Një përqasje e çmuar e pasurisë frazeologjike të frëngjishtes me atë të shqipes


Sefulla Kata

Për dijeninë e lexuesve


Në gushtin që kaloi, Shtëpia Botuese “Bota Shqiptare” nxori nga shtypi Fjalorin frazeologjik frëngjisht-shqip, një vepër voluminoze kjo prej 1580 faqesh, e cila përmban 40200 shprehje frazeologjike. Autorë të Fjalorit janë Prof.dr. Eshref Ymeri dhe Sefulla Kata. Fjalori, i shtypur në Studion Intergrafika, me drejtor zotërinë Eduard Shima, është një botim mjaft luksoz. Po kjo Shtëpi Botuese, në vitin 2015 dhe 2019, po në Studion Intergrafika, pati botuar, përkitazi, Fjalorin frezeologjik rusisht-shqip dhe Fjalorin frazeologjik anglisht-shqip, me autor Prof.dr. Eshref Ymerin. Në vijim po u përcjellim lexuesve materialin që shërben si Hyrje për Fjalorin frazeologjik frëngjisht-shqip. Materialin na e dërgoi për botim bashkautori i Fjalorit Sefulla Kata. (Prof. dr. Fatmir Terziu Londër, 22 shtator 2021)


Një përqasje e çmuar e pasurisë frazeologjike të frëngjishtes me atë të shqipes


Mendimi për të hartuar një fjalor frazeologjik frëngjisht-shqip domosdo që ka lindur shumë më herët sesa fjalori ynë. Këtë e dëshmojnë disa fjalorë të këtij lloji, të cilët kanë dhënë një ndihmesë të vyer në sjelljen në shqip të frazeologjisë dhe të shprehjeve të larmishme të gjuhës frënge. Me respektin më të madh për këtë punë të bërë, bashkë me prof. Eshref Ymerin, iu futëm punës për të hartuar një fjalor të përmasave më të mëdha, me qëllimin e mirë që përdoruesit e tij të gjejnë në të më shumë sesa kanë mundur të gjejnë deri më sot, që atyre të mos u mungojë asgjë nga ajo që gjuha e bukur frënge e ka në fondin e saj si gjuhë e një kulture të pasur. Një sipërmarrje e tillë dukej në fillim shumë e vështirë. Por kur në këtë punë ke zgjedhur të udhëhiqesh nga prof. Eshref Ymeri, njeri i dashuruar me leksikografinë, hartues i shumë fjalorëve të këtij lloji, hulumtues i palodhur i fondit frazeologjik të gjuhës ruse dhe të disa gjuhëve të tjera, por, mbi të gjitha, njohës deri në hollësi i gjuhës sonë të bukur shqipe, puna të duket ku e ku më e lehtë. Ēshtë njëlloj sikur të jesh mbështetur në trungun e një rrapi shekullor dhe të ndihesh më se i sigurt.

Prof Dr Eshref Ymeri

Pasuria frazeologjike e frëngjishtes ka një mori burimesh të prejardhjes së saj, të cilat shkojnë thellë në të kaluarën e hershme dhe përfshijnë praktikisht të gjitha fushat e veprimtarisë së shoqërisë franceze. Që të qëmtosh shprehjet e bukura të frëngjishtes, të duhet të udhëtosh shumë larg në kohë. Të duhet të sjellësh nga shekujt atë që gjuha frënge e ka pasur më të bukurën e më të çmuarën, të gërmosh në ligjërimin e figurshëm të një kombi të madh, të futesh mes rreshtash në letërsinë e kolosëve francezë, të zbërthesh gjuhën e figurshme të mbretërve francezë, të filozofëve, të presidentëve, të intelektualëve, por edhe të njerëzve të thjeshtë, të fshatarëve francezë, të studentëve dhe të mos lësh pa marrë parasysh edhe gjuhën e figurshme të grupeve të ndryshme shoqërore. Kudo ku mblidhen, kuvendojnë, punojnë, studiojnë, madje dhe atje ku vuajnë, njërëzit pëlqejnë ta zbukurojnë të folurit e tyre dhe, në rrethana të caktuara, ta bëjnë atë nganjëherë edhe “të pakuptueshëm” për dikë. Ndodh kështu me popullin francez, me popullin shqiptar, por edhe me të gjithë popujt e tjerë. Ky rrugëtim për të zbuluar shprehje frazeologjike, proverba, shprehje popullore, madje dhe zhargonin e grupeve të ndryshme shoqërore, është shumë i gjatë, por dhe shumë interesant e mjaft tërheqës. Por ajo që e bën edhe më të lehtë këtë udhëtim, është aftësia fantastike e gjuhës sonë për t'iu përgjigjur më së miri gjuhës frënge, me frazeologjinë e saj shumë të pasur dhe të larmishme. Aq e vërtetë është kjo, sa në shumë raste, një shprehjeje të gjuhës frënge, shqipja i përgjigjet me një shumëllojshmëri shprehjesh të barasvlershme, të bukura, elegante, si dëshmi e një gjuhe të lashtë sa vetë kombi ynë.

Në punën tonë na është dashur t’u drejtohemi shumë fjalorëve të gjuhës frënge, fjalorëve të mirëfilltë gjuhësorë, fjalorëve enciklopedikë, përmbledhjeve të ndryshme me shprehje frazeologjike, me proverba, teksteve të autorëve të ndryshëm, të vjetër dhe të rinj, të “gërmojmë” deri atje ku mundësia jonë shteret, me synimin për ta bërë sa më të pasur e më të dobishëm fjalorin tonë. Dashamirësit e gjuhës frënge, por në veçanti përkthyesit nga gjuha frënge në gjuhën shqipe, nuk do të kenë përse të “ankohen” kur do të ndodhen përpara një shprehjeje, të cilën nuk e kanë dëgjuar e hasur kurrë më parë apo kur do të hasin në shprehje shumë të ngjashme, të cilat nganjëherë duken identike, por që në të vërtetë janë krejt të ndryshme dhe përcjellin kuptime shumë larg njëri-tjetrit. Jemi përpjekur t’ua lehtësojmë punën të gjithëve, duke u dhënë jo një, por disa shprehje analoge në gjuhën shqipe, me një përfaqësim mbarëkombëtar.

Njëra ndër veçantitë më të spikatura të fjalorit tonë është aspekti i tij etimologjik. Për shumë shprehje, për të cilat ka qenë praktikisht e mundur, në fjalor është dhënë prejardhja e tyre dhe kjo veçori e bën fjalorin shumë më interesant. Ndërkohë që përdoruesi kërkon për të gjetur në shqip barasvlerësin e një shprehjeje të caktuar në gjuhën frënge, kur has në shpjegimin e origjinës së saj, ai jo vetëm ndërgjegjësohet dhe qartësohet lidhur me kontekstin e përdorimit, por, nga ana tjetër, ai pasurohet intelektualisht dhe, përse jo, edhe argëtohet e çlodhet, ndërkohë që është duke punuar.


Sipas burimit të formimit të tyre, shprehjet frazeologjike të frëngjishtes janë disa llojesh:

Së pari, shprehje frazeologjike të krijuara me brumin e frëngjishtes, në të cilën kanë hyrë nga sferat e jetës materiale, kulturore, ekonomike dhe politiko-shoqërore. Në to pasqyrohet historia, jeta, kultura, fryma dhe mënyra e të menduarit të popullit francez. Si shembull mund të marrim shprehjen pendre la crémaillère “feston banesën e re, vendbanimin e ri”. Në këtë shprehje përcillet një zakon i francezëve, sipas të cilit ai që merrte një banesë të re, mbërthente në oxhak një bosht të dhëmbëzuar që shërbente për të varur kazanin. Fjala crémaillère do të thotë bosht me dhëmbëza.

Së dyti, shprehje me prejardhje joterminologjike. Në këtë grup përfshihen ato që lidhen me fakte historike, me gojëdhënat dhe me besimet popullore, me doket dhe zakonet e popullit francez, si edhe ato që janë krijuar mbi bazën e frazave dhe të citateve historike, mbi bazën e anekdotave ose të rrëfimeve anekdotike, si dhe shprehjet me burime letrare. Këtu përfshihen, gjithashtu, shprehjet që lidhen me njeriun dhe me natyrën e gjallë dhe jo të gjallë. P.sh., shprehja Paris vaut bien une messe! “Parisi e meriton një meshë!”, në kuptimin “ia vlen të bësh një kompromis (të hysh në një kompromis) për hir të një leverdie të dukshme”, sh