O’ Henrri- ky Mopasan amerikan


Illo Foto - studiues

O’ Henrri- ky Mopasan amerikan

Jeta njerezore , permban brenda vetes edhe humorin , ne raportet e pranuara spontanisht nga llogjika . Madje edhe mjeku keshillon , qe jeta te merret me sportivitet ose me humor . Humori ne jete , mund te krahasohet pike per pike , me kripen ne gjelle. Mbahet ne baraspeshe sasia , koha , madje dhe cilesia e humorit . Nuk mund te qeshesh kot , aq sa nuk mund te rrishe pa arsye me dhembe jashte . Shkrimtaret humoriste i pergatit koha , por jo krejt spontanisht . Humoristet lindin te tille dhe i kultivon mjedisi rrethus . Do te ndalemi ne njerin , prej tyre , amerikanin , O’Henrri .

O’Henri qe eshte emri letrar i ( William Sidni Porter ) shkruan nje lloj si Mopasan . Ata kane jetuar afersisht ne nje kohe . Mopasan ( 1850-1893 ) . O’Henri (1862 -1910 ) . Duke marre parasysh , qe O’henrri ka filluar te shkruaj ne moshe madhore , i bie qe veprimtarine letrare , ta kene zhvilluar ne dekada te njejta te shekullit 19. Ne ate kohe nuk kishte mjete komunikimi te shpejta , nga ku besohet , qe nuk paten komunikuar me njeri tjetrin.

Si spjegohet , qe jane perfaqesus te te njejtit zhanerr letrar , pavaresiht nga njeri tjetri ? Besohet te jete zhvillimi shoqeror , qe e kerkonte kete zhanerr , per te krijuar shtratin e nje krijimi letrar te drejtperdrejte dhe te shkurter , ne sherbim te ngjarjeve historike , qe tronditen feudalizmin e kohes . Ngjarjet rrukulliseshin me shpejtesi . Tregimtaret nuk mund te beheshin sehirxhi , te ketyre dinamikave . Letersia i ka paraprire zhvillimit shoqeror. Keshtu ka qene dhe keshtu do te mbetet . Eshte pergjegjesi , qe I paraprin zhvillimit , ne menyren me spontane te mundeshme .

Eshte ngjashmeri ne metode , por ruhet rigorozisht individualiteti krijus i tyre . Ky individualitet lidhet me prirjet artistike , mjedisi ku i marrin subjektet , vete karakteri i personazheve dhe shpejtesia e zhvillimit historik . Ngjashmeria ka ndodhur , per efekt te zgjidhjeve , qe kerkonin problemet sociale te kohes . Letrsia nuk pershkruan , per te evidentuar probleme , por edhe per te treguar zgjidhjet indirekte , optimale . Ne rrast se do te ishte vetem soditese , kjo lloj letersie do te ishte parazitare .

Arti qe perdorin shkrimtaret eshte krejt individual . Me qarte se kudo , kjo dukuri eshte e dallushme ne tregimet e shkurtra te Mopasanit , nga njera ane dhe te O’henrrit , nga ana tjeter e oqeanit . Cilitdo lexusi te rendomte , t’i tregonim , nje tregim te Mopasanit , kurre nuk do ta ngaterrionte me O’Henrrin , sepse arti nuk eshte thjeshte individual , por eshte magjik . Keta dy tregimtare u kane dhene veprave te tyre , jo vetem ngjyrat e talentit , por dhe klimen e vendit , per te cilin shkruajne . Jane kaq te ngjashme sa dhe te ndryshem . Keshtu jane dhe banoret autoktone te dy kontinenteve.

O’Henrrin e kemi ne shqip te shqiperuar prej , Klio Evangjeli , me librin , “ Nga dashuria , per artin “ , te botuar ne Kombinatin poligrafik , ne Tirane ne vitin 1977 . Eshte vendi te shprehim nje konsiderte tangent , per shqiperusen e shquar . Klio eshte nje fenomen shqiptar . Pas gjimnazit , ne menyre autodiktate u komletua poliglote dhe perkthyse me talent . E gjeti veten profesionalisht , nen ndikimin direkt te Drago Siliqit , ky shqiptar i europjanizuar para kohe .

Eshte paradoks , se si ne kulmin e censures moniste , eshte botuar ky shkrimtar amerikan . Behet fjale , per shkrimtarin klasik O’Henrrri . Bashkekohesit e mbajne mend se cila ishte censura e asaj kohe. Mjaftonte perkatesia e shtetesiise amerikane dhe gjithcka do ta refuzonte censura e hekurt moniste . Me sa gjkoj sot , besoj se vete censoret , nuk e kane kuptuar cila ishte ironia e O’Henrrit . Kane kujtuar se shkrimet e tij kritikonin sistemin .

Faktikisht eshte e kunderta . Shkrimtari i vertete , eshte opozitar , por aq eshte dhe atdhetar . Censoret moniste , qe ndoshta ishin dhe pa arsimin e duhur , nuk mund te kuptojne ironine dhe metaforat e holla te ketyre shkollave te shkrimtareve , vigane te fjales se shkruar . Po qe se O”Henri do te kishte qelluar te jetonte , ne diktaturen enveriete , nuk do te kritikonte sistemin , por do te uleriste . Shkrimtaret e medhej , kane shenjen e barazimit me popullin , per te cilin shkruajne. I tille eshte humoristi amerikan , O’henrrri , shkrimtari me indin popullor. Humori popullor nuk eshte kudo I njejte , sikurse dhe traditat . Te dy keta elemente psikollogjike te kultures se nje populli , jane percaketus te jetgjatesise dhe te menyres te jeteses . Amerika , si vend tradicional emigrantesh , ka asimiluar disa kultura dhe menyra jetese , qe nuk i ka Europa dhe Azia .

Ohenri , na i ka sqaruar keto vecori te kultures , ne tregimin “ Nje nate ne Arabine e re “ . Ky tregim me nota te theksuara humori , ne permbajtjen e vet realizon nje zberthim filozofik te jetes aziatike te emigranteve , ne Kontinentin e ri . Kjo teme , nuk mund te trajtohej nga Mopasasan , se nuk e ka jetuar. Asnjehere tregimtaret e tipit Mopasan – O’Henri, nuk ja shalojne kelit me flatra te fantazise . Ata zhvillojne tematika rrafsh me token . Aty ku jetojne njerzit reale , me te mirat dhe te keqijat e tyre . Humori eshte instrumnenti kryesor i ketyre tregimtarve demonjake. Ja si e pershkruan nje skene erotike , ne kete tregim , O’Henri yne :

“- Me quajne Sila , me nder zoterise suaj , ja ktheu fershellysja , qe e la djloshin pa mend , me ate buzeqeshjen e saj tregisht te gjere . “(F56)

Nuk besoj se gjendet nje skene e tille , e trajtuar kaq thjeshte , sic eshte vete dashuria , midis te rinjve dhe jo vetem te rinjve . Dashuria vetvetiu eshte ndjenje e thjeshte , qe buron pa artifice . Pak humor i ben mire kesaj ndjenje , nga eshte zanafillia e jetes se gjalle . Tregimtaret e famshem kete ndjenje e trajtojne , pa dorashka dhe pa eufori rinore . Rrafsh me token . Kjo nuk ndodh me romanin , ku moria e personazheve dhe e epizoteve , kerkon te evidentohen te gjitha ngjarjet , ne lartesine , qe lexusi duhet t’i shofi , pa zgjatur koken , pertrj vargut te ngjarjeve , qe shtyjne njera tjetren .

Tregimtari i prozes se shkurter eshte i preferuar i lexusit te lodhur dhe te terhequr pas kurioziteve sporadike jetesore . O’Henrri ka shume lexus , jo thjesht se I perket prozes se shkurter , por kete lloj proze e pasuron me figura stilistike . C’do proze perfundon me nje batute , qe e ben lexusin te mbaje brinjet me dore . Po shtjellojme pak , nga tregimet e librit , “Nga dashuria , per Artin “ . Te ndalemi te tregimi “ Roman dashurie i nje agjenti te burses“. Agjenti Maxiavell u ul , ne kariken konstante te zyres , ku rrethohej me mijra shkresa , kontrata , marrveshje . Pune me nerva dhe monotone , qe agjentit i jepte kenaqesi . I mikluar nga kliente dhe interesi materjal , gjithnjr ne rritje .

Ne nje prej diteve urdheroi te merrnin nje stenografiste te re , sepse vendi I saj ishte aktualisht bosh . Pyeti , si po zhvilloheshin aplikimet dhe I thane se stenografistja , punointe ne zyren e saj , ngjitur me zyren e tij . Hyri ne zyren e stenagrafistes dhe u sensibilizua nga bukuria femerore , e nepuneses qe ishte e ulur ne kariken e saj te punes . I kontrolloi ose jo emocionet , i shpreh dashurine “stenografistets te re “ . Kjo e fundit , midis perqafimeve dhe puthjeve te Maxvellit , degjohet te thote : I dashur Maxvell , ne u martuam javen e pare dhe vume kurore , ne filan kishe . Kjo eshte arsyeja , qe kerkuam nje zevendese , per stenografiste te kompanise tone te pasurive imobilare. Se si dhe ku mund te kete nje tregim tjeter humoristimk , te ngjashem , nuk di ta them .

Shkrimtari ve ne loje nepunesin burokrat , qe ka humbur lidhjet me realitetin . Eshte kthyer ne automat . Nje shtojce e shkresave zyrtare . Ndjenjat dhe shpirti i njeriut burokrat , jane rrafshuar , brenda protokollove dhe vulave , pas te cilave rrjedhin fitimet , qe e mbane gjalle agjentin e burses .

Ne forma krej te tjera kete teme e kane rrahur dhe humoriste te tjere , ne skaje te tjera te globit . Konkretisht nje teme te afert ka trajtuar Chehovi i madh , me prozen , “Njeriu ne kellef “ . Ne keto ujra ka lundruar dhe Mopasani , me prozen saterike “ Ime shoqe “ . Kaq dime ne , ne Euro- Amerike , po sa humoriste te tjere ka ne Azi , ne Afrike , ne Brazil etj .

Humoristet nuk I bashkon vetem tallenti , por dhe kushtet shoqerore , ku jetojne , vecanerisht i bashkon intuita .

Menyra si shprehet batuta dhe si ndertohet humori eshte e ndryshme , ne popuj te ndryshem , por preceptohet dhe kuptohet nje lloj nga te gjithe . Kush i bashkon ? Humori dhe talenti i shkrimtari tregimtar , qe kane alfabete te ndryshme , menyra te ndryshme jetese . Qeshin dhe defrehen nje lloj .

Per te mos u zgjatur me shume , po analizojme shume tagent tregimin : “Nje nate ne Arabine e re “ . Ne kete tregim , sarkazma perqendrohet ne fushen e bamiresise , qe eshte kthyer ne institucion , per te zbutur diferencat klasore brenda dhe jasht sistemit . Ky ishte mendimi zyrtar dhe fetar I kohes .

Nuk ka nje fabul te vetme , qe zhvillohet , brenda nje tregimi . Mendja e O’ Henrit eshte plot sytha prodhus . Kudo ku ben pyetje , ose cfaq nje dyshim , gjenerojne perfundime te rendesishme jetesore . Kur kemi parasysh , fenomenin e banmiresise , autori shtron pyetjen suprize : “ Keni degjuar ndonje here , per ndonje minator te pasur ? “ (faqe 59 ) dhe fill , pas kesaj dileme tregon se minatori , pat blere nje cope toke bujqesore . E mbolli me miser dhe nuk beri asnje kalli . I merzitur , e shiti token , per hic mosgje . Pak kohe , pas shitjesh , u vertetua nje studim , per nje madem te madh qymyri ne ate toke , qe pak me pare rezultoi e shitur nga minatori fatkeq . Kur degjoi kete lajm , minatori piu ato pak para qe i paten mbetur dhe vrau veten . Kemi te bejme me moralin e fjales se urte , rrasti eshte mbret i botes .

Nuk di ndonje rrast tjeter , qe autori ne kaq pak rreshta te riprodhoi ngjarje me kete dendesi kontradiktash , sa dhe vete jeta , qe na rrethon . Keto enigma , autori i ben objekt i nje narative te natyrshme dhe krejt figurative , qe perfundojne ne batute . Ja si pershkruhet biseda , per martese e te dy te dashuarve te dyshimte :

- U pa puna , ja priti Ai , s’do te martohemi javen , qe vjen .

- Jo , tha Silva , s’ka si te martohemi javen , qe vjen , sikur bota te permbyset . Po po deshe Tom , martohemi qysh sonte . ( F 62 )

O’Henri , si te gjithe humoristet , eshte i pa parashikushem , ne batuta dhe zgjidhje , por gjithnje mbete racional dhe i vertet . C’do te thote kjo ? Do te thote qe mendimet e tij dhe te c’do humoristi , jane percaketuse , per jeten e artheme te personazheve , nga ku mesojne dhe lexusit . Aq hokatar sa cfaqet ne pershkrime dhe ngjarje , aq oportune jane zgjidhjet , qe jepen , ne dobi te nje jete me te qete dhe drejt jetesave te lumtura . Shkrimtari humorist , nuk eshte karagjoz , por diturak , qe gjen shtigje te sigurta , per te ecur i sigurte ne jete . Ne illustrim te llogjikes se pjekur te humoristit , po citoj mendimin e autorit tone , per filantropine dhe baraspeshen e saj , ne zhvilimet shoqerore .

“ Aty , nga fundi i mbreterimit te tij ( Te Kalifatit – I.F) , ketij monarku ju merzit filantropija dhe dha urdher t’iu pritj koka favoriteve te tij dhe atyre , qe i kishin mbajtur shoqeri , ne shetitjet e tij “Neteve Arabe “. Lum ne , qe ne shekullin tone te ndritur , denimin me vdekje te Kalifeve e marrim ne forme me te bute , ate te hesapeve tregetare “ . Nga ky gjykim me baze filozofike , mesojme se humoristi i hyn me bisturi shoqerise . Bamiresia te mbetet veprimtari thjesht fetare , sic eshte dhe ne ditet e sotme, mbi nje shekull , pas O’Henrit

Duket qarte se sa i kthjellte eshte autori politikisht . Mbreterive u ka kaluar koha , jeta ka shtruar probleme te medha , perpara borgjizeve te vendeve te prapambetura , sic beri Franca dhe Anglia , me ish mbreterite e tyre . Fatkeqesisht te tille kalifater kane rezistuar edhe ne kohet e reja sic ishte rrasi i talibaneve , regjimeve despotike si Irani , Libia etj . O’henrri nuk qesendis nga larg , por ben thirrje , per zgjidhje radikale , ne sherbim te lirive dhe te drejtave jetesore te njerzve te shtypur. Filantropite nuk jane zgjidhje te kufizimit te varferise . Zgjidhjet jane investimet , bizneset prodhus , qe gjenerojne punesim .

Studjusit kritike , jane te nje mendimi , se proza humoristike eshte e veshtire , si per t’u konceptuar dhe aq me e veshtire , per ta shkruar. Bota ka me shume gezime . Midis njerezimit qe zhvillohet me hapa te shpejta , lipsert te lindin sa me shume Mopasaner dhe O’Henrra te rinj , qe do ta vijojne seriozisht humorin e shendetshem kohor . Ne c’do segment te jetes, cilesia eshte percaketuse , por cilesia e humorit eshte e pervecme . Eshte me kollaj te mund te besh nj enjeri te qaje , por eshte e veshtire ta detyrosh te qeshi .

Illo Foto – Studjus , ne NY , Maj 2021


46 views2 comments

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif