top of page

O’ Henrri- ky Mopasan amerikan


Illo Foto - studiues

O’ Henrri- ky Mopasan amerikan

Jeta njerezore , permban brenda vetes edhe humorin , ne raportet e pranuara spontanisht nga llogjika . Madje edhe mjeku keshillon , qe jeta te merret me sportivitet ose me humor . Humori ne jete , mund te krahasohet pike per pike , me kripen ne gjelle. Mbahet ne baraspeshe sasia , koha , madje dhe cilesia e humorit . Nuk mund te qeshesh kot , aq sa nuk mund te rrishe pa arsye me dhembe jashte . Shkrimtaret humoriste i pergatit koha , por jo krejt spontanisht . Humoristet lindin te tille dhe i kultivon mjedisi rrethus . Do te ndalemi ne njerin , prej tyre , amerikanin , O’Henrri .

O’Henri qe eshte emri letrar i ( William Sidni Porter ) shkruan nje lloj si Mopasan . Ata kane jetuar afersisht ne nje kohe . Mopasan ( 1850-1893 ) . O’Henri (1862 -1910 ) . Duke marre parasysh , qe O’henrri ka filluar te shkruaj ne moshe madhore , i bie qe veprimtarine letrare , ta kene zhvilluar ne dekada te njejta te shekullit 19. Ne ate kohe nuk kishte mjete komunikimi te shpejta , nga ku besohet , qe nuk paten komunikuar me njeri tjetrin.

Si spjegohet , qe jane perfaqesus te te njejtit zhanerr letrar , pavaresiht nga njeri tjetri ? Besohet te jete zhvillimi shoqeror , qe e kerkonte kete zhanerr , per te krijuar shtratin e nje krijimi letrar te drejtperdrejte dhe te shkurter , ne sherbim te ngjarjeve historike , qe tronditen feudalizmin e kohes . Ngjarjet rrukulliseshin me shpejtesi . Tregimtaret nuk mund te beheshin sehirxhi , te ketyre dinamikave . Letersia i ka paraprire zhvillimit shoqeror. Keshtu ka qene dhe keshtu do te mbetet . Eshte pergjegjesi , qe I paraprin zhvillimit , ne menyren me spontane te mundeshme .

Eshte ngjashmeri ne metode , por ruhet rigorozisht individualiteti krijus i tyre . Ky individualitet lidhet me prirjet artistike , mjedisi ku i marrin subjektet , vete karakteri i personazheve dhe shpejtesia e zhvillimit historik . Ngjashmeria ka ndodhur , per efekt te zgjidhjeve , qe kerkonin problemet sociale te kohes . Letrsia nuk pershkruan , per te evidentuar probleme , por edhe per te treguar zgjidhjet indirekte , optimale . Ne rrast se do te ishte vetem soditese , kjo lloj letersie do te ishte parazitare .

Arti qe perdorin shkrimtaret eshte krejt individual . Me qarte se kudo , kjo dukuri eshte e dallushme ne tregimet e shkurtra te Mopasanit , nga njera ane dhe te O’henrrit , nga ana tjeter e oqeanit . Cilitdo lexusi te rendomte , t’i tregonim , nje tregim te Mopasanit , kurre nuk do ta ngaterrionte me O’Henrrin , sepse arti nuk eshte thjeshte individual , por eshte magjik . Keta dy tregimtare u kane dhene veprave te tyre , jo vetem ngjyrat e talentit , por dhe klimen e vendit , per te cilin shkruajne . Jane kaq te ngjashme sa dhe te ndryshem . Keshtu jane dhe banoret autoktone te dy kontinenteve.

O’Henrrin e kemi ne shqip te shqiperuar prej , Klio Evangjeli , me librin , “ Nga dashuria , per artin “ , te botuar ne Kombinatin poligrafik , ne Tirane ne vitin 1977 . Eshte vendi te shprehim nje konsiderte tangent , per shqiperusen e shquar . Klio eshte nje fenomen shqiptar . Pas gjimnazit , ne menyre autodiktate u komletua poliglote dhe perkthyse me talent . E gjeti veten profesionalisht , nen ndikimin direkt te Drago Siliqit , ky shqiptar i europjanizuar para kohe .

Eshte paradoks , se si ne kulmin e censures moniste , eshte botuar ky shkrimtar amerikan . Behet fjale , per shkrimtarin klasik O’Henrrri . Bashkekohesit e mbajne mend se cila ishte censura e asaj kohe. Mjaftonte perkatesia e shtetesiise amerikane dhe gjithcka do ta refuzonte censura e hekurt moniste . Me sa gjkoj sot , besoj se vete censoret , nuk e kane kuptuar cila ishte ironia e O’Henrrit . Kane kujtuar se shkrimet e tij kritikonin sistemin .

Faktikisht eshte e kunderta . Shkrimtari i vertete , eshte opozitar , por aq eshte dhe atdhetar . Censoret moniste , qe ndoshta ishin dhe pa arsimin e duhur , nuk mund te kuptojne ironine dhe metaforat e holla te ketyre shkollave te shkrimtareve , vigane te fjales se shkruar . Po qe se O”Henri do te kishte qelluar te jetonte , ne diktaturen enveriete , nuk do te kritikonte sistemin , por do te uleriste . Shkrimtaret e medhej , kane shenjen e barazimit me popullin , per te cilin shkruajne. I tille eshte humoristi amerikan , O’henrrri , shkrimtari me indin popullor. Humori popullor nuk eshte kudo I njejte , sikurse dhe traditat . Te dy keta elemente psikollogjike te kultures se nje populli , jane percaketus te jetgjatesise dhe te menyres te jeteses . Amerika , si vend tradicional emigrantesh , ka asimiluar disa kultura dhe menyra jetese , qe nuk i ka Europa dhe Azia .

Ohenri , na i ka sqaruar keto vecori te kultures , ne tregimin “ Nje nate ne Arabine e re “ . Ky tregim me nota te theksuara humori , ne permbajtjen e vet realizon nje zberthim filozofik te jetes aziatike te emigranteve , ne Kontinentin e ri . Kjo teme , nuk mund te trajtohej nga Mopasasan , se nuk e ka jetuar. Asnjehere tregimtaret e tipit Mopasan – O’Henri, nuk ja shalojne kelit me flatra te fantazise . Ata zhvillojne tematika rrafsh me token . Aty ku jetojne njerzit reale , me te mirat dhe te keqijat e tyre . Humori eshte instrumnenti kryesor i ketyre tregimtarve demonjake. Ja si e pershkruan nje skene erotike , ne kete tregim , O’Henri yne :

“- Me quajne Sila , me nder zoterise suaj , ja ktheu fershellysja , qe e la djloshin pa mend , me ate buzeqeshjen e saj tregisht te gjere . “(F56)

Nuk besoj se gjendet nje skene e tille , e trajtuar kaq thjeshte , sic eshte vete dashuria , midis te rinjve dhe jo vetem te rinjve . Dashuria vetvetiu eshte ndjenje e thjeshte , qe buron pa artifice . Pak humor i ben mire kesaj ndjenje , nga eshte zanafillia e jetes se gjalle . Tregimtaret e famshem kete ndjenje e trajtojne , pa dorashka dhe pa eufori rinore . Rrafsh me token . Kjo nuk ndodh me romanin , ku moria e personazheve dhe e epizoteve , kerkon te evidentohen te gjitha ngjarjet , ne lartesine , qe lexusi duhet t’i shofi , pa zgjatur koken , pertrj vargut te ngjarjeve , qe shtyjne njera tjetren .

Tregimtari i prozes se shkurter eshte i preferuar i lexusit te lodhur dhe te terhequr pas kurioziteve sporadike jetesore . O’Henrri ka shume lexus , jo thjesht se I perket prozes se shkurter , por kete lloj proze e pasuron me figura stilistike . C’do proze perfundon me nje batute , qe e ben lexusin te mbaje brinjet me dore . Po shtjellojme pak , nga tregimet e librit , “Nga dashuria , per Artin “ . Te ndalemi te tregimi “ Roman dashurie i nje agjenti te burses“. Agjenti Maxiavell u ul , ne kariken konstante te zyres , ku rrethohej me mijra shkresa , kontrata , marrveshje . Pune me nerva dhe monotone , qe agjentit i jepte kenaqesi . I mikluar nga kliente dhe interesi materjal , gjithnjr ne rritje .

Ne nje prej diteve urdheroi te merrnin nje stenografiste te re , sepse vendi I saj ishte aktualisht bosh . Pyeti , si po zhvilloheshin aplikimet dhe I thane se stenografistja , punointe ne zyren e saj , ngjitur me zyren e tij . Hyri ne zyren e stenagrafistes dhe u sensibilizua nga bukuria femerore , e nepuneses qe ishte e ulur ne kariken e saj te punes . I kontrolloi ose jo emocionet , i shpreh dashurine “stenografistets te re “ . Kjo e fundit , midis perqafimeve dhe puthjeve te Maxvellit , degjohet te thote : I dashur Maxvell , ne u martuam javen e pare dhe vume kurore , ne filan kishe . Kjo eshte arsyeja , qe kerkuam nje zevendese , per stenografiste te kompanise tone te pasurive imobilare. Se si dhe ku mund te kete nje tregim tjeter humoristimk , te ngjashem , nuk di ta them .

Shkrimtari ve ne loje nepunesin burokrat , qe ka humbur lidhjet me realitetin . Eshte kthyer ne automat . Nje shtojce e shkresave zyrtare . Ndjenjat dhe shpirti i njeriut burokrat , jane rrafshuar , brenda protokollove dhe vulave , pas te cilave rrjedhin fitimet , qe e mbane gjalle agjentin e burses .

Ne forma krej te tjera kete teme e kane rrahur dhe humoriste te tjere , ne skaje te tjera te globit . Konkretisht nje teme te afert ka trajtuar Chehovi i madh , me prozen , “Njeriu ne kellef “ . Ne keto ujra ka lundruar dhe Mopasani , me prozen saterike “ Ime shoqe “ . Kaq dime ne , ne Euro- Amerike , po sa humoriste te tjere ka ne Azi , ne Afrike , ne Brazil etj .

Humoristet nuk I bashkon vetem tallenti , por dhe kushtet shoqerore , ku jetojne , vecanerisht i bashkon intuita .

Menyra si shprehet batuta dhe si ndertohet humori eshte e ndryshme , ne popuj te ndryshem , por preceptohet dhe kuptohet nje lloj nga te gjithe . Kush i bashkon ? Humori dhe talenti i shkrimtari tregimtar , qe kane alfabete te ndryshme , menyra te ndryshme jetese . Qeshin dhe defrehen nje lloj .

Per te mos u zgjatur me shume , po analizojme shume tagent tregimin : “Nje nate ne Arabine e re “ . Ne kete tregim , sarkazma perqendrohet ne fushen e bamiresise , qe eshte kthyer ne institucion , per te zbutur diferencat klasore brenda dhe jasht sistemit . Ky ishte mendimi zyrtar dhe fetar I kohes .

Nuk ka nje fabul te vetme , qe zhvillohet , brenda nje tregimi . Mendja e O’ Henrit eshte plot sytha prodhus . Kudo ku ben pyetje , ose cfaq nje dyshim , gjenerojne perfundime te rendesishme jetesore . Kur kemi parasysh , fenomenin e banmiresise , autori shtron pyetjen suprize : “ Keni degjuar ndonje here , per ndonje minator te pasur ? “ (faqe 59 ) dhe fill , pas kesaj dileme tregon se minatori , pat blere nje cope toke bujqesore . E mbolli me miser dhe nuk beri asnje kalli . I merzitur , e shiti token , per hic mosgje . Pak kohe , pas shitjesh , u vertetua nje studim , per nje madem te madh qymyri ne ate toke , qe pak me pare rezultoi e shitur nga minatori fatkeq . Kur degjoi kete lajm , minatori piu ato pak para qe i paten mbetur dhe vrau veten . Kemi te bejme me moralin e fjales se urte , rrasti eshte mbret i botes .

Nuk di ndonje rrast tjeter , qe autori ne kaq pak rreshta te riprodhoi ngjarje me kete dendesi kontradiktash , sa dhe vete jeta , qe na rrethon . Keto enigma , autori i ben objekt i nje narative te natyrshme dhe krejt figurative , qe perfundojne ne batute . Ja si pershkruhet biseda , per martese e te dy te dashuarve te dyshimte :

- U pa puna , ja priti Ai , s’do te martohemi javen , qe vjen .

- Jo , tha Silva , s’ka si te martohemi javen , qe vjen , sikur bota te permbyset . Po po deshe Tom , martohemi qysh sonte . ( F 62 )

O’Henri , si te gjithe humoristet , eshte i pa parashikushem , ne batuta dhe zgjidhje , por gjithnje mbete racional dhe i vertet . C’do te thote kjo ? Do te thote qe mendimet e tij dhe te c’do humoristi , jane percaketuse , per jeten e artheme te personazheve , nga ku mesojne dhe lexusit . Aq hokatar sa cfaqet ne pershkrime dhe ngjarje , aq oportune jane zgjidhjet , qe jepen , ne dobi te nje jete me te qete dhe drejt jetesave te lumtura . Shkrimtari humorist , nuk eshte karagjoz , por diturak , qe gjen shtigje te sigurta , per te ecur i sigurte ne jete . Ne illustrim te llogjikes se pjekur te humoristit , po citoj mendimin e autorit tone , per filantropine dhe baraspeshen e saj , ne zhvilimet shoqerore .

“ Aty , nga fundi i mbreterimit te tij ( Te Kalifatit – I.F) , ketij monarku ju merzit filantropija dhe dha urdher t’iu pritj koka favoriteve te tij dhe atyre , qe i kishin mbajtur shoqeri , ne shetitjet e tij “Neteve Arabe “. Lum ne , qe ne shekullin tone te ndritur , denimin me vdekje te Kalifeve e marrim ne forme me te bute , ate te hesapeve tregetare “ . Nga ky gjykim me baze filozofike , mesojme se humoristi i hyn me bisturi shoqerise . Bamiresia te mbetet veprimtari thjesht fetare , sic eshte dhe ne ditet e sotme, mbi nje shekull , pas O’Henrit

Duket qarte se sa i kthjellte eshte autori politikisht . Mbreterive u ka kaluar koha , jeta ka shtruar probleme te medha , perpara borgjizeve te vendeve te prapambetura , sic beri Franca dhe Anglia , me ish mbreterite e tyre . Fatkeqesisht te tille kalifater kane rezistuar edhe ne kohet e reja sic ishte rrasi i talibaneve , regjimeve despotike si Irani , Libia etj . O’henrri nuk qesendis nga larg , por ben thirrje , per zgjidhje radikale , ne sherbim te lirive dhe te drejtave jetesore te njerzve te shtypur. Filantropite nuk jane zgjidhje te kufizimit te varferise . Zgjidhjet jane investimet , bizneset prodhus , qe gjenerojne punesim .

Studjusit kritike , jane te nje mendimi , se proza humoristike eshte e veshtire , si per t’u konceptuar dhe aq me e veshtire , per ta shkruar. Bota ka me shume gezime . Midis njerezimit qe zhvillohet me hapa te shpejta , lipsert te lindin sa me shume Mopasaner dhe O’Henrra te rinj , qe do ta vijojne seriozisht humorin e shendetshem kohor . Ne c’do segment te jetes, cilesia eshte percaketuse , por cilesia e humorit eshte e pervecme . Eshte me kollaj te mund te besh nj enjeri te qaje , por eshte e veshtire ta detyrosh te qeshi .

Illo Foto – Studjus , ne NY , Maj 2021


55 views2 comments

2 Kommentare


Vedat Shehu
Vedat Shehu
07. Juni 2021

Përshëndetje Illo Fotos dhe çdo lexuesi,

Me Illo Foton në gjimnaz ishim nxënës në dy paralele, por të gjithë silleshim dhe e ndjenim veten si shok të një klase. Përveç kësaj, veç shokëve të veçantë, unë me Illon dhe dy shokët e tij formonim një katërshe të jashtëzakonshme me si qendër graviteti Illon që ishte edhe qendër graviteti për nja tre katër shokë të tjerë dhe, përveç kësaj shquhej për sjellje fisnike ndaj gjithë klasës së vetë e më tej: sjellje që karakterizohej prej një niveli personal të shprehjes në çast të mendimeve shumë mbresëlënëse dhe admiruese. Ishte ai vet dhe vetëm një i dytë në paralelin e Tij që në matematikë ishin të pa arritshëm, por Illua në hartim…

Gefällt mir

sotir.mimi
sotir.mimi
29. Mai 2021

S.Athanasi:

Lexoj "Mbi O Henrin ose Williams Poker", Esen e Studjuesit të njohur tashmë: illo Foto, dhe bindem se kemi të bëjmë me një pasjonant të artit klasik të cilin ky hulumtues e gjen edhe në Amerikë dhe e përqas me Mopasanin francez. Dhe nuk mund t'a quajmë teprim. Se shohim botimi e tij në 10 mijë kopje në monizëm. Përbën paradoks? Aspak. U bë kështu e mundur botimi i letërsisë perëndimore. Në dukje, shkarrje nga diktatura, por në realitet hipokrizi-moniste Gjoja lejohet kështu edhe njohja me botën dhe heronjt e kapitalit. Nënvizohen kështu nga vetë shkrimtarët rebel të metat e kapitalizmit dhe lihen mënjanë shkaqet. Sigurisht, këto synojnë përsosmërinë e sistemit dhe kursesi kritikën ndaj tij.

O Henrri, na…


Gefällt mir

Shkrimet e fundit

fjalaelireloadinggif.gif
bottom of page