QASJE SHUMËDIMENSIONALE E NJË EPOKE TË TRISHTË


Xheladin Mjeku

Fatmir Terziu: “SHTËPIA NË KORNIZË”, roman – 2019-2020


Kolanës së romaneve të Fatmir Terziut i shtohet edhe një fuqi lokomotore për t’i shtyrë tutje vargojtë e vlerave në krijimtarinë letrare – artistike të tij. E them këtë mendim, pas leximit të romanit të radhës “Shtëpia në kornizë”, i cili sjell deri në detaje e finesa një periudhë të caktuar historike, që kishte ngulitur thellë në shpirtin e njerëzimit një të keqe që nuk do t’i shqitej për një kohë të gjatë nga trualli i tyre, meqë kthetrat e atij përbindëshi gllabërues ishin ngulitur thellë në shpirtin e pafaj të tyre, duke shtrënguar fort lakun e dhunës deri në plandosje. Mirëpo, siç thotë një fjalë e urtë: “Zullumi këputet prej së trashi”, edhe kësaj situate i erdhi fundi, për të bërë që këto kthetra t’i rikthehen në mënyrën më të ashpër deri në përdhosje dhe zhbërje të plotë, po atyre që i kishin krijuar dhe shfrytëzuar për rreth një gjysmë shekulli.

Tashmë, kur një periudhë kaq e gjatë, me të gjitha elementet e dhunës dhe shfrenimeve shtazarake nga një kastë e tërbuar politike po shpërbëhej përfundimisht, për t’i hapur rrugë ndryshimeve të reja, për krijues e artistë të shumtë u hapën rrugë të reja të trajtimit të temave të reja nga kjo epokë, për t’ua përcjellur brezave mesazhin që mos të përsëritet më kurrë. Kjo mbase edhe ishte arsyeja që edhe Fatmir Terziu iu qas kësaj teme, me gjithë arsenalin e tij krijues për ta nxjerr në dritë këtë periudhë gjysmëshekullore të komunizmit, që përfundimisht ta kemi si dëshmi të argumentuar me romanin e tij të radhës “Shtëpia në kornizë”.


Përkufizimi brenda kornizës, apo hapja e perdes së një historie


Baraspeshimi me të kaluarën do të sillte një analizë pak më të zgjeruar të asaj periudhe kohe, kur Shqipëria po përjetonte kohën e iluzioneve premtuese komuniste, por gjithnjë nën fuqinë e shtypjes, persekutimeve, torturave e shumë elementeve tjera që do ta mbajnë të mbyllur e të izoluar nga bota tjetër, që kishte zënë të lulëzonte me ekonominë, kulturën, arsimin dhe gjithëçka që i duhej zhvillimeve demokratike. Për këtë gjendje të krijuar nga pushteti i atëhershëm mund të mësohet më shumë nga paraqitjet e ngjarjeve përmes romanit të radhës “Shtëpia në kornizë”. Ndoshta do të ishte me interes të theksohet se gjatë leximit të kësaj proze romanore duhet kujdes me leximin, për të fiksuar çdo ngjarje e mendim që takojmë këtu, meqë ndryshe nuk do të shijohet kënaqësia e çdo “rikapje” – kapitulli të romanit. Kjo nga fakti se, paraqitja e ndodhive këtu krijon parafytrimet e ngjarjeve e të personazheve të kohës, sikur në pamje celuloidi filmik, ku të detyrohen për tu rikthyer sërish në ato periudha, që herë vijnë të përjetuara, herë si kujtime nga personazhe të kohës, nga e cila kanë lënë shkrime e dëshmi, e herë vijnë si rrëfime nga njerëz, që në vazhdimësi sjellin fakte e dokumentacion të ndryshëm për ngjarje të përjetuara kudoqoftë nëpër Shqipëri.


Fatmir Terziu: “SHTËPIA NË KORNIZË”, roman – 2019-2020

Kështu, derisa në romanin “Kojrillat” mund të kalosh nëpër një ngjarje bazament, me shumë episode kronologjike që ndërlidhen me temën bosht, për të nxjerr esencën e rrëfimit, këtu kemi një veçanti tjetër në realizimin dhe kuptimin e lëndës rrëfimore. Në romanin “Shtëpia në kornizë” ngjarjet vijnë si pamje të ndara, duke pasqyruar kohën me shumë të panjohura e të paimagjinueshme për kohën kur janë zhvilluar, por në pikëtakimin e tyre mblidhen si një e keqe e përbashkët që sjell veç dhimbje. Kjo dhimbje akumulohet nga shumë veprime të shkaktuara nga dora djallëzore e një pushteti që mëton të qëndroj në këmbë të veta përmes dhunës e persekutimeve të pashembullta në ndonjë vend tjetër.

Pothuajse i gjithë rrëfimi vjen në njëjësin e vetës së parë, po gjithmonë autori kujdeset të shpalos ngjarje e finesa nga më të veçantat, për ta parashtruar sa më autentike jetën dhe vlerat e asaj kohe, gjithnjë duke e prezantuar njeriun e vuajtur, të persekutuar e plot sprova jete, pa mos e tëhuajsuar asnjëherë realitetin që po shtronte në këtë prozë, paksa më ndryshe. Në realitet, Fatmir Terziu njihet gjatë gjithë krijimtarisë së tij si njëri ndër krijuesit dhe studiuesit që synon të shtroj temën bosht me paraqitjet ndryshe të ngjarjeve, për të bërë të kuptohen drejtë dhe të shumtën e herës edhe më bindëse, se i kujtojmë në realitet. Autori vjen edhe si rrëfimtar, edhe si dëshmitar i kohës së jetuar e përjetuar, njëkohësisht, duke pasqyruar atë periudhë të jetuar, gjithnjë në frymën e dëshmive të pafund, ku, siç do ta thotë edhe vet në një rast:Për të marrë mbi shpinë peshën e atij “realizmi”, tashmë më duhej t’i shpjegoja vetvetes, se për mua arti është bukuria në ekuilibër. Dhe në qoftë se nuk mund të ngrihem mbi troshamën e rrugës për të identifikuar gjërat, kur të dyja janë të kombinuara, atëherë arti nuk është niveli i duhur”. (fq. 39). Në vazhdimësi shtrohen edhe qështje tjera, që nuk e kanë hiq më pak rëndësinë e trajtimit, duke sjellur shembuj nga më banalët, në shikim të parë, por tepër persekutues si veprime për një popull të ndëshkuar, me arsyetimin e mbrojtjes së vlerave të masave popullore dhe shtetit socialist, për ta saktësuar edhe përmes “fakteve” që do të mjaftonin për hapje dosjesh me pretekst, si: “ai që grabit një kalli gruri, apo dhe një kokërr gruri është armiku ynë, është armiku i popullit”, duke e identifikuar edhe veten e tij si njërin ndër aktorët e mundshëm në përballjen e akuzave të kësaj përmase ndëshkimi: “edhe unë kisha pikturuar pula të tilla, edhe unë kisha shkruar për kohën e artë të pulave, për shtimin e tyre në fushën e armiqësimit mes nesh. Edhe unë kisha parë “pula në kafaz”, edhe unë kisha qenë dëshmitar i “pulave të ndëshkuara” me atë rast”. (po aty, fq. 39).

Tashmë autori duhet ta ketë kuptuar ndodhjen e tij në ngjarjet e rrëfyera këtu, për të dhënë pastaj vlerësimet subjektive në përmasën e ngjarjeve: “Simetria e trupit tim gati-gati përputhej me simetrinë e dhomës, shkallën, volumin dhe përmasat e saj. Unë tashmë isha përshtatur aty”. (fq. 42). Poashtu, në vazhdimësi të leximit të këtij romani takojmë edhe elemente biografike të autorit, siç mund të kuptohet edhe nga mbiemri i tij, rrjedh nga një familje punëtorësh artizanal, që vet autori nuk ngurron ta thotë hapur, duke e paraqitur kështu imazhin e familjes dhe të personalitetit të tij. Kjo vjen e trajtuar mirë edhe në “Rikapjen e nëntë”, siç e shpreh me plotninë e fjalës: “Dhe shtoja me vete, “dikush në krye, për të udhëhequr”, për ta vazhduar tutje rrëfimin: