Prof. Dr. Fejzulla BERISHA: AMERIKA DHE FATI I KOMBIT SHQIPTAR

AMERIKA DHE FATI I KOMBIT SHQIPTAR: NGA SHPËTIMI I SHQIPËRISË TE SHTETËSIA E KOSOVËS

Nga mbrojtja e Shqipërisë prej copëtimit te çlirimi dhe shtetësia e Kosovës – mbi një shekull partneriteti shqiptaro-amerikan

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla BERISHA

Wilsoni dhe mbrojtja e Shqipërisë në një çast vendimtar

Historia shqiptaro-amerikane nuk është vetëm histori miqësie diplomatike. Në momente të caktuara, ajo ka ndikuar në mbrojtjen e ekzistencës politike dhe të perspektivës shtetërore të shqiptarëve. Një prej këtyre momenteve ishte periudha pas Luftës së Parë Botërore, kur Shqipëria rrezikonte të copëtohej ndërmjet interesave të shteteve fqinje dhe kalkulimeve të Fuqive të Mëdha.

Në këtë kontekst merr rëndësi qëndrimi i presidentit amerikan Woodrow Wilson. Në Konferencën e Paqes në Paris, çështja shqiptare ishte pjesë e përplasjeve për rishikimin e kufijve dhe ndarjen e territoreve. Wilsoni kundërshtoi zgjidhjet që cenonin ekzistencën e Shqipërisë si shtet. Mbështetja e tij nuk ishte faktori i vetëm që ndikoi në ruajtjen e shtetit shqiptar. Rol të rëndësishëm patën edhe diplomacia shqiptare, Federata “Vatra”, Fan Noli, diaspora dhe përpjekjet e brendshme shtetformuese, veçanërisht Kongresi i Lushnjës i vitit 1920.

Rëndësia historike e Wilsonit qëndron te mbrojtja e parimit se popujt nuk mund të trajtohen vetëm si objekte të marrëveshjeve ndërmjet fuqive të mëdha. E drejta për vetëvendosje, megjithëse zbatohej në mënyrë të pabarabartë në atë periudhë, krijoi një argument politik dhe moral në mbrojtje të popujve që kërkonin të ruanin identitetin dhe organizimin e tyre shtetëror.

Kosova: baza historike dhe juridike e shtetësisë

Rasti i Kosovës duhet analizuar në kontekstin e shpërbërjes së ish-Jugosllavisë, të represionit sistematik të viteve ’90 dhe të shkeljeve të rënda të të drejtave të njeriut. Pas suprimimit të autonomisë së Kosovës më 1989, shqiptarët u përjashtuan nga institucionet publike, arsimi, administrata dhe jeta ekonomike. Represioni shtetëror, dhuna dhe dëbimet masive e shndërruan çështjen e Kosovës në një krizë të rëndë ndërkombëtare.

Ndërhyrja e NATO-s më 1999, me rol udhëheqës të Shteteve të Bashkuara, ndali fushatën e dhunës dhe krijoi kushtet për administrimin ndërkombëtar të Kosovës. Kjo ndërhyrje duhet kuptuar në kontekstin e rrethanave të veçanta humanitare dhe politike të asaj kohe, jo si një precedent i përgjithshëm që lejon përdorimin e forcës në çdo konflikt të brendshëm.

Baza juridike e administrimit ndërkombëtar u përcaktua me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, të miratuar më 10 qershor 1999. Ajo autorizoi praninë civile dhe të sigurisë ndërkombëtare, kërkoi tërheqjen e forcave jugosllave dhe serbe nga Kosova dhe parashikoi administrimin e përkohshëm, vetëqeverisjen substanciale dhe një proces politik për përcaktimin e statusit të ardhshëm.

Rezoluta 1244 përmbante edhe referencën ndaj sovranitetit dhe integritetit territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë. Megjithatë, ajo nuk e përcaktoi përfundimisht statusin e Kosovës dhe nuk e mbylli procesin politik për zgjidhjen e tij. Përkundrazi, parashikoi një proces për përcaktimin e statusit të ardhshëm. Kjo është një pikë juridike thelbësore: Rezoluta 1244 krijoi një regjim ndërkombëtar të përkohshëm dhe nuk mund të interpretohet sikur vetë ajo e kishte zgjidhur përfundimisht çështjen e sovranitetit të Kosovës.

Pas procesit të udhëhequr nga ndërmjetësimi ndërkombëtar dhe pas dështimit të arritjes së një marrëveshjeje për statusin, më 17 shkurt 2008 përfaqësuesit e popullit të Kosovës shpallën pavarësinë. Kjo aktvendimmarrje u pasua nga hyrja në fuqi e Kushtetutës së Republikës së Kosovës më 15 qershor 2008 dhe nga ndërtimi i institucioneve të pavarura.

Opinioni i GJND-së dhe ligjshmëria e Deklaratës së Pavarësisë

Argumenti juridik për pavarësinë e Kosovës mbështetet veçanërisht në Opinionin Këshillimor të Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, të datës 22 korrik 2010. Me kërkesë të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, Gjykata shqyrtoi nëse Deklarata e Pavarësisë e 17 shkurtit 2008 ishte në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.

GJND-ja arriti në përfundimin se Deklarata e Pavarësisë nuk e kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare, Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit dhe as Kornizën Kushtetuese të atëhershme për vetëqeverisjen e përkohshme. Gjykata vlerësoi, ndër të tjera, se parimi i integritetit territorial zbatohet në marrëdhëniet ndërmjet shteteve dhe se e drejta e përgjithshme ndërkombëtare nuk përmban një ndalim të përgjithshëm të shpalljes së deklaratave të pavarësisë.

Megjithatë, për saktësi juridike duhet theksuar se Gjykata nuk u pyet nëse Kosova kishte një të drejtë të përgjithshme pozitive për shkëputje dhe as nëse i plotësonte të gjitha kriteret e shtetësisë. Ajo shqyrtoi ligjshmërinë e Deklaratës së Pavarësisë. Prandaj, Opinioni i GJND-së nuk duhet interpretuar përtej objektit të tij, por as nuk mund të relativizohet përfundimi i qartë se Deklarata nuk shkeli ndonjë normë të zbatueshme të së drejtës ndërkombëtare.

Ky përfundim përbën një mbështetje të rëndësishme juridike për legjitimitetin ndërkombëtar të aktit të pavarësisë. Ai e dobëson pretendimin se vetë shpallja e pavarësisë ishte, në mënyrë automatike, akt i paligjshëm sipas së drejtës ndërkombëtare.

Shtetësia, sovraniteti dhe subjektiviteti ndërkombëtar i Kosovës

Në të drejtën ndërkombëtare, shtetësia analizohet përmes elementeve themelore: popullsisë së përhershme, territorit të përcaktuar, qeverisjes efektive dhe aftësisë për të hyrë në marrëdhënie me shtetet e tjera. Këto elemente duhet të vlerësohen në lidhje me rrethanat konkrete dhe me zhvillimin institucional të një entiteti politik.

Kosova ka popullsi të përhershme, territor të përcaktuar, institucione kushtetuese dhe kapacitet për të zhvilluar marrëdhënie ndërkombëtare. Njohja nga një numër i konsiderueshëm shtetesh, përfshirë Shtetet e Bashkuara dhe shumicën e shteteve të Bashkimit Evropian, ka ndihmuar në afirmimin e subjektivitetit të saj ndërkombëtar. Megjithatë, njohja diplomatike dhe kriteret juridike të shtetësisë janë çështje të ndërlidhura, por jo identike: njohja ka rëndësi të madhe praktike e politike, ndërsa analiza e shtetësisë nuk reduktohet vetëm në numërimin e njohjeve.

Sovraniteti i Republikës së Kosovës buron nga rendi i saj kushtetues dhe ushtrohet përmes institucioneve të zgjedhura, ligjeve dhe autoritetit publik. Kushtetuta përcakton Kosovën si shtet të pavarur, sovran, demokratik, unik dhe të pandashëm. Ky përcaktim kushtetues është baza e organizimit të pushtetit dhe e ushtrimit të kompetencave shtetërore.

Integriteti territorial është pjesë përbërëse e këtij rendi juridik. Ai nënkupton se territori i Republikës nuk mund të ndryshohet përmes përdorimit të forcës, kërcënimit apo veprimeve të njëanshme që bien ndesh me rendin kushtetues dhe të drejtën ndërkombëtare. Çdo marrëveshje që prek çështje territoriale duhet të shqyrtohet në përputhje me Kushtetutën, procedurat ligjore dhe parimet përkatëse ndërkombëtare.

Prandaj, dialogu me Serbinë duhet të zhvillohet mbi parimin e barazisë së palëve dhe respektimit të subjektivitetit juridik të Kosovës. Normalizimi i marrëdhënieve nuk mund të nënkuptojë krijimin e mekanizmave që cenojnë funksionalitetin kushtetues, rendin juridik ose integritetin territorial të Republikës. Zgjidhjet politike duhet të jenë të zbatueshme, të harmonizuara me Kushtetutën dhe në përputhje me standardet evropiane për të drejtat e njeriut dhe mbrojtjen e komuniteteve.

Sovraniteti nuk është vetëm deklarim formal. Ai kërkon institucione funksionale, sundim të ligjit, kontroll kushtetues mbi ushtrimin e pushtetit, siguri për qytetarët dhe aftësi për të përmbushur detyrimet ndërkombëtare. Në këtë kuptim, forcimi i shtetit të së drejtës është pjesë e drejtpërdrejtë e mbrojtjes së pavarësisë.

Të drejtat e shqiptarëve në rajon: detyrim juridik dhe përgjegjësi diplomatike

Çështja shqiptare nuk përfundon te kufijtë e Kosovës dhe Shqipërisë. Shqiptarët jetojnë edhe në Maqedoninë e Veriut, Mal të Zi dhe Luginën e Preshevës. Të drejtat e tyre duhet të garantohen në përputhje me kushtetutat përkatëse, instrumentet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut dhe standardet evropiane për mbrojtjen e pakicave.

Barazia para ligjit, përfaqësimi efektiv, përdorimi i gjuhës, arsimi në gjuhën amtare, ruajtja e identitetit kulturor dhe pjesëmarrja në vendimmarrje nuk janë privilegje politike. Ato janë të drejta që burojnë nga standardet juridike ndërkombëtare dhe nga detyrimet që shtetet kanë marrë përsipër.

Në Maqedoninë e Veriut, zbatimi i garancive për përfaqësim dhe barazi është pjesë e stabilitetit institucional. Në Mal të Zi, përfshirja e drejtë në institucionet publike dhe mbrojtja e identitetit gjuhësor e kulturor mbeten çështje me rëndësi. Në Luginën e Preshevës, shqetësimet për diskriminim, përfaqësim dhe zhvillim kërkojnë trajtim përmes mekanizmave ligjorë dhe mbikëqyrjes së standardeve ndërkombëtare.

Shqipëria dhe Kosova kanë përgjegjësi diplomatike që këto çështje t’i trajtojnë në mënyrë të koordinuar, pa cenuar sovranitetin e shteteve ku jetojnë shqiptarët dhe pa u larguar nga parimet e fqinjësisë së mirë. Mbrojtja e të drejtave kombëtare është më e qëndrueshme kur mbështetet në instrumente juridike, marrëveshje të zbatueshme dhe institucione demokratike.

Shqipëria dhe Kosova: dy shtete, një vizion strategjik

Shqipëria dhe Kosova kanë përgjegjësi të veçantë për ta shndërruar afërsinë historike e kulturore në bashkëpunim institucional. Koordinimi diplomatik, integrimi ekonomik, infrastruktura, arsimi, kultura dhe siguria duhet të jenë fusha prioritare.

Bashkëpunimi ndërmjet dy shteteve nuk nënkupton cenim të sovranitetit të tyre, por forcim të kapaciteteve kombëtare dhe rritje të ndikimit në rajon. Shqipëria, si anëtare e NATO-s, dhe Kosova, me orientimin e saj euroatlantik, kanë interes të përbashkët për një Ballkan demokratik dhe të qëndrueshëm.

Partneriteti me Shtetet e Bashkuara mbetet një shtyllë e rëndësishme e sigurisë dhe orientimit strategjik të Kosovës dhe Shqipërisë. Ky partneritet duhet të mbështetet në besueshmëri, institucione demokratike, sundim të ligjit dhe përgjegjësi të ndërsjellë. Ai nuk e zëvendëson detyrimin e institucioneve vendore për të ndërtuar shtete funksionale dhe për të mbrojtur interesin publik.

Nga qëndrimi i Woodrow Wilsonit për Shqipërinë, te ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 dhe njohja amerikane e Kosovës më 2008, marrëdhëniet shqiptaro-amerikane kanë shënuar momente me rëndësi të veçantë për fatin politik të shqiptarëve. Këto zhvillime u përkasin rrethanave të ndryshme historike dhe juridike, por lidhen përmes rëndësisë që kanë pasur për sigurinë, dinjitetin dhe organizimin politik të shqiptarëve.

Pavarësia e Kosovës nuk mbështetet vetëm në një akt politik apo në njohjet diplomatike. Ajo duhet kuptuar përmes zhvillimeve historike të viteve ’90, administrimit ndërkombëtar të përcaktuar me Rezolutën 1244, procesit politik për statusin, Deklaratës së Pavarësisë, Opinionit Këshillimor të GJND-së dhe rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

Sot, sfida kryesore është konsolidimi i shtetit të së drejtës, mbrojtja e integritetit territorial, funksionaliteti institucional dhe afirmimi i subjektivitetit ndërkombëtar. Shqipëria dhe Kosova, përmes diplomacisë dhe bashkëpunimit strategjik, duhet të mbështesin edhe respektimin e të drejtave të shqiptarëve në të gjitha hapësirat ku jetojnë.

Në vitin 1919 duhej mbrojtur Shqipëria nga copëtimi; në vitin 1999 duhej ndalur represioni në Kosovë; në vitin 2008 duhej afirmuar shtetësia e saj. Sot detyra është të mbrohen sovraniteti, integriteti territorial, rendi kushtetues dhe të drejtat kombëtare përmes institucioneve të forta, argumentit juridik dhe diplomacisë së përgjegjshme.