim shumĂ« tĂ« hollĂ« popullor.

Ja si shpjegohet:

1. Insekti “zbulohet” me sy. Edhe pse i vogĂ«l, anĂ«tarĂ«t e familjes đ¶đ‘Šđ‘›đ‘–đ‘đ‘–đ‘‘đ‘Žđ‘’ dalin drejtpĂ«rdrejt nga galla (ajo “molla”), nĂ« pranverĂ«/verĂ« dhe mund tĂ« shihen duke hyrĂ«/dalĂ« ose duke u mbledhur rreth tyre. Kur çahet galla, brenda gjenden larva ose vrima daljeje.

Pra, njĂ« bari, druvar apo fshatar i vĂ«mendshĂ«m e lidhte lehtĂ«sisht idenĂ« qĂ« “ky insekt del nga kjo kokĂ«rr”, nga dhe arrin nĂ« pĂ«rfundimin qĂ«, “atĂ«herĂ« ky e bĂ«n” kĂ«tĂ«.

Nuk është shkencë moderne, është empiri e përsëritur ndër breza.

2. “Qyqja” si emĂ«r nuk Ă«shtĂ« domosdoshmĂ«risht teknik; pra i ardhur nga emĂ«rtimi si insekt.

Fjala “qyqe/qyqja” nĂ« shqip pĂ«rdoret pĂ«r đ¶đ‘ąđ‘đ‘ąđ‘™đ‘ąđ‘  𝑐𝑎𝑛𝑜𝑟𝑱𝑠 (zogu qyqe); por edhe pĂ«r gjĂ«ra qĂ«:

dalin papritur, rriten si tĂ« huaja mbi diçka tjetĂ«r, ose kanĂ« diçka “tĂ« çuditshme / parazitare” (kujtojmĂ« shprehjen "ah moj qyqja e nan's", qĂ« e Ă«ma nofkon tĂ« bijĂ«n, kur ajo Ă«shtĂ« dembele, parazite, e paaftĂ«, e vetmuar).

Kjo pĂ«rputhet shumĂ« mirĂ« me gallĂ«n, e cila del si njĂ« trup i huaj mbi degĂ«, qĂ« brenda ka njĂ« “banor tĂ« fshehtĂ«â€.

Pra emri mund të jetë analogjik, jo domosdoshmërisht biologjik i saktë.

3. “MollĂ« qyqje” mund tĂ« jetĂ« emĂ«rtim i pĂ«rmbysur.

ËshtĂ« shumĂ« e mundshme qĂ«, fillimisht Ă«shtĂ« quajtur “mollĂ« qyqje” (si diçka e çuditshme, e egĂ«r/e huaj, jo e zakonshme), pastaj insekti qĂ« dilte prej saj u quajt “qyqja”.

Pra jo nga insekti në emri i gallës, por ndoshta nga galla (si fenomen i çuditshëm) tek emri i insektit.

4. Populli shpesh i ka “kapur” kĂ«to lidhje.

Ka plot raste ku njohuria popullore paraprin shpjegimin shkencor; lidhja midis insekteve dhe sëmundjeve të bimëve, ciklet sezonale të kafshëve, sjellje parazitare etj.

NĂ« kĂ«tĂ« rast, ajo qĂ« sot e dimĂ« si aktivitet i đ¶đ‘Šđ‘›đ‘–đ‘đ‘–đ‘‘đ‘Žđ‘’, Ă«shtĂ« thjesht formalizim shkencor i njĂ« vĂ«zhgimi tĂ« vjetĂ«r.

Comments

Shkrimet e fundit

bottom of page