Fatmir Terziu: 68 vjet, opera e parë shqiptare

1 minute ago

6 min read

Po afron 68 vjetori i shfaqjes së operës së parë shqiptare. Më 1 dhjetor 1958, në skenën e Teatrit “Migjeni” të Shkodrës, muzika shqiptare shënoi një nga ngjarjet më të rëndësishme të historisë së saj: premierën e “Mrikës”operës së parë shqiptare, me muzikë të Prenkë Jakovës dhe libret të Llazar Siliqit. Kjo ngjarje, e parë sot nga këndvështrimi i historisë dhe i zhvillimit të kulturës kombëtare, përfaqëson shumë më tepër se fillimin e një gjinie të re muzikore. Ajo shënon çastin kur krijimtaria muzikore shqiptare ndërmori një përpjekje të rëndësishme për të zgjeruar format e saj shprehëse, duke e çuar këngën, interpretimin dhe rrëfimin skenik drejt një strukture artistike më komplekse. Gjashtëdhjetë e tetë vjet më pas, rëndësia e “Mrikës”qëndron jo vetëm te përparësia historike, por edhe te guximi krijues, puna e përbashkët dhe hapësira e re që kjo vepër hapi për muzikën operistike shqiptare.

Për ta kuptuar peshën e kësaj premiere, duhet të kthehemi te kushtet në të cilat u përgatit dhe te përmasat artistike që ajo synonte të arrinte. Opera është një nga format më kërkuese të artit skenik, sepse bashkon muzikën, këngën, interpretimin, veprimin dramatik dhe organizimin pamor në një tërësi të vetme. Ajo kërkon jo vetëm aftësi individuale, por edhe një bashkërendim të kujdesshëm të të gjithë pjesëmarrësve. Prandaj, realizimi i “Mrikës”përbënte një sfidë të veçantë për krijuesit dhe interpretuesit shqiptarë, të cilët duhej të përballeshin me kërkesat e një gjinie që nuk mund të mbështetej vetëm te tradita e këngës popullore, sado e pasur të ishte ajo, por kërkonte edhe një ndërtim të ri muzikor e skenik.

Materialet që përshkruajnë mbrëmjen e premierës dëshmojnë se Shkodra e priti këtë ngjarje me interes të jashtëzakonshëm. Salla e Teatrit “Migjeni” u mbush me përfaqësues të jetës politike e shtetërore, artistë, kompozitorë, këngëtarë popullorë dhe njerëz të tjerë të kulturës. Kjo prani e gjerë e publikut e vendoste shfaqjen në një kontekst më të madh se ai i një premiere të zakonshme. Pritej të shihej se si do të funksiononte një vepër e re, e ndërtuar mbi një formë artistike që deri atëherë nuk kishte pasur përfaqësimin e saj në një opera shqiptare. Në këtë kuptim, “Mrika”ishte një provë krijuese, por edhe një mundësi për të matur aftësitë e muzikës shqiptare për t'u zhvilluar në drejtime të reja.

Një hollësi e veçantë e asaj mbrëmjeje, e përcjellë në rrëfimet për premierën, lidhet me një tufë lulesh të freskëta të vendosur në radhën e nëntë të sallës, në nderim të Artistit të Popullit Zef Jubani, i cili ishte varrosur një ditë më parë. Kjo shenjë kujtimi i jep ngjarjes një dimension njerëzor dhe simbolik. Në një mbrëmje që shënonte lindjen e një kapitulli të ri të muzikës shqiptare, kujtesa për një artist të ndarë nga jeta ishte e pranishme mes publikut. Arti, në këtë rast, shfaqet edhe si vazhdimësi e një përvoje kolektive, ku kontributet individuale mbeten pjesë e trashëgimisë që u kalon brezave të tjerë.

Me hapjen e siparit, skena e “Mrikës”e vendoste veprimin në një mjedis të dallueshëm shqiptar: një perëndim në luginën e maleve, lulet e pjeshkës, kulla e gurit dhe gardhi, të gjitha të lidhura me peizazhin dhe jetën e fshatit mirditor. Këto elemente krijonin një botë skenike që publiku mund ta njihte dhe ta lidhte me përvojën e vet kulturore. Mjedisi nuk shërbente thjesht si dekor, por ndihmonte në ndërtimin e identitetit të veprës, duke e lidhur gjuhën e re të operës me një realitet të afërt për publikun shqiptar. Kjo ndërthurje ndërmjet formës së kultivuar muzikore dhe mjedisit kombëtar përbënte një nga sfidat dhe njëkohësisht një nga mundësitë më të rëndësishme të krijimtarisë së Prenkë Jakovës.

Në qendër të këtij procesi qëndron figura e kompozitorit, puna e të cilit nuk kufizohej vetëm te krijimi i muzikës. Sipas dëshmisë së përcjellë nga një prej pjesëmarrësve në përgatitjen e veprës, Jakova kishte treguar aftësi të mëdha krijuese dhe organizuese, durim e këmbëngulje, duke punuar ngushtë me trupën amatore të Shkodrës. Ky bashkëpunim është një element thelbësor për të kuptuar suksesin e premierës. Një vepër e tillë nuk mund të realizohej pa përkushtimin e interpretuesve dhe pa aftësinë e drejtuesit për t'i bashkuar ata rreth një qëllimi të përbashkët. Kështu, “Mrika”dëshmoi se një arritje e rëndësishme artistike mund të ndërtohet përmes ndërthurjes së talentit individual me punën kolektive.

Duartrokitjet e gjata dhe thirrjet e publikut për rikthimin në skenë të Prenkë Jakovës, Llazar Siliqit dhe trupës interpretuese tregojnë për pritjen entuziaste që pati vepra. Suksesi nuk mbeti i kufizuar brenda sallës së teatrit. Shtypi i përditshëm dhe ai periodik i kushtuan vëmendje premierës, ndërsa reagimet erdhën nga njerëz të fushave të ndryshme, përfshirë kompozitorë, piktorë, albanologë, folkloristë, artistë popullorë dhe përfaqësues të profesioneve të tjera. Kjo jehonë dëshmon se opera u perceptua si një ngjarje me rëndësi përtej rrethit të ngushtë muzikor. Ajo u bë pjesë e diskutimit më të gjerë mbi zhvillimin e artit dhe mundësitë e krijimtarisë shqiptare.

Megjithatë, një vlerësim historik i “Mrikës” kërkon që vepra të shihet edhe brenda kontekstit ideologjik të kohës kur u krijua. Në materialet që përcjellin pritjen e saj, opera lidhet shprehimisht me realizmin socialist dhe me synimin për të paraqitur ndryshimet shoqërore, luftën kundër zakoneve të vjetra dhe krijimin e një modeli të ri njerëzor. Kjo ishte korniza politike dhe kulturore brenda së cilës u interpretua vepra. Për rrjedhojë, kuptimi historik i “Mrikës”përfshin si rëndësinë e saj në zhvillimin e muzikës operistike, ashtu edhe mënyrën se si temat dhe personazhet e saj u lidhën me idetë zyrtare të periudhës.

Brenda këtij konteksti, figura e Mrikës merr një domethënie të veçantë. Vajza e thjeshtë mirditore paraqitet si simbol i ndryshimit dhe i përpjekjes për një jetë të çliruar nga kufizimet e trashëguara. Në rrëfimin ideologjik të kohës, ajo mishëronte përplasjen me zakonet që konsideroheshin pengesë për përparimin, veçanërisht ato që kishin ndikuar në pozitën e gruas shqiptare. Kështu, personazhi kryesor nuk mbetej vetëm një figurë e një mjedisi të caktuar, por shndërrohej në bartëse të një mesazhi shoqëror. Përmes saj, opera synonte të ndërtonte një lidhje ndërmjet përvojës individuale dhe ndryshimeve që shoqëria e kohës pretendonte se po përjetonte.

Për lexuesin e sotëm, është e rëndësishme të dallojë mesazhin ideologjik të veprës nga rëndësia e saj si ngjarje në historinë e muzikës shqiptare. Ky dallim nuk e zvogëlon vlerën historike të “Mrikës”, përkundrazi, ndihmon për ta kuptuar më saktë. Një vepër arti lind brenda kushteve të kohës së vet, merr prej tyre temat, gjuhën dhe mënyrat e interpretimit, por njëkohësisht mund të fitojë një vend të qëndrueshëm në historinë kulturore për shkak të risisë që sjell. Në rastin e “Mrikës”risia lidhej me përpjekjen për të krijuar një opera shqiptare, për të organizuar një trupë rreth kësaj forme dhe për të sjellë jetën e personazhet e një mjedisi kombëtar në një strukturë muzikore të re.

Pikërisht për këtë arsye, suksesi i “Mrikës”nuk duhet parë si një përfundim në vetvete, por si pikënisje e një procesi më të gjerë. Opera e parë shqiptare dëshmoi se kjo gjini mund të bëhej pjesë e krijimtarisë sonë muzikore dhe se temat e jetës shoqërore mund të trajtoheshin përmes formave të ndërlikuara të artit skenik. Ajo hapi mundësinë për të eksploruar tema të tjera, për të zgjeruar repertorin dhe për ta çuar muzikën shqiptare drejt përvojave të reja krijuese. Në këtë kuptim, trashëgimia e saj lidhet jo vetëm me atë që u realizua më 1958, por edhe me zhvillimet që u bënë të mundura pas asaj premiere.

Një dëshmi e rëndësishme e kësaj vazhdimësie është opera “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu”, me të cilën Prenkë Jakova kontribuoi sërish në këtë gjini më 1961. Kalimi nga tema shoqërore e “Mrikës”te figura historike e Skënderbeut tregonte se hapësira e operës shqiptare mund të përfshinte realitete të ndryshme, nga jeta e përditshme dhe marrëdhëniet shoqërore deri te kujtesa historike e kombit. Kjo vijimësi e forcoi rëndësinë e përpjekjes së parë, duke dëshmuar se opera nuk ishte një eksperiment i izoluar, por një drejtim krijues që mund të zhvillohej më tej.

Sot, kur kanë kaluar 68 vjet nga premiera e “Mrikës” vepra meriton të kujtohet me vëmendjen që i takon një ngjarjeje themeluese. Rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te fakti se ishte e para, por te mënyra se si bashkoi krijimtarinë e Prenkë Jakovës, tekstin e Llazar Siliqit, përkushtimin e trupës amatore dhe interesin e publikut. Ajo dëshmoi se zhvillimi i artit kërkon guxim për të hyrë në fusha të reja, por edhe punë të vazhdueshme, bashkëpunim dhe besim në aftësitë krijuese të një komuniteti.

Historia e “Mrikës” na kujton se veprat që hapin rrugë nuk e marrin rëndësinë e tyre vetëm nga çasti kur shfaqen për herë të parë, por edhe nga mundësitë që krijojnë për të ardhmen. Premiera e 1 dhjetorit 1958 në Teatrin “Migjeni” shënoi fillimin e një kapitulli të ri për muzikën shqiptare, ndërsa suksesi i saj mbeti një pikë referimi për zhvillimin e operës kombëtare. Në këtë përvjetor, kujtesa për «Mrikën» është, para së gjithash, një vlerësim për një hap krijues që e zgjeroi horizontin e artit shqiptar dhe i dha historisë së tij muzikore një nga ngjarjet më të rëndësishme të shekullit XX.