Ramazan HUSHI: Mos vdeksh kurrë, o Lam Qorri!

                          Tregim                       

            ------------------------- 

Nuk mund ta harroj sa të jem gjallë atë njeri të veçantë, tepër të veçantë për qytetin tim: xha Lamin! Njeri pa shkollë qe xha Lami, por këngëtar i lindur, këngëtar i vërtetë e të gjithë ia pëlqenin zërin, madje edhe ne fëmijët. Lam Qorri nuk këndonte dokudo. As nëpër dasma me para, siç po bëjnë sot plot këngëtarë, as nëpër salla luksoze shfaqjesh. Skena e tij e pëlqyer qe pijetorja e xha Hamitit, një lokal fare i vogël e i vjetër në lagjen tonë. Në atë pijetore ai rrinte shumë shpesh, nganjëherë në mesditë, por më tepër mbrëmjeve. Kishte aty shokë të përhershëm, të moshuar si ai, por kishte raste që i vinin shokë edhe nga lagjet e tjera të qytetit! Fillonte e pinte raki pak nga pak. Ia niste edhe këngës. Nuk pinte shumë xha Lami, që të humbte e të dehej, por aq sa ia lypte shpirti, aq sa ia kërkonte kënga. Pi e këndo, pi e këndo. Pinte e zëri i bëhej më i ëmbël. Jo, nuk ishte pijanec ai, por pinte aq, racionin e përditshëm, aq sa për të flakur tutje ndrojtjen e mërzinë e ditës. Sepse, si të gjithë njerëzit, edhe ai kishte edhe ndrojtje, kishte edhe mërzi. Dhe atëhere zëri i tij dilte më i qëruar, më i pastër e gurgullonte si ujët e përroit, që kalonte aty pas kodrës së sahatit të madh të qytetit dhe sikur na e gjallëronte lagjen.

E quanin të gjithë Lam Qorri, sepse ai njërin sy nuk e kishte dhe nën gjyslyket me numër tepër të madh i shquante syri tjetër, ai i shëndoshi, me shkëlqimin e syve të një djali të ri. E kur këndonte Lam Qorri, të gjithë ata që e kishin shtëpinë a ty rrotull, dilnin nëpër dritare a në porta dhe mbanin veshët nga mejhania e xha Hamitit. Kalimtarët në rrugë ndalnin për një çast hapin. Kurse ne fëmijët shpejt linin lodrat tona e i qaseshim të gëzuar mejhanes. Sepse kishim qejf  jo vetëm ta dëgjonim xha Lamin kur ia hidhte këngës, por edhe ta shihnim me sytë tanë. Kënga e bënte atë të dukej një plak i bukur! Në fakt, nuk kishte ndonjë bukuri xha Lami, ishte burrë i vjetër, me hundë të kërcyer, fytyrëkuq e me një sy. Në kokë mbante gjithnjë një kasketë të vjetër, por të pastër, kurse nëpër kurrizet e duarve i binin në sy dukshëm damarët e trashë të gjakut si dhe një brazdë e thellë rrudhe, e cila ia përshkonte tej e tej ballin. Pra në dukje nuk kishte asgjë të bukur xha Lami. Por, kur zinte e këndonte ai, atëhere bëhej i hijshëm para të gjithëve, më i afërt me njerëzit e sikur hynte brenda secilit prej tyre e prej nesh, në mendimet e në ndjenjat tona.

Kur këndonte Lam Qorri, zëri i kullonte si mjalti nga kosherja dhe fjalët e bukura e të thella preknin çdo zemër njerëzore. Edhe zogjtë, edhe bilbilat e linin për një çast këngën e tyre e ndaleshin në ndonjë kumbull a kajsi aty afër, që ta dëgjonin. Sepse edhe vetë xha Lami kishte zë bilbili. Kur zë këndon Lam Qorri, edhe të vdekurin e ringjall, thonin të rriturit atëhere për të. Por, ç’është e vërteta, ne fëmijët e lagjes nuk kishim parë ndonjë rast të tillë ringjalljeje! Të tjerë, ata më të moshuarit, rrëfenin që bash në mejhanen e xha Hamitit kishte bujtë një herë nga Elbasani këngëtari i njohur popullor Isuf Myzyri e të dy kishin bërë një garë të rrallë, kush e kush të këndonte më bukur! Në fund Myzyri i madh kishte thënë i entuziazmuar: “Vërtet këngët di t’i bëj unë, por ato i këndon bukur Lam Qorri! Mos vdeksh kurrë, o Lam Qorri!” Me vete kam gjykuar herë pas here: Isuf Myzyrit në Elbasan i kanë ngritur një përmendore, përse mos ia ngrenë edhe në Kavajë këngëtarit popullor Lam Qorrit një përmendore?

Në ato vite që po kujtojmë këtu, pra në vitet pesëdhjetë të shekullit të kaluar, tek ne në Shqipëri nuk gjeje dot as kasetofonë e as televizorë. Madje edhe radio mezi e gjeje ndonjë markë të vjetër! Xha Lami ishte për ne edhe kasetofon, edhe televizor, edhe radio. Kur rastiste të dëgjonimn donjëherë në altoparlantin tek qendra e  qytetit të këndonte një këngëtar i mirë i Tiranës, Shkodrës e Elbasanit, a ndonjë i huaj me famë botërore, ne fëmijët thonim me krenari:

-Këndoka bukur, si xha Lami ynë!

Kurse të rriturit jepnin në kësi rastesh gjykime akoma më të guximshme, kur thonin:

-Zë të bukur paska, të bukur, por jo aq sa zëri i Lam Qorrit tonë!

Zakonisht ai këndonte vetëm dhe ne fëmijët, që rrinim jashtë tek dritarja, kënaqeshim duke e dëgjuar. Por ndodhte që edhe shokët e tavolinës ta shoqëronin edhe ata me zë të ulët. Eh, kuku, zëri i tyre me atë të xha Lamit! Ata shpesh stononin tmerrësisht, nuk respektonin ritmin e këngës e zëri i tyre na dukej tamam si zë bretkose apo laraske para zërit të ëmbël të Lam Qorrit. Ata nuk arrinin dot ta ndiqnin atë dhe mbeteshin gjithnjë mbrapa, ashtu siç ndodh me atë vrapuesin kampion, i cili ikën shumë përpara dhe të tjerët prapa,   sado që përpiqen ta arrijnë, nuk i afrohen. Por xha Lami qe burrë i zgjuar, me sedër. Ai e kuptonte i pari një parregullsi të tillë e me marifet tërhiqej, ndalej. Shkëputej përkohësisht nga kënga, me pretekstin se po kthentë një gllëjkë raki. Por në fakt ai u linte radhë që të këndonin edhe shokët. Që ata të mos mendonin se ai nuk po i përfillte. Dhe, kur e kuptonte që kënga kishte ngecur në baltë, atëhere ai e rimerrte fjalën, zërin e bashkohej me zërat e të tjerëve. Zëri i tij sikur i organizonte ata, sikur ua akordonte penjëzat e zërit. Brenda zërit të ngrohtë e të butë të xha Lamit, ata ndiheshin si në një strehë të rehatshme, si në një kopsht me lule, që u jep jetë dielli me bujarinë e vet.Edhe neve fëmijëve na dukej sikur futeshim brenda atij zëri, sikur strukeshim nëpër notat do-re-mi-fa-sol, ashtu siç strukeshim mbrëmjeve, aty rreth oxhakut në zjarr, pranë gjurit të gjyshit apo  të gjyshes.    

E kujtoj mjaft mirë një mbrëmje behari, kur ndodhi diçka tepër e veçantë, jashtë së zakonshmes, jashtë së përditshmes. Ajo ishte një mbrëmje e ngrohtë, kur qielli buiste nga yjet e kudo përreth dëgjoheshin këngët gazmore të veroreve nëpër rrëkera e në hurdhën (kështu i thonin tek ne ujërat e ndenjur,) që ndodhej në fund të rrugicës sonë. Atë mbrëmje xha Lami s’di përse ishte shndërruar në njeri tjetër, qe bërë i qeshur e gazmor. Ishte në një formë të shkëlqyer e nxirrte nga goja e nga shpirti, si tespije, këngë pas kënge, njëra më e bukur se tjetra, deri në tonet më të larta. Jo, atë natë atij nuk i këndonte vetëm goja e shpirti, por edhe ai syri i vetëm, që i shkëlqente si llambushkë. Në një çast të tillë ai e hoqi setrën prej trupit dhe e vendosi në shpinëzën e karriges së tij, hoqi nga koka edhe kasketën, u mbështet mirë në karrige e u zhyt nëpër dallgët e këngës. Zëri i dilte i bardhë, i ëmbël, tamam posi qumshti që sapo del nga gjiri i lopës. Këndonte e binte në ekstazë, shkrihej njësh me këngën, duke shpërndarë kudo përreth tinguj të magjishëm, të cilët s’i kishim dëgjuar ndonjëherë më parë! Ose të bëhej sikur i kishe dëgjuar diku e dikur, jashtë përmasave të vendit e të kohës! Të pranishmit aty thuajse nuk e shikonin xha Lamin si figurë, veç dëgjonin zërin e tij, të përzier në jonet e dritës e të ajrit.

Atë mbrëmje pijetorja e xha Hamitit u mbush me njerëz si kurrë ndonjë herë tjetër! Kuptohet, që atij si pronar lokali iu shtuan fitimet. Vetëm ne fëmijët kishim mbetur jashtë, si të harruar, të lënë pasdore. Atëhere, në këngë e sipër, vetë xha Lami na bëri shenjë me dorë që të futeshim brenda dhe diç i pëshpëriti në vesh të zotit të lokalit. Xha Hamiti, i gatshëm doli te dera, shikoi nga ne buzagaz dhe përsëriti me fjalë ftesën e këngëtarit:

-Hajdeni, çuna, futuni mbrenda të dëgjoni këngët!

Dhe ne pranuam menjëherë e u futëm fytyrëqeshur. Ato pak karrige që kishte pijetorja e vogël qenë zënë nga të rriturit, madje disa prej tyre qenë ulur në arka ambalazhi. Kështu që neve fëmijëve na binte radha të rrinim në këmbë, me sy e veshë nga ustai i këngës, xha Lami. Na dukej si një privilegj të madh ajo ftesë, sepse ishte një lloj spektakli i vogël, i improvizuar në çast! Tymrat e duhanit endeshin si re të bardha e të murrme nëpër tavanin e ulët prej dërrase, përzier me gjithfarë aroma pijesh e hudhrash, por zëri i ëmbël i xha Lamit na bënte neve të mos ndiheshim keq mes atij ajri të rëndë e sfilitës.

Sapo ai mbaroi këngën, të gjithë duartrokitën vetiu. Edhe ne fëmijët, po ashtu. Po na dukej sikur ishim në një sallë të madhe shfaqjesh. Edhe xha Lamit iu bë qejfi shumë nga ato duartrokitje. Atij i qeshte e gjithë qenia e dukej njeriu më i lumtur në botë! Ashtu, çakërqejf, ai iu drejtua xha Hamitit e i thirri gjithë shend:

-Jepu kalamajve nga një kalikandë, se t’i paguaj unë!..

Vetëm të nesërmen, fare rastësisht, morëm vesh që xha Lami kishte festuar atë mbrëmje me veten e me shokët, pa u thënë gjë atyre (dëshironte t’i qeraste ai), përvjetorin e dyzetë të martesës së tij. Këtë ai ia kishte thënë vetëm të zotit të pijetores, xha Hamitit, në një çast dehjeje, kur qenë larguar të gjithë klientët e tjerë.

Eeeh, ja kështu punët me këngëtarin e lagjes tonë, Lam Qorrin! Çne, i lagjes! Ai ishte këngëtari i të gjitha lagjeve. Ai i përkiste gjithë qytetit.

Lam Qorri nuk jeton më. Kjo është diçka e natyrshme, sepse të gjithë njerëzit janë të vdekshëm. Në atë kohë këngëtarit popullor virtuoz nuk u kujtuan t’i jepnin ndonjë çmim. As ndonjë dekoratë apo medalje për ta vënë në gjoks. Shpërblim, jo se jo! Për të nuk u ngrit ndonjë këngë e as ndonjë përmendore! Atij njeriu sot zor se i gjendet edhe varri! Trupin e tij e mbuloi dhe e treti dheu. Edhe kjo është e natyrshme, sepse ai ka disa dekada që ka ndërruar jetë e dihet që edhe në banesën tjetër brezat ua lenë vendin njëri-tjetrit, paçka se në këtë jetë nuk ndodh gjithnjë kështu...

Lam Qorrin shumëkush në qytet, por edhe në lagjen tonë, e kanë harruar krejt. Prap edhe kjo është më se e natyrshme, sepse për të as gazetat, as radiot, as televizioni nuk kanë folur e shkruar kurrë ndonjë rresht. Me pak fjalë, nuk ka mbetur pothuaj asnjë gjurmë prej tij sot! Vetëm dihet, që në një pllakë gramafonash qenë regjistruar nga italianët ( në kohën e pushtimit të tyre tek ne, 1939-43) disa këngë të tij e nuk dihet a ruhet ndonjë e tillë akoma sot.

Por emri i tij, i Lam Qorrit, çuditërisht mbeti! Ose, nuk nuk mund të quhet çudi që mbeti, sepse ai pat hyrë ndër zemrat e njerëzve. Sepse ishte zëri i tij që mbeti. Emri dhe zëri i tij u përzienë me ajrin, me fëshfërimat e erës, me cicërimat e zogjve e me dhjetra e qindra këngët e mëvonshme. Fluturuan ato bashkë me retë dhe vazhduan të endeshin nëpër hapësirat pa fund të qiellit në formën e një reje të bardhë, të bardhë, si një ogur i mirë. Ajo re vërtitet edhe sot mbi kupolën e qytetit tim si një shpend prehistorik dhe mbase është shpirti i Lam Qorrit! Sepse thonë që shpirtrat e njerëzve të vdekur enden përgjithmonë rreth nesh në formën e reve, të luleve e të fluturave...

Dhe unë, sa herë që dëgjoj ndonjë këngë të kënduar me zë të ëmbël e me shpirt, gjë që ndodh tepër rrallë sot, them me vete gjithë mburrje:

-Ah, çfarë zëri! Tamam si zëri i mrekullueshëm i Lam Qorrit!